Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi

CƏMİYYƏT

Azərbaycanda neft və palçıq vulkanizmi

Azərbaycanda neft və palçıq vulkanizmi

Bakı, 13 may, Vahid Şükürov, AZƏRTAC

Lökbatan Bakının ətrafındakı çoxlu maraqlı faktların olduğu və Azərbaycanın neft sənayesinin tarixini əks etdirən nümunələrlə zəngin olan qəsəbədir.

Qəsəbənin ərazisində hələ qədim vaxtlarda karvanlar dayanıb, belə ki, bu məkan dəvələrin tez-tez batdığı ərazi olub. Məhz Lökbatan adı da (Lökbatan tərcümədə “dəvə batan” deməkdir) bununla bağlıdır. 1931-1932-ci illərdə neft quyularında fontanlar və hasilatla əlaqədar qəsəbə böyüməyə başlayıb. Hər şeyi ardıcıllıqla nəql edək.

Qəsəbənin yaxınlığında eyniadlı palçıq vulkanı var. Bu, Azərbaycanın ən böyük və dünyanın ən aktiv palçıq vulkanlarından biridir. Burada 1810-cu ildən bəri 25 püskürmə baş verib, o cümlədən onların ən güclüsü 1977-ci ildə olub. Elə bu yaxınlarda vulkan yenidən oyanmağa başlayıb. Güclü palçıq və qaz püskürməsi müşahidə olunub. Bəzi yerlərdə vulkanın krater sahəsi qaynayan qazanı xatırladırdı. Sübh vaxtı isə vulkan püskürməsinin başladığını xəbər verən gurultulu səslər eşidilirdi. Tezliklə burada güclü partlayış oldu. Vulkanın zirvəsində səs-küylü palçıq kütləsi 350 metr yüksəkliyə qalxdı. Bu kütlə yerin təkindən çıxan qazla birlikdə alovlanmağa başladı. Ətrafı çəhrayı-qırmızı işıq bürüdü. Yaxınlıqdakı qəsəbələrdə - bir neçə on kilometr uzaqlıqda da günorta olduğu kimi işıqlı idi. Vulkan böyük miqdarda palçıq püskürdü və o, ətraf əraziləri örtdü. Sonuncu püskürmə 2017-ci ildə qeydə alınıb. Bu palçıq püskürməsi o qədər güclü idi ki, həmin sahədə 3,0 maqnitudalı zəlzələ qeydə alındı. Həmin vulkan özünün həcminə və aktivliyinə görə 1998-ci ildən bəri UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilməyə namizəd idi. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan palçıq vulkanlarının sayına görə dünyada birinci yeri tutur. Amma məhz Lökbatan palçıq vulkanı neft sənayesi ilə sıx bağlıdır.

2017-ci ildə Lökbatan palçıq vulkanının püskürməsi

Lökbatan vulkanı (2021-ci ilin fotosu)

Bu maraqlı təbiət hadisəsini araşdıran alimlər neft və qaz yataqlarının palçıq vulkanları ilə əlaqəsini hələ onilliklər öncə tədqiq ediblər. 1832-ci ildə N.Voskoboynikov və A.Quryev palçıq vulkanizminin bir sıra məsələlərini araşdırıblar. Onlar yazırdılar ki, vulkanların püskürməsinin səbəbi neft yataqlarından ayrılan karbon qazlarıdır. N.Palibinin 1875-ci ilə aid yolüstü qeydlərində belə bir maraqlı abzası oxumaq olar: “Boğ-Boğa palçıq vulkanı (Abşeron yarımadasında yerləşir – müəllif.) neft hasil edən yeraltı laboratoriyanı xatırladır”.

Burada xüsusi qeyd etmək lazımdır ki, hətta görkəmli kimyaçı alim D.Mendeleyev neft-qazın yaranması prosesinin vulkanizmlə əlaqəsini göstərirdi. Onun zənnincə, palçıq vulkanları hazırda neftin davam edən əmələ gəlməsi prosesinin sübutudur.

