Cəfər Cabbarlı adına Azərbaycan Dövlət Teatr Muzeyindən reportaj

Bakı, 22 iyun, Məmməd Məmmədli, AZƏRTAC

XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən olan şair, yazıçı, dramaturq, teatrşünas, kinoşünas, tərcüməçi, kinossenarist, Əməkdar incəsənət xadimi Cəfər Cabbarlı qısa ömür yaşasa da, olduqca məhsuldar bir yaradıcılıq yolu keçib. Ədəbiyyata öz mövzuları ilə gələn görkəmli sənətkar yaradıcılığa şeirlə başlayıb. Həmin dövrdə bir sıra qəzet və jurnallarda (“Həqiqəti-Əfkar”, “Məktəb”, “Qurtuluş”) “Bahar”, “Boranlı qış gecəsi”, “Dilənçi”, “Novruz bayramına hazırlaşan müsəlmanlara töhfə” kimi əsərlərində özünün müşahidələri əsasında xalqın yoxsul, acınacaqlı həyatını qələmə alıb.

Cəfər Cabbarlı yaşadığı qısa ömründə yaratdığı əsərləri ilə mənsub olduğu millətin ədəbi düşüncəsinə fikir və söz xəzinəsinə güclü təsir göstərdi. Bu səbəbdən də onun irsi xalqın milli-ədəbi varidatı sırasında bütün zamanların sərvəti statusunu almış oldu.

Onun yaradıcılığı ilə tanış olanda adam inana bilmir ki, Cəfər Cabbarlı cəmi 34 il ömür sürüb. Sənətkarın qısa bir vaxtda ədəbiyyat, mədəniyyət tariximizə həcmcə, həm də keyfiyyətlə bəxş etdiyi çoxlu sayda şeirlər, hekayələr, pyeslər, tərcümə və dram əsərlərinə nəzər salanda heyrətlənməmək olmur. Düşünürsən ki, yazıçı bu qədər sürətlə yazıb-yaratdığı əsərləri çox qısa bir ömrə necə sığışdırıb. Halbuki, bir ədəbiyyat adamının ərsəyə gətirdiyi bu həcmdə işləri bitkin bir ömrə - 70-80 illik bir zamana da sığışdırmaq mümkün deyil.

C.Cabbarlının həyat və yaradıcılığı ilə hələ orta məktəb illərindən tanış idim, sonralar da teatrda bir neçə dram əsərlərinə tamaşa etmişdim. Ancaq bilirdim ki, yazıçının keçdiyi həyat yolunun bilmədiyim məqamları var. Onun haqqında daha çox bilgilərə malik olmağa daxili bir ehtiyacım yarandı. İki-üç gün əvvəl bu düşüncələrlə yolumu Cəfər Cabbarlının irsini qoruyub saxlayan Azərbaycan Dövlət Teatr Muzeyindən saldım. Muzeylə tanış olmaq, Cabbarlı haqqında təsəvvürümü dolğunlaşdırmaqdan ötrü muzeyin direktoru Sevinc Mikayılova ilə söhbətləşməyi məqsədəuyğun sandım.

Böyük ədəbi şəxsiyyət, yaratdığı əsərlərlə ölməzlik qazanmış Cəfər Cabbarlı haqqında bilmək istədiklərim heç də təsadüfi deyildi. Belə ki, keçən il ölkə başçısının müvafiq Sərəncamı ilə Cəfər Cabbarlının 120 illiyi çoxsaylı silsilə tədbirlərlə qeyd olundu. Bu böyük ədəbin adını daşıyan Teatr muzeyi də Cəfər Cabbarlının timsalında bütövlükdə 147 illik bir tarixi özündə yaşadan teatr sənətimizə xidmət edir. Sənətkarın xatirəsinin əbədiləşdirildiyi bu muzeyin fəaliyyəti ilə yaxından tanış olarkən bir daha əmin oldum ki, Cəfər Cabbarlı irsi hələ çox tədqiq ediləcək, öyrəniləcək və gələcək nəslə təqdim olunacaq.

Muzeyə daxil oluram, gəlişim barədə əvvəlcədən xəbər verdiyimdən Sevinc xanım məni gözləyir. Həmsöhbət oluruq. Görürəm ki, böyük sənətkarın həyat və yaradıcılığı haqqında bilmədiyim nə qədər məlumatlar varmış. Eşidib-bildiklərim təəssüratımı çox zənginləşdirdi.

Muzeyin direktoru, Əməkdar mədəniyyət işçisi Sevinc Mikayılova ilə söhbətimi AZƏRTAC-ın oxucuları ilə bölüşürəm.

-Sevinc xanım, bu muzey necə təşkil olundu, hansı şəraitdə yaradıldı?

-Azərbaycan Dövlət Teatr Muzeyinin ilk eksponatları hələ 1926-cı ildən etibarən toplanır və sərgilənirdi. Belə ki, teatr həvəskarı olan Ağakərim Şərifov ötən əsrin 20-ci illərindən başlayaraq, milli teatrımıza dair sənədlərin itib-batmaması, gələcək üçün mühafizə olunması barədə düşünür və Teatr muzeyi yaratmaq arzusu ilə yaşayırdı. Buna görə də o, Bakı Türk İşçi Teatrında çalışdığı vaxtdan bəri aktyorlardan, habelə müxtəlif adamlardan əlinə düşən foto və sənədləri yığıb saxlamışdı da... İş belə gətirir ki, 1923-cü ildə Bakıda ilk Teatr Texnikumu yaradılır və Ağakərim Şərifov bu sənət məktəbində pedaqoq kimi çalışır. 1926-cı ildə isə texnikumun ilk məzunlarını Moskvaya gəzintiyə aparır... Bakıya dönən kimi Azərbaycanda Teatr Muzeyinin yaradılması təşəbbüsü ilə qapıları döyür... və nə yaxşı ki, sonuna qədər gedir... Nəticədə səhnə sənətimizin çox maraqlı və özünəməxsus tarixçəsinin əbədiləşdiyi bugünkü ünvanı yaradır... Beləliklə, az bir vaxtda keçmiş Tağıyev Teatrının binasında yerləşən Dram Teatrının foyesində (indiki Azərbaycan Dövlət Akademik Musiqili Teatrının yerləşdiyi bina) ilk sərgi qurulur. Bu təşəbbüs çox bəyənilir və onun daimi muzeyin yaradılması ilə bağlı ideyası dəstəklənir.

1927-ci ilin noyabr ayında isə Xalq Maarif Komissarlığının Teatr Muzeyinin yaradılması ilə bağlı qərarı əsasında Dram teatrının foyesində açılış mərasimi keçirilir. Dövrün ziyalıları bu hadisəni qeyd etmək üçün bir araya toplaşırlar. Muzeyin açılış lentini kəsmək Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevə nəsib olur və o: - "Yaşasın Azərbaycan teatrı!" - nidaları altında qonaqları sərgiyə dəvət edir. Daha sonra muzey bir müddət teatr şöbəsi kimi, Dövlət Muzeyinin (indiki Milli Tarix Muzeyi) tərkibinə daxil edilir. Həmin müddətdə də teatra aid materialların toplanması işi davam etdirilir.

1934-cü il Azərbaycan Xalq Maarif Komissarlığı Teatr Muzeyinin yenidən yaradılması və ona Dövlət statusu verilməsi barədə qərar çıxarır. Həmin ilin noyabr ayının 25-də muzeyin təntənəli açılışı olur. Öz profilinə görə Yaxın Şərqdə və Zaqafqaziyada yeganə olan Teatr muzeyi tam gücü ilə fəaliyyətə başlayır. 1935-ci ildən isə görkəmli dramaturq Cəfər Cabbarlının vaxtsız vəfatı və Azərbaycan mədəniyyətinə göstərdiyi xidmətləri nəzərə alınaraq adının əbədiləşdirilməsi məqsədilə muzeyə ədibin adı verilir.

- Cəfər Cabbarlının yaradıcılığını tədqiqatçılarımız üç dövrə ayırırlar. Bu dövrlərin hər biri də böyük ədəbi-bədii nümunələrlə zəngindir. Oxucularımız üçün, ələlxüsus da Cabbarlı yaradıcılığı ilə elə də yaxından tanış olmayan gənclərimizə sənətkarın ədəbi irsindən qısaca bəhs etməyiniz məqsədəuyğun olardı...

-Bu gün muzeyimizdə Cəfər Cabbarlıya həsr olunmuş ekspozisiyanın yaradılması tam təbii bir haldır. Cəfər Cabbarlı Azərbaycan ədəbiyyatına və incəsənətinə verdiyi töhfələrinə, səhnə sənətimizin inkişafında göstərdiyi xidmətlərinə görə təkrarsız şəxsiyyətdir, fenomendir. O elə bir sənətkardır ki, muzeyə gələnədək onun haqqında hamı heç olmasa nə isə eşitmiş olur, nə isə bilmiş olur. Onun adı hər bir azərbaycanlının evində böyük ehtiram və sevgi ilə çəkilir. Cabbarlı muzeyimizdə yalnız bir yazıçı-dramaturq kimi tanıdılmır, onun öz dövrünün əsl ziyalısı kimi teatrda, kinoda və digər sahələrdə göstərdiyi danılmaz xidmətləri barədə də ziyarətçilərimizə məlumat vermək, onları bilgiləndirmək üçün muzeyimizdə xeyli eksponatımız sərgilənir.

Yaradıcılığa çox erkən, 12 yaşından poeziya ilə başlayan Cabbarlının “Ana”, “Ey dan ulduzu!”, “Mənim tanrım”, “Ölkəm” kimi bir çox şeirlərini bu gün də xalq əzbər bilir. Öz qəhrəmanlarına bəstələdiyi bir sıra mahnıları bu gün də məşhur müğənnilərimizin repertuarında, adi insanların zümzüməsində yaşayır. Qadın azadlığı, insan ləyaqəti, cəhalətə etiraz, ana dilimizin qorunması, xalqımızın savadlanması onun yaradıcılığının əsas leytmotivini təşkil edir və demək olar ki, bütün zamanlarda aktualdır.

Məlumdur ki, Azərbaycan kinosuna milli kadrların gətirilməsi Cəfər Cabbarlının adı ilə bağlıdır. 1928-ci ildə Mirzə Fətəli Axundzadənin “Hacı Qara” əsərinin motivləri əsasında çəkilən eyniadlı filmin ssenarisini Cabbarlı yazıb və bununla da o, Azərbaycanın ilk milli kino ssenaristi adını qazanıb. Onun ssenarisi əsasında çəkilən “Sevil”, “Almas” filmləri də bu gün kinomuzun qızıl fonduna daxildir. Cabbarlı “Sevil” filminin ikinci rejissoru kimi də tarixdə qalıb. Məşhur bəstəkar R.M.Qliyerin “Şahsənəm” operasının librettosu da Cabbarlıya aiddir. Cəfər Cabbarlının U.Şekspirdən, F.Şillerdən L.Tolstoydan, P.Bomarşedən etdiyi tərcümələr də öz növbəsində istər peşəkar teatrın repertuarını zənginləşdirmək, istər Azərbaycan tamaşaçısını Avropa və rus ədəbiyyatı ilə tanış etmək, istərsə də tərcüməçilik sənəti baxımından olduqca təqdirəlayiqdir.

Cabbarlının Azərbaycanda Xalq Cümhuriyyətinin mövcud olduğu və süqutundan sonrakı dövründə ictimai-siyasi xadim kimi də fəaliyyəti haqda müəyyən həqiqətləri bilirik. Cabbarlı vətənpərvər, millətini sevən bir vətəndaş olub. Xalqının istiqbalı uğrunda hər bir sahədə çarpışıb.

-Muzeydə ümumi olaraq hansı sənədlər, ekspozisiyalar nümayiş olunur?

-Ekspozisiyamızda Teatr muzeyinin zəngin fond materialları və ədibin ev-muzeyinə məxsus eksponatlar nümayiş olunur ki, onların dili ilə biz Cabbarlının həyat və yaradıcılığının bütün mərhələlərini ümumi bir şəkildə əks etdirməyə çalışmışıq və deyərdim ki, buna nail olmuşuq da. Zalda əyani olaraq göstərilən sənədlər, əlyazmalar, fotolar, eskizlər, memorial əşyalar və sairə ilə yanaşı, yeni texnologiyalar əsasında qurulmuş interaktiv lövhələr və bölmələr hamıda maraq doğurur.

-Xalqını böyük məhəbbətlə sevən və onun tərəqqisinə çalışan C.Cabbarlıya bəslənilən ehtiramı necə dəyərləndirirsiniz?

-Bir qədər əvvəldə söylədiklərimiz Cəfər Cabbarlının vətəninə və xalqına olan böyük sevgisindən, sədaqətindən, canyanğısından xəbər verir. Cabbarlının yaradıcılığına bələd olanlar da, onun irsini bu muzeydən tanıyıb öyrənənlər də sonda bu dahi insanın böyük şəxsiyyət, əsl vətəndaş, sözün həqiqi mənasında - El oğlu olduğunu bir daha dərindən dərk edirlər.

-Maraq doğuran məsələlərdən biri də sənətkarın şəxsi arxivi ilə bağlıdır. Zəhmət olmasa, bu barədə oxucularımıza məlumatları verərdiniz?

-Qeyd edim ki, bir çox görkəmli sənətkarlarla birgə Cabbarlının da şəxsi arxivinin böyük bir hissəsi uzun illərdir Teatr muzeyində qorunur. Bu arxiv materialları həm peşəkar teatrımızın müxtəlif dövrlərinin, həm də Cabbarlı irsinin tədqiqi üçün olduqca maraqlı və əhəmiyyətli faktlarla zəngindir. Cəfər Cabbarlı ilə bağlı bu günə qədər yazılmış irili-xırdalı bütün tədqiqat əsərlərinin mənbəyində onun şəxsi arxivi və fondumuzda olan digər tarixi sənədlər durur.

Maraq üçün deyim ki, muzeyimizdə dramaturqun şəxsi sənədləri, məktubları ilə yanaşı, “Dönüş”, “Aydın” pyeslərinin və bir adsız romanının, həmçinin Lev Tolstoyun “Hacı Murad” əsərinin tərcüməsinin əlyazması, əsərləri əsasında hazırlanmış tamaşalardan fotolar, proqram və afişalar toplanıb. Bu eksponatlar vaxtaşırı olaraq ekspozisiyamızda, səyyar sərgilərimizdə, sosial şəbəkələrimizdəki paylaşmalarımızda, istərsə də dövri mətbuatda ictimaiyyətə təqdim olunur.

-C.Cabbarlı zəngin yaradıcılıq təfəkkürünə, fitri istedad və qabiliyyətə malik olan sənətkar idi. O, hələ yaşadığı zamanında ədəbiyyat, mədəniyyət xadimlərinin arasında fərqlənirdi. Böyük yaradıcı potensiala malik olan C.Cabbarlının şəxsiyyətinə olan marağı siz bu gün necə dəyərləndirərdiniz?

- Cabbarlının əsərlərində bu gün üçün də aktual olan məqamlara rast gəlmək mümkündür. Onun qəhrəmanları bu gün də aramızda yaşayır. O, əsl mənada klassikdir və deməli həm də müasirdir. Bu baxımdan onun əsərlərinin yeni qatlarda tədqiq olunmasına və təbliğinə zərurət var. Çünki, Cabbarlının əsərləri bütün dövrlərdə maarifçiliyə xidmət etmişdir, bu gün də həmin statusdadır.

-Bu gün Cabbarlı ədəbi irsinin tədqiqi, araşdırılması sahəsində hansı alimlərin əsərlərindən bəhrələnirsiniz?

-Muzeyimizdə toplanmış tarixi faktlar tədqiqatçılarımız üçün çox böyük əhəmiyyət kəsb edib. Lakin Cabbarlı haqqında bütün məlumatlar yalnız Teatr muzeyində toplanmadığı üçün alimlərimiz Cabbarlının ev-muzeyində, Əlyazmalar İnstitutunda və digər arxivlərdə də araşdırmalar aparıblar. Bu gün əlimizdə olan tədqiqat əsərləri bir neçə arxivdə aparılan axtarışın bəhrəsidir. O səbəbdən də biz lazımi faktların üzə çıxarılmış olduğu hər yazıya həssaslıqla yanaşırıq. Lakin etiraf etməliyəm ki, Cabbarlı haqqında vaxtilə müasirləri tərəfindən söylənilmiş və dərc olunmuş xatirələr onun portretini hərtərəfli görmək və cızmaq üçün daha koloritlidir, hərçənd ki, xatirələrə də həmişə söykənmək olmur.

- Teatr muzeyinin beynəlxalq əlaqələri hansı səviyyədədir?

- Muzeyimiz son illər bir sıra dövlət əhəmiyyətli beynəlxalq tədbirlərdə səyyar fotosərgilərlə iştirak edərək peşəkar teatr tariximizin təbliği ilə məşğul olub. Dediklərimizə misal olaraq I, II, III Beynəlxalq Teatr Konfranslarını, “Cırtdan” I, II Beynəlxalq Kukla Teatrlarının Festivallarını, Şəkidə keçirilən I Beynəlxalq Teatr Festivalını göstərmək olar.

Muzey tərəfindən, həmçinin xarici müəssisə və təşkilatlara, o cümlədən Azərbaycanın Özbəkistandakı və Qırğızıstandakı səfirliklərinə, Gürcüstanın Tbilisi şəhərində Mirzə Fətəli Axundzadənin ev-muzeyinə, Los-Ancelesin Koliforniya Ədəbiyyat Universitetinə, Xarkov İncəsənət Muzeyinə, B.Q.Belinski adına Sverdlovsk Universal Elmi Kitabxanasına, Rusiya Dövlət İncəsənət Kitabxanasına, Moskvada nəşr olunan “Baku” jurnalına, Taqanroq Diyarşünaslıq Muzeyinə ölkəmizdə yaşayