Torpaqdan yoğurulan sənət: Naxçıvanda təndirqoyma ənənəsi yaşadılır – REPORTAJ VİDEO
Naxçıvan, 10 oktyabr, AZƏRTAC
Torpaq ustanın əllərində sanki yenidən doğulur. Əvvəlcə adi palçıq təsiri bağışlayan bu qarışıq səbir, zəhmət və ustalıqla yoğurulduqca tədricən özünəməxsus forma alır. Hər toxunuş, hər döyüntü gələcək təndirin möhkəmliyinə hesablanır. Burada tələskənliyə yer yoxdur – nəticəyə aparan yol səbirdən və illərin təcrübəsindən keçir.
Təndir yalnız torpaqdan hazırlanmış məişət vasitəsi deyil. O, nəsildən-nəslə ötürülən qədim sənətin, xalq məişətinin və çörək mədəniyyətinin yaşadılan nümunəsidir. Bu sənətin əhəmiyyəti artıq beynəlxalq səviyyədə də təsdiqini tapıb. 2024-cü ilin dekabrında Azərbaycanın “Təndir sənətkarlığı və çörəkbişirmə” milli nominasiyası UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilib.
Bu qədim sənətin incəliklərini qoruyub saxlayan ustalardan biri də Culfa rayonunun Yaycı kəndində yaşayan Məmməd İmanovdur. Onun həyətində torpağın əllə yoğurulub təndirə çevrilməsi əsrlərdən süzülüb gələn sənətin bu gün də necə yaşadıldığını göstərir.
AZƏRTAC-ın bölgə müxbiri ustanın yaşadığı və fəaliyyət göstərdiyi həyətdə olub, Məmməd İmanovun həyat yoldaşı ilə birgə təndir hazırlamasının mərhələlərini izləyib, sənətin incəlikləri barədə söhbət edib.
Təxminən 15-16 ildir həyat yoldaşı ilə birlikdə təndir qoymaqla məşğul olan Məmməd usta deyir ki, təndirin hazırlanması ilk baxışdan sadə görünsə də, burada hər mərhələnin öz qaydası var. Ən vacib məqamlardan biri torpağın düzgün seçilməsidir. Usta təndir üçün çöldən gətirilən xüsusi gilli torpaqdan istifadə etdiklərini bildirir. Torpağın yapışqanlığı və möhkəmliyi olmalıdır.
“Torpağın şirəsi, yapışqanlığı, gücü olmalıdır. Hər torpaq bu effekti verməz. Bəzi yerlərdə saman qatırlar. Biz isə sırf keçi tükündən istifadə edirik. Tükü alıb gətiririk, palçığa qarışdırıb yoğururuq. Sonra onu saxlayırıq ki, torpaq yaxşı bişsin. Bundan sonra təndiri hazırlamağa başlayırıq”, – deyə o bildirir.
Palçıq hazır olduqdan sonra əsas iş başlayır. Təndir bir dəfəyə deyil, qat-qat, mərhələ-mərhələ formalaşdırılır. Hər gün müəyyən hündürlükdə palçıq əlavə edilir ki, əvvəlki qat qurusun və növbəti qatla möhkəm birləşsin.
Ustanın sözlərinə görə, təxminən bir metr hündürlüyündə təndirin hazırlanması beş-altı gün çəkir. Əsl zəhmət isə onun divarlarının formaya salınması, hamarlanması və möhkəmləndirilməsidir: “Təndirin ən rahat işi onu qoymaqdır. Ondan sonrakı işlər daha çətindir. Palçığı döyə-döyə formaya salırsan. Elə hala gətirməlisən ki, görünüşündən onun gözəl və keyfiyyətli olduğu bilinsin”.
Hazırlanan təndirin qurudulması da xüsusi diqqət tələb edir. Birbaşa günəş şüaları onun çatlamasına, hətta partlamasına səbəb ola bilər. Buna görə də təndirin örtülü və tədricən quruyan yerdə saxlanılması məsləhət görülür. Ən gözəl təndirlər məhz ilin sərin vaxtlarında -payız aylarında ərsəyə gəlir. Bu vaxtlarda qoyulan təndirlər gec quruyurlar, çatlaması olmur, keyfiyyətli alınır. Ustanın emalatxanasında müxtəlifölçülü hazır təndirlər də gözə dəyir. Sifarişlər yalnız Naxçıvandan deyil, Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən gəlir. Hazırladığı təndirlərdən birinin hətta Finlandiyaya aparıldığını deyən usta bildirir: “Şərurdan, Şahbuzdan, Ordubaddan, Bakıdan müştərilərimiz var. Zəng edirlər, sifariş verirlər, göndərirəm. Elə olub ki, mənim hazırladığım təndir Finlandiyaya gedib. Orada yaşayan azərbaycanlı ailələr alıb aparıblar”.
Təndirin müştəriyə verilməsi ilə ustanın işi tam başa çatmır. İlk dəfə yandırılması və sonrakı istifadəsi ilə bağlı müştərilərə ətraflı tövsiyələr verir. Onun sözlərinə görə, təndir əvvəlcə yavaş-yavaş qızdırılmalı, daha sonra odu artırılmalıdır. Təndirin ağarması onun bişdiyini göstərir. Hazır təndir yağışdan və sudan qorunmalı, mümkün qədər örtülü yerdə saxlanılmalıdır.
Düzgün hazırlandıqda və qorunduqda təndirdən 10, 15, hətta 20 il istifadə etmək mümkündür. Məmməd İmanovun fəaliyyətində əsas prinsip isə çox məhsul deyil, keyfiyyətli məhsul hazırlamaqdır. “İstəsən, gündə beş-on təndir hazırlaya bilərsən. Amma onda keyfiyyət aşağı düşər. Bunu zövqlə, asta-asta işləmək lazımdır ki, keyfiyyətli məhsul alınsın. Mən öz müştərimə görə hazırlayıram. Mövsümə bağlıdır. Elə vaxt olur sifariş çox olur, çatdırmaq olmur, elə vaxt da olur dayanır”, – deyə usta bildirir.
Bu sənətin Məmməd İmanova verdiyi ən böyük dəyər isə yalnız qazanc deyil. O təndirqoymanı Naxçıvanın və bütövlükdə Azərbaycanın maddi-mədəni irsinin bir hissəsi hesab edir: “Təndirqoyma bizim qədim sənətimizdir. Bunu yaşatmalıyıq. Bu, dulusçuluq sənətinin bir parçasıdır. Dulusçular oturaraq əlləri ilə işləyirlər, biz isə ayaq üstə işləyirik. Bu, bizim tariximizdir. Təndir, lavaş bizim millətimizə, Azərbaycana xas olan dəyərlərdir”.
Ustanın hazırladığı təndirlər müxtəlif müsabiqələrdə də iştirak edib və yüksək qiymətləndirilib. Bu isə onun illərin zəhməti ilə yaşatdığı sənətə verilən dəyərin göstəricisidir.
Müasir texnologiyaların geniş yayıldığı bir dövrdə əl əməyinə əsaslanan təndirqoyma kimi qədim sənətlərin yaşadılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki burada yalnız bir məhsul deyil, əsrlərdən süzülüb gələn ənənə, zəhmət və sənətkarlıq yaşadılır. Beləcə, torpaq seçilir, keçi tükü ilə yoğurulur, günlərlə qurudulur, ustanın əlləri altında forma alır və sonda odla sınaqdan keçir. Sadə görünən bu proses əslində nəsillərdən-nəsillərə ötürülən böyük zəhmətin ifadəsidir. Məmməd İmanovun hazırladığı hər bir təndir isə torpaqdan yoğurulan, odla möhkəmlənən və Naxçıvanın qədim sənət ənənəsini yaşadan bir sənət nümunəsidir.
Müxbir- Nail Əsgərov
Bölmənin digər xəbərləri