Palçıq vulkanları ilə neft yataqlarının genetik əlaqəsini ilk dəfə görkəmli alim, akademik İ.Qubkin əsaslandırıb. O hesab edirdi ki, palçıq vulkanları bir “mayak” kimidir və neft və təbii qazın sənaye ehtiyatlarını göstərir. Bu nəzəri ehtimallar ötən əsrin 30-cu illərində təcrübədə də öz təsdiqini tapıb.

Bundan əvvəl, uzun müddət ərzində palçıq vulkanlarının olduğu ərazilər yerin dərinliklərində karbohidrogen ehtiyatlarının kəşf edilməsi baxımından perspektivli sayılmırdı. Palçıq vulkanizmi neft və qaz yataqlarının məhv olmasına gətirib çıxaran amil kimi qiymətləndirilirdi. Bununla yanaşı, bəzi geoloqlar tamamilə əks nöqteyi-nəzərdən çıxış edirdilər. Elələri vardı ki, hətta neft quyularını vulkanlara istiqamətlənərək qazmağı təklif edirdilər. Bu məsələdə davam edən diskussiya 1933-cü ildə yekunlaşdı. Geoloq Baxış Sultanov məsələni elmi cəhətdən əsaslandırıb və Lökbatan palçıq vulkanının yaxınlığında - gil süxurlarının olduğu ərazidə kəşfiyyat quyusu qazmağı təklif edib. Onun bədxahları bu barədə dərhal respublika rəhbərliyinə - Mircəfər Bağırova məlumat verdilər. Quyuların bilavasitə palçıq vulkanlarının yaxınlığında qazılması nəzəriyyəsi həmin vaxt məqsədəuyğun sayılmırdı və Sultanovun karyerası məhz bu quyunun nəticələrindən asılı idi. Amma tale onun üzünə güldü. Lökbatanda palçıq vulkanının yaxınlığında yerləşən 45 nömrəli quyuda gündəlik 20 min ton neft debiti ilə böyük fontan başladı. Bu hadisənin şahidləri deyirlər ki, dənizə tərəf geniş neft çayı axırdı, fontan isə 100 metr yüksəkliyə qalxırdı. Müqayisə üçün deyək ki, adi quyu orta hesabla 4-6 ton neft verə bilir.

Sultanovun elmi proqnozu doğru çıxdı və bu quyu məhsuldarlığına görə rekord vurdu. Beləliklə, sübut olundu ki, vulkanla əhatə olunmuş zona neft yataqlarını məhv etmir. Lökbatan vulkanının timsalında dünyada ilk dəfə palçıq vulkanizminin neft yataqları ilə genetik əlaqəsi sübut olundu və vulkanların yaxınlığında yeni yataqların axtarılmasının zəruriliyi meydana çıxdı.

Bu kontekstdə oxucular üçün onu da bilmək maraqlı olardı ki, sonradan Mircəfər Bağırovun göstərişi ilə B.Sultanovun portreti “Görkəmli geoloq Baxış Sultanov Azərbaycanda yeni böyük neft yatağı kəşf edib” yazısı ilə vağzalyanı meydanda asıldı.

Məşhur quyu bu yaxınlara qədər fəaliyyət göstərirdi, amma 2015-ci il avqustun 28-də texniki səbəblərdən konservasiya edildi. Bu quyu quruda ən məhsuldar neft mənbəyi idi. Hesablamalara görə, onun istismarı dövründə 273 min ton neft və 800 milyon kubmetr qaz hasil edilib. Dünyada çox az sayda quyu belə rəqəmlərlə fərqlənə bilər. Onu da qeyd etmək maraqlı olardı ki, quyunun texniki parametrləri də yüksək olub: onun dərinliyi 647 metr idi, məşhur neft fontanı isə 564 metr dərinlikdən vurub. Bu gün tarixi quyuda görkəmli geoloq Baxış Sultanova, həmçinin qazıntıda iştirak etmiş usta Ağaverdi Şahverdi oğluna həsr olunmuş xatirə lövhələrini görmək olar. Lökbatan sahəsində 94 illik istismar müddətində 1766 quyunun qazılmasına baxmayaraq, 45 nömrəli quyu onların arasında xüsusi yer tutur.

Məşhur 45 nömrəli quyu

Oxucu üçün onu da öyrənmək maraqlı olacaq ki, Azərbaycanda palçıq vulkanları ilə bağlı çoxlu sayda istismar edilən neft və qaz quyusu var. Onların arasında Abşeron yarımadasının köhnə quyuları, Kürətrafı, Abşeron və Bakı arxipelaqlarının buxtaları var. Palçıq vulkanlarını çox vaxt təbii axtarış-kəşfiyyat quyuları adlandırırlar. Onlar torpağın təkindən geoloqlar üçün qiymətli materiallar təqdim edir.

Yer kürəsində Azərbaycanın yeraltı sərvətlərinin unikallığı ilə müqayisə olunacaq ərazi tapmaq mümkün deyil, Lökbatan vulkanı və məşhur 45 nömrəli quyu isə bu faktın daha bir sübutudur. Həmin quyu Azərbaycanın neft sənayesində parlaq iz qoyub, milli neft hasilatının yeni səhifəsi də məhz onunla başlayıb. Ölkəmizin ən məhsuldar quyusu olan 45 nömrəli quyu tarixdə əbədi qalacaq.

 

Xəbəri sosial şəbəkələrdə paylaşın

Bizi sosial şəbəkələrdə izləyin

Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Bakıda “Crescent Bay” layihəsinin təqdimatı və “Crescent Mall” ticarət mərkəzinin açılışında iştirak ediblər YENİLƏNƏCƏK

® “PAŞA Real Estate” “The Ritz-Carlton Residence Baku” üçün məhdud müddətli eksklüziv əmlak təkliflərini elan edir

BSU-da Kazım Qarabəkirə həsr olunmuş inşa müsabiqəsinin qalibləri mükafatlandırılıb

Sabah hava əsasən yağmursuz keçəcək

Kitabxanada Müstəqillik Günü ilə əlaqədar tədbir təşkil olunub

QDF “Bakı Sürət Festivalı”nda “Qarabağ üçün Qalib ol!” sloqanı ilə iştirak edib

“Qəbələ” 6 legioner futbolçu ilə yollarını ayırıb

Azərbaycan sumoçuları Avropa çempionatını 11 medalla başa vurublar

Xalq Cümhuriyyətinin yaranması Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin qürurverici səhifəsidir

Təbiətin möcüzəsi: Azərbaycanın “neft” vulkanları

Azərbaycan XİN: Fransanın həyata keçirdiyi kampaniya və təxribatlar cavabsız qalmayacaq

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə biznes fəaliyyəti müxtəlif dövlət dəstəyi tədbirləri vasitəsilə stimullaşdırılır

Cümhuriyyət qurucularına həsr edilən yeni kitab

DSMF-nin gəlirləri və xərcləri 30 milyon manat artırılır

AQTA: Monitorinqlər zamanı 21 heyvan kəsimi məntəqəsində nöqsanlar aşkarlanıb

DSMF: Ötən ay sığortaedənlərin sayı 0,54 faiz artıb

Hərbi vəzifəlilər təlim toplanışında şərti düşmən hədəflərinin məhv edilməsi tapşırıqlarını yerinə yetirirlər VİDEO

Füzuli könüllüləri ilk dəfə olaraq ərazidə fəaliyyətə başlayıb

Ərəb ölkələrinin liderləri Çinə səfər edəcəklər

Azərbaycanın Müstəqillik Günü Sankt-Peterburqda qeyd olunub

COP29-la bağlı silsilə mühazirələr davam etdirilir

UNICEF: Əfqanıstanda daşqınlar on min evə ziyan vurub

Müşahidə olunan küləkli hava şəraiti gün ərzində davam edəcək

Andrey Lunyov: “Qarabağ”la danışıqlar gedir, ümid edirəm ki, qərar hər iki tərəfin xeyrinə olacaq

İrəvanda etiraz aksiyası zamanı saxlanılanların sayı 240-a çatıb

Cari il üzrə dövlət büdcəsinin gəlirlərində 6,4 faiz artım nəzərdə tutulur

® Füzuli şəhərində ilk elektronika və məişət texnikası mağazası fəaliyyətə başlayıb

“YAŞAT” Fondunun dəvəti ilə türkiyəli şəhid ailələrinin üzvləri Bakıdadır

Nazir: Məktəblərdə yoxlamalar davamlı aparılacaq

Bu gün Xalq artisti Soltan Dadaşovun doğum günüdür

Elçin Əzizovun “kəpənəksiz” konserti

Dövlət Neft Fondunun büdcəsinin gəlirlərində 16,9 faiz artım proqnozlaşdırılır

Banqladeşdə Remal siklonu azı yeddi nəfərin həyatına son qoyub

ANAMA Azərbaycan istehsalı olan 10 minatəmizləmə texnikasını əməliyyatlara cəlb edib

BMU-da Müstəqillik Günü münasibətilə konsert proqramı təşkil olunub

“Klassik ədəbiyyat və Qurani-Kərim” – seminar

Cari ilin ilk rübündə xarici ticarət üzrə əməliyyatların həcmi 9,9 milyard dollar təşkil edib

Narkotikin təsiri altında avtobus sürən şəxs həbs olunub

Nazir: Əlavə maliyyə təminatının yaradılması dövlət büdcəsinə yenidən baxılmasını şərtləndirir

“Qarabağ”ın braziliyalı futbolçusu: Çempionlar Liqasının qrupunda oynamaq istəyirik

Hindistan Respublikasının Prezidenti Draupadi Murmudan

Büdcə gəlirləri neft sektoru üzrə 3,5 faiz, qeyri-neft sektoru üzrə isə 9,3 faiz artırılır

“Baku Fashion Week” ikinci mövsümünü açıb

İndoneziya Respublikasının Prezidenti Coko Vidododan

Rusiya Federasiyasının Həştərxan vilayətinin qubernatoru İqor Babuşkindən

Dövlət büdcəsinin gəlirlərinin 51,1 faizi qeyri-neft sektorunun payına düşür

AzMİU-da “Açıq qapı” günündə 1000-dən çox məktəbli və kollec tələbəsi iştirak edib

Tahir Mirkişili: Cari il gəlirlərin dinamikası büdcəyə dəyişiklikləri labüd edir

Rəşad Sadıqov Premyer Liqada yubiley qələbəsini qazanıb

Braziliyada daşqın qurbanlarının sayı 169 nəfərə çatıb

Respublikaçılıq missiyası uğurla davam etdirilir ŞƏRH

Azərbaycan Səhiyyə Nazirliyinin nümayəndə heyəti Ümumdünya Səhiyyə Assambleyasının 77-ci sessiyasında iştirak edir

Psixoloji-tibbi-pedaqoji komissiyaların yeni tərkibinin formalaşdırılması ilə bağlı test imtahanı keçirilib

Tatarıstanlı alim Biləsuvar və Astaranın arxeoloji abidələri ilə tanış olub

Bağlı qalmış daha bir xüsusilə ağır cinayətin üstü açılıb

Milli Məclisin komitə iclasında 2024-cü il üzrə dövlət büdcəsinə dəyişikliklər müzakirə edilir

İran gündəlik neft hasilatını 4 milyon barelə çatdırmağı planlaşdırır

Dördqat dünya çempionu Rafael Ağayevin rekorduna yaxınlaşıb

Konfransda fəal iştirak etmiş tələbə və magistrantlar mükafatlandırılıb

"Gəncə və gəncəlilər" layihəsi Qəmbər Hüseynlinin əziz xatirəsinə həsr olunacaq

Azərbaycan nəsri “Migel de Servantes” kitabxanasında

Emin Əmrullayev: Xaricdə təhsil üzrə Dövlət Proqramına artıq 330 namizəd müraciət edib

Papua-Yeni Qvineya hökuməti: Torpaq sürüşməsi nəticəsində dağıntı altında 2 mindən çox adam qalıb

Argentinada bu il 488 min nəfər denge qızdırmasına yoluxub

Abşeron Milli Parkında tibb işçilərinin iştirakı ilə velomarafon təşkil olunub

FHN: Ötən sutka ərzində 24 halda yanğına çıxış olub, 6 nəfər xilas edilib

Baş DYP İdarəsi qeyri-sabit hava şəraiti ilə bağlı sürücülərə və piyadalara müraciət edib

Elm və təhsil naziri: Ətraf mühitlə bağlı savadlılıq davranışlara təsir edir

“Qarabağ”ın futbolçusu: Hər kəs nəyə qadir olduğumuzu gördü

Minəcik karvansarası – İpək Yolunun üzərində memarlıq incisi

Mayın 25-də və 26-da itkin düşmüş kimi axtarışda olan 5 nəfər tapılıb

Gənclər Kitabxanası görkəmli dramaturq İlyas Əfəndiyevlə bağlı silsilə tədbirlər keçirib

Azərbaycan XX əsrin əvvəllərində: müstəqilliyə aparan yollar - konfrans

İrəvanda etiraz aksiyasının 200-ə yaxın iştirakçısı saxlanılıb VİDEO

Baş Prokurorluq Gəncədə konfrans keçirəcək

Appendiksin çıxarılması icbari tibbi sığorta təminatına daxildir

Malayziyada Şuşanın tarixinə həsr olunmuş tədbirlər keçiriləcək

Faktiki hava: Gədəbəyə və Şahdağa dolu düşüb

“Qarabağ”ın legioneri: Bu komandadan ayrılmaq fikrində deyiləm

DİN: 14 kiloqrama yaxın narkotik vasitə aşkarlanıb

Azərbaycan cüdoçuları Avropa Kubokunda 5 medal qazanıblar

Dünya birjalarında neft bahalaşıb

Bu gün Xalq şairi Səməd Vurğunun anım günüdür

“Yaşıl artım gündəliyində təhsil” konfransı işə başlayıb

Aşkarlanan və təhvil götürülən silah-sursatın sayı açıqlanıb

DİN: Son iki gündə 90 cinayətin açılması təmin olunub

Yaponiyanın İmperatoru Əlahəzrət Naruhitodan

Sumqayıtda qanunsuz tikintinin qarşısı alınıb VİDEO

Bakıda tozlu hava şəraiti davam edir

Xankəndi şəhərində ötən həftə 40 avtomat, 8 tapança, 3 pulemyot aşkarlanıb

Seulda Çin, Yaponiya və Cənubi Koreya liderlərinin toplantısı keçirilir

Lüksemburq parlamentinin qərəzli qətnaməsi qarışqanın filə meydan oxumasına bənzəyir - ŞƏRH

Şəkidə “Kalaşnikov” satan şəxs saxlanılıb

Bakının bir sıra yollarında sıxlıq müşahidə olunur

Türkiyədə “demokratiya tarixinin qara ləkəsi” adlandırılan hərbi çevrilişdən 64 il ötür

Parisdə Azərbaycanın Müstəqillik Günü təntənəli şəkildə qeyd olunub VİDEO

Şimali Koreya daha bir hərbi kəşfiyyat peykini buraxmağa hazırlaşır

Rişi Sunak seçkilərdə qalib gələrsə, gənclər üçün hərbi xidməti bərpa edəcəyini açıqlayıb

TANAP-ın inşası zamanı aşkarlanan minə yaxın tarixi əsər Türkiyə muzeylərində sərgilənir

Media: Baltikyanı ölkələr və Polşa öz qoşunlarını Ukraynaya göndərəcəyini istisna etmir