Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi

CƏMİYYƏT

Mütəxəssis: Autizm spektr pozuntulardan əziyyət çəkən uşaqlar xüsusi diqqət və qayğı tələb edilən qrupdur

Mütəxəssis: Autizm spektr pozuntulardan əziyyət çəkən uşaqlar xüsusi diqqət və qayğı tələb edilən qrupdur

Bakı, 31 mart, AZƏRTAC

Səhiyyə Nazirliyi Psixi Sağlamlıq Mərkəzinin psixiatrı Aydan Cabbarova autizm xəstəliyi, ilkin simptomları və müalicəsi ilə bağlı sualları cavablandırıb. AZƏRTAC həmin müsahibəni təqdim edir.

- Aydan xanım, autizm xəstəliyi nədir və yaranma səbəbləri hansılardır?

- Autizm spektr pozuntusu (ASP) sosial qarşılıqlı münasibətlər və sosial ünsiyyət təşəbbüsü və dəstəklənməsində daimi çatışmazlıq yaşanması, həmçinin bir sıra məhdud, təkrarlanan və dəyişməyən maraq və davranış modeli ilə xarakterizə olunur. Pozuntular inkişaf dövründə, adətən erkən uşaqlıq vaxtı başlayır, lakin sosial tələbatlar məhdudlaşmış imkanlara üstün gələnə qədər simptomlar tam şəkildə təzahür etməyə bilər. Bu çatışmazlıq şəxsi, sosial, təhsil, peşə və ya digər fəaliyyət sahələrində çətinlik yarada biləcək qədər ciddidir və adətən insanın fəaliyyətinin bütün şəraitlərdə müşahidə olunan geniş yayılmış xüsusiyyətidir. Baxmayaraq ki, o insanlar sosial, təhsil və ya digər amillərdən asılı olaraq dəyişə bilərlər. Belə şəxslər bütün spektr boyunca tam intellektual və dil bacarıqları nümayiş etdirirlər.

ASP-nin yaranma səbəbləri özündə müxtəlif amilləri cəmləşdirir. Burada həm irsi meyillilik, həm də xarici təsirlər mühüm rol oynayır. İrsiyyət dedikdə genetik mutasiyalar, X xromosom zəifliyi, nəsildə autizm və ya digər psixi pozuntuların olması nəzərdə tutulur. Valideynlərin yaşının 35-dən yuxarı olması, ananın hamiləlik zamanı infeksion xəstəliklər keçirməsi, hormonal disbalansının olması faktlarını nəzərə almaq vacibdir.

Eyni zamanda, ananın müxtəlif toksik maddələrin təsirinə məruz qalması (məsələn, pestisidlər), ekoloji vəziyyətin qənaətbəxş olmadığı ərazidə yaşayış da autizm risk amilləri siyahısına daxildir.

Bundan əlavə, uşaq serebral iflici autizmlə müşayiət olunan xəstəlikdir və autizmin yaranma səbəbi olaraq dəyərləndirilə bilər.

- Autizmin ilkin simptomlarına nələr daxildir?

- Autizm spektr pozuntusu dedikdə bir neçə xəstəlik nəzərdə tutulur. Atipik autizm, Rett sindromu, Asperger sindromu, Heller sindromu, uşaq autizmi bu qrupa daxildir. Bu pozuntuların hər biri spesifik əsas əlamətinə görə fərqlənir və müvafiq yanaşma tələb edir. Ümumiyyətlə, bir çox psixi pozuntular kimi autizm spektr pozuntusu da fərdi xarakter daşıyır. Yəni, eyni diaqnoz təyin edilmiş iki pasiyentdə əlamətlər bir-birindən kəskin fərqlənə bilər. Bu isə adıçəkilən diaqnozun təyini və müalicəsinin yüksək peşəkarlıq tələb etdiyinin göstəricisidir.

Autizm spektr pozuntularının sosial qarşılıqlı əlaqələrin qurulması və dəstəklənməsi qabiliyyətinin zəif olması, maraqların məhdudlaşması, tez-tez təkrarlanan davranışlar olmaqla 3 əsas əlaməti var. Bu növ pozuntudan əziyyət çəkən şəxslər sosial əlaqə və qarşılıqlı münasibət qura bilmirlər. Belə ki, onlar qarşı tərəfin emosiyalarını, jestlərini, səs tonunu qavramaqda və ayırd etməkdə çətinlik çəkirlər və ya bacarmırlar. Eyni zamanda, belə şəxslər göz təması qurmurlar. Onlar eyni səs tonu ilə, “robot” kimi danışırlar. Mövzunu dəyişə, söhbəti dəstəkləyə bilmirlər. Bəzi hallarda ünsiyyət zamanı diqqətin cəmlənməsi vərdişi formalaşmamış olur. Bu zaman onlar öz məşğuliyyətlərindən ayrılıb əsas məsələyə reaksiya verməyi bacarmırlar.

Belə şəxslərin istər uşaq yaşlarında, istərsə də yetkinlik vaxtı taktilə qarşı qıcıq qapısı enmiş olur və hər hansı təmasdan yayınırlar, aqressiv reaksiya verirlər. Onların səs və qoxuya qarşı hissiyyatı da güclü olur. Gördükləri mənzərəyə ətrafındakılardan daha intensiv reaksiya verə bilərlər.

Bir çox hallarda ASP ilk olaraq uşağın təkrarlanan hərəkətləri ilə özünü büruzə verir. Məsələn, uşaq monoton təkrarlanan fəaliyyətə (paltaryuyan maşının işləməsi, saatın səsi) saatlarla baxa bilər. Bu davranış gündəlik vərdiş şəklində təzahür edir və onlar özləri də eyni hərəkəti təkrarlayırlar. Məsələn, bütün bədən və ya yalnız əl, ayaq, yaxud başını fasiləsiz şəkildə hərəkət etdirirlər. Onlara müraciət etdikdə və ya özləri ünsiyyət qurmağa cəhd etdikdə eyni sözləri fasiləsiz təkrarlayırlar. Belə təkrarlanmalar təkcə bədən və ya nitqdə deyil, gündəlik rejimdə də özünü göstərir. Onlar rejimlərini dəyişməkdə də çətinlik çəkirlər və ya bacarmırlar. Bir çox hallarda təhlükəli və ya faydasız davranışları ayırd edə bilməyib vərdiş etdikləri şəkildə davam etməyə cəhd edirlər.

Autizmdən əziyyət çəkən şəxslərin maraq dairəsi məhdud olur. Onlar fəaliyyət müxtəlifliyini tətbiq edə bilmirlər. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, bir çox hallarda onlar diqqətini çəkən sahəyə qarşı intensiv maraq nümayiş etdirirlər. Bu da bir çox hallarda həmin sahədə onların xüsusi nailiyyətlər qazanmasına şərait yaradır.

Qeyd edilənlərdən belə nəticə çıxarmaq olar ki, autizmdən əziyyət çəkən şəxslərin sensor orqanlarının fəaliyyəti ya həddən artıq güclü, ya da çox zəifləmiş reaksiyalar şəklində təzahür edir.

- Uşaq və yeniyetmələrdə autizmin hansı fərqli tərəfləri var?

- Uşaq və yeniyetmələrdə autizmin əlamətləri müəyyən fərqlərə malikdir. Bu fərqlər daha çox inkişaf dövrünün xüsusiyyətlərilə əlaqədar olaraq müşahidə olunur. Yenidoğulmuş uşaqlar göz təması qura bilmir, valideynlərinin səslərinə, gülüşünə reaksiya verə bilmir. 2-3 yaşlı uşaqlar adətən təkrarlanan - stereotip hərəkətlər olduğuna görə autizm şübhəsi yaradır. Stereotip hərəkətlər adətən emosional hallarda daha çox özünü göstərir.

Nisbətən böyük yaşlı uşaqlarda məşğuliyyətlərinin məhdud olması, qidalara qarşı seçicilik və eyni məhsulla qidalanma kimi əlamətlər təzahür edir. Belə uşaqlar onları məşğuliyyətindən ayıranda affektiv reaksiyalar verə bilərlər (məsələn, əşyaları ətrafa atmaq, qışqırmaq, özünü və ya ətrafdakıları dişləmək).

Yeniyetmələrdə isə hormonal dəyişikliklərin də təsiri ilə sadalanan əlamətlər daha kəskin şəkildə müşahidə olunur. Yeniyetmələr adətən dostlarının olmaması ilə seçilirlər. Onlar söz və fikirləri birbaşa mənada başa düşür, söhbət mövzuları məhdud olur və mövzunu dəyişmirlər.

Həmçinin yeniyetmələri fərqləndirən əlamətlərdən biri də onların infantilliyidir. Bu da onların sosiallaşması problemini daha da dərinləşdirir.

- Autizm spektr pozuntuların müalicəsində əsas hansı üsullardan istifadə edilir?

- Autizm spektr pozuntuların müalicəsi zamanı kompleks üsullardan istifadə edilir.

• ABA terapiya (Applied Behavior Analysis, Tətbiqi Davranış Analizi) - adətən autizm diaqnozu təyin edilmiş uşaqlara tətbiq edilən müalicə üsuludur. Bu zaman davranışa nəzarət, etik normalara riayət edilməsi kimi məsələlər üzərində işlənilir. ABA terapiyanın özünün də bir neçə növü var: analitik, davranış, tətbiqi ABA. Pasiyentin vəziyyətindən asılı olaraq bu növlərdən biri seçilir.

• Dərman müalicəsi hər zaman müraciət olunan, lakin mütləq tətbiqi tələb olunmayan üsuldur. Belə ki, pasiyent simptomatik müalicə olunur. Məsələn, aqressiya hallarında, pasiyentin sakitləşdirilməsi mümkün olmadıqda dərman təyin edilir.

• Psixoterapiya - əsasən koqnitiv davranış terapiyası tətbiq edilir. Pasiyentin konkret situasiyalardakı davranış və reaksiyaları təhlil edilir və onun üçün daha zərərsiz və adaptasiyasına müsbət təkan verən modellər hazırlanır.

Həmçinin autizm spektrli pozuntuların müalicəsində əmək terapiyası, loqoped-defektoloqla seanslar, pəhriz də mühüm yer tutan üsullardandır.

- Övladında autizm əlamətlərini müşahidə edən valideyn nəyə diqqət etməlidir?

- Autizm spektr pozuntulardan əziyyət çəkən uşaqlar xüsusi diqqət və qayğı tələb edilən qrupdur. Valideynlər körpənin hər inkişaf dövrünə uyğun əlamətlər haqqında maarifli olmalıdır. Belə halda onlar müşahidə etdikləri fərqləri mütəxəssislə müzakirə edib vaxtında problemi aşkar edə bilərlər. Uşağın daha qabarıq təzahür edən əlamətlərinə əsasən ailə üzvləri və yaxınları davranış və yanaşma tərzlərində spesifikliyə önəm verməlidir. Bundan əlavə, belə uşaqların intellektinin inkişaf səviyyəsindən asılı olaraq təhsil üsulu seçilməlidir. Bəzi hallarda intellektin inkişaf pozuntusu da yanaşı olaraq qeydə alınır və dərəcəsinə uyğun olaraq təhsil imkanları dəyərləndirilir. Diqqət edilməlidir ki, bəzi hallarda bu uşaqların konkret fəaliyyətlərdə istedadları olur və onun inkişaf etdirilməsi nəzərəçarpan irəliləyişlə nəticələnir.

Valideynlər övladlarında şübhəli əlamət müşahidə etdikdə nəzərə almalıdırlar ki, ailədəki vəziyyət, tərbiyə üsulları, ailə üzvlərinin vərdiş və problemləri, o cümlədən psixi pozuntular uşaqların inkişafında mütləq şəkildə öz əksini tapır. Bu səbəbdən də bəzən xəstəlik mühitin təsiri, təsir isə xəstəlik kimi qiymətləndirilir. Bu hallarda ən doğru addım mütəxəssislə konsultasiyadır.

Xəbəri sosial şəbəkələrdə paylaşın

Bizi sosial şəbəkələrdə izləyin

Dövlət Proqramı iştirakçısı “Qlobal Tələbə Mükafatı”nın Top 50 finalçısı siyahısında yer alıb

Rəsədxana kosmik hava proqnozunu açıqlayıb

XİN: Aİ-nin Ermənistana hərbi yardım göndərməsi qərarı olduqca yanlış və təhlükəli addımdır

DİM islamşünaslıq ixtisasına qəbul olmaq istəyən abituriyentlərə müraciət edib

İkinci Şuşa Qlobal Media Forumunun iştirakçıları Laçın şəhərində olublar

Qazaxıstan və İran prezidentləri arasında telefon danışığı olub

“Fənərbağça”nın avrokuboklardakı potensial rəqibləri müəyyənləşib

Belarus Dövlət İnformatika və Radioelektronika Universitetinin nümayəndə heyəti BANM-də

Son altı ayda proaktiv qaydada 74 mindən çox müavinət və təqaüd təyinatı aparılıb

İkinci Şuşa Qlobal Media Forumu işini başa çatdırıb

BDU-da astronomik müşahidə günləri keçiriləcək

Özbəkistan Statistika Agentliyi: İqtisadiyyat uğurla inkişaf edir

Fotoqraflarımız beynəlxalq fotomüsabiqədə 10 mükafat qazanıblar

Prokurorluq orqanlarının bu ilin birinci yarısında fəaliyyəti müzakirə edilib

Yeni Dehlidə UNESCO Ümumdünya İrs Komitəsinin 46-cı sessiyası keçirilir

Rəsmi İrəvan tez-tez sülh gündəliyindən danışsa da, real mənzərə bunun əksini göstərir - ŞƏRH

MSK sədri: Parlament seçkilərini izləmək üçün indiyədək 480 yerli müşahidəçi qeydə alınıb

“Paris-2024”: Lebron Ceyms ABŞ-ın bayraqdarı olacaq

İlk dəfə olaraq arxeoloqlar xüsusi geyim forması və çəkiliş dronları ilə təmin ediliblər

Bakıda arıçılıq məhsullarının 24-cü Respublika Sərgi-Satış Yarmarkası keçiriləcək

Sucuq istehsalı ilə məşğul olacaq müəssisəyə Ağdam Sənaye Parkının rezidenti statusu verilib

Dünya Seriyası: Azərbaycanın iki güləşçisi medal qazanıb

Gürcüstan ərazisində üçüncü dəfə zəlzələ baş verib

Dendrologiya İnstitutu Oxçuçay ətrafına ekspedisiya təşkil edib

“Yaşıl gələcək naminə” aksiyası davam edir

Sahibkarların maliyyə sektoru ilə əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsi müzakirə olunub

Mərkəzi Seçki Komissiyası Ana Vətən Partiyasının səlahiyyətli nümayəndələrini qeydə alıb

Hacı İsmayılov: Xarici və türkdilli ölkələrin teatrları ilə təmaslar qurmağa çalışacağıq

“Turan Tovuz” iranlı futbolçunu transfer edib

Müasir dövrdə media insanların həyatında böyük rol oynayan, ictimai rəyə təsir edən güclü vasitədir

Serbiyada qızmar istilər səbəbindən Rusanda gölü quruyub

Azərbaycanın Milli Mətbuat Günü Tbilisidə qeyd olunub

G20 ölkələrinin maliyyə nazirləri ABŞ-da prezident seçkiləri ərəfəsində qlobal vəziyyəti müzakirə edəcəklər

Qanunvericiliyin tətbiqinə dair təklifləri toplamaq üçün onlayn platforma yaradılıb

Konfrans Liqası: Azərbaycan klublarının potensial rəqibləri məlum olub

Tələbələrin köçürülməsi prosesi üçün tələb olunan sənədlərin siyahısı açıqlanıb

Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının XV konfransı keçirilib

® “Unibank” müştəriləri üçün 1 milyon 500 min manatlıq “Əjdaha” lotereya keçirir

“YAŞAT” Fondunun Antalyadakı düşərgəsi davam edir

“Bakı Ağac Emalı” ASC-nin ərazisində baş vermiş partlayışla bağlı cinayət işi tamamlanıb

Reklam sektorunun inkişafına dair ictimai müzakirə təşkil olunub

Sosial reabilitasiya mərkəzi benefisiarlarının Həsən bəy Zərdabinin ev-muzeyinə ekskursiyası təşkil edilib

Dövlət qulluğu vəzifələri üzrə imtahan verəcək namizədlərin nəzərinə

ANAMA: Ötən həftə 1673.7 hektar ərazi mina və partlamamış hərbi sursatdan təmizlənib

AYNA “Dream Fest 2024” ilə bağlı xüsusi avtobuslar ayırıb

Hərbi pilotlar təlim-məşq uçuşları icra ediblər

Tərcümə Mərkəzi seçim turlarını davam etdirir

DOST Rəqəmsal İnnovasiyalar Mərkəzi beynəlxalq mükafata layiq görülüb

2-ci Şuşa Qlobal Media Forumu çərçivəsində fransız kolonializmi ilə bağlı hesabatın təqdimatı olub VİDEO

AZƏRTAC-ın kollektivi Fəxri xiyabanda Ulu Öndər Heydər Əliyevin məzarını ziyarət edib VİDEO

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2016-cı il 20 oktyabr tarixli 1082 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “ASAN Viza” sistemi haqqında Əsasnamə”də dəyişiklik edilməsi barədə
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı

F.K.Zakirova “Xalq artisti” fəxri adının verilməsi haqqında
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

“Neftçi” almaniyalı futbolçu ilə anlaşıb

“Azərbaycan Respublikası ilə Bolqarıstan Respublikası arasında ticarət-iqtisadi və elmi-texniki əməkdaşlıq üzrə Müştərək Komissiyanın Azərbaycan Respublikası tərəfindən yeni tərkibinin təsdiq edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2008-ci il 6 mart tarixli 2708 nömrəli Sərəncamında dəyişiklik edilməsi barədə
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

“Araz-Naxçıvan” braziliyalı hücumçu ilə müqavilə imzalayıb

Gürcü telekanalının əməkdaşı: Qlobal əhəmiyyətli tədbirlərə ev sahibliyi etmək Azərbaycanın yüksək inkişafının göstəricisidir

Nazim Mahmudov: İyul ayının ötən dövrü ərzində havanın temperaturu normadan yüksək olub

Türkiyədə meşə yanğınları ilə mübarizəyə 105 helikopter, 26 təyyarə və 14 PUA cəlb edilib

Gənclər Kitabxanasında Milli Mətbuat Günü ilə əlaqədar kitab sərgisi hazırlanıb

Xalq artisti Hacı İsmayılov Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının sədri seçilib

Bu ilin birinci yarısında sənaye zonalarında 1,4 milyard manatlıq məhsul satılıb

“Qarabağ”ın Avropa Liqasındakı mümkün rəqibi müəyyənləşib

Şuşa Forumunda süni intellektin reallığa, mediaya və dezinformasiyaya təsiri müzakirə edilib YENİLƏNİB

Gəncə Dövlət Kukla Teatrı Qaxda

“The Jerusalem Post”: Azərbaycanın zəngin tarixini və mədəniyyətini kəşf edin

Əhməd İsmayılov: Şuşa Qlobal Media Forumu dünya mediası üçün mühüm platforma rolunu oynayır VİDEO

Xaçmazda “Təhsil” İstirahət Mərkəzinin yeni korpusu istifadəyə verilib

Baş prokuror: Bəzi cinayətlərin açılmasında mətbuatın da töhfəsi olub

“Berliner Zeitung”in icraçı direktoru: COP29 çərçivəsində ziddiyyətli mövqelər arasında balans tapılmalıdır

Xorvatiyada qocalar evində beş nəfər qətlə yetirilib

Nərimanov rayonunda Qərbi Azərbaycan əsilli şəhid ailələrinin iştirakı ilə görüş keçirilib

Obama və Klinton Kamala Harrisin namizədliyinə münasibət bildiriblər

İqor Ponomaryov: “Makkabi”yə qarşı oyunlara tam hazırıq

Bəzi Bakıətrafı ərazilərdə qısamüddətli yağış yağacağı gözlənilir

Şuşa Forumunda “Yaşıl dünya naminə həmrəylik - COP29” adlı təqdimat keçirilib

“Turan Tovuz”un Türkiyə klubu ilə oyununda 6 qol vurulub

Elnur Soltanov: Metan qazının azaldılması prosesinə bütün ölkələr qoşulmalıdır

Naxçıvanda yazlıq əkinlərə görə subsidiyalar verilir

COP29-un baş icraçı direktoru: Yaşıl dəhlizlərin yaradılması Azərbaycan üçün çox vacibdir

Çində pensiya yaşı artırılacaq

Çempionlar Liqası: “Qarabağ”ın potensial rəqibi bəlli olub

Nyu-Yorkda “Qırmızı rəngi görmək: Renuardan Uorhola” adlı sərgi açılıb

Elnur Soltanov: İqlim dəyişikliyi problemini neft ölkələrinə bağlamaq düzgün deyil VİDEO

Azərbaycanda mövcud taxıl sahələrinin 90 faizində biçin yekunlaşıb

COP29-un baş icraçı direktoru: Atmosferi qorumaq üçün birləşməliyik

Lənkəranda 3 avtomobilin iştirakı ilə zəncirvari qəza olub

G7 Mərkəzi Asiyaya 200 milyard dollar sərmayə yatırmaq niyyətindədir

Millinin məşqçisi: İnanaq ki, badmintonçularımız Parisdən uğurlu nəticə ilə dönəcəklər - MÜSAHİBƏ

Gürcüstan ərazisində növbəti yeraltı təkanlar qeydə alınıb

Özbəkistanda tibbi tullantılardan enerji əldə ediləcək

FHN: Zəlzələ nəticəsində hər hansı dağıntı və ya insan xəsarəti barədə məlumat daxil olmayıb

Con Roberts: Ekoloji problemlərdən danışan bəzi ölkələr özləri təbiətə zərər verir

Zelenski: Biz Baydenin qərarına hörmətlə yanaşırıq

Kamala Harris demokratlarla telefon danışığına on saat vaxt sərf edib

Beynəlxalq vebinarın iştirakçıları Qərbi azərbaycanlılar, onların qayıdışı prosesi barədə məlumatlandırılıb

Ukraynanın xarici işlər naziri sabah Çinə səfər edəcək

INHA professoru: İkili diplom proqramının tələbələri beynəlxalq səviyyədə qabaqcıl mühəndislər olacaqlar

“Arab News”: Prezident İlham Əliyev müstəmləkə altında olan xalqlara dəstəyini ifadə edib

Nigar Arpadarai: Biz iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə inklüziv yanaşmanı istəyirik VİDEO

® Mərkəzi Gömrük Hospitalında Açıq qapı günü keçirilib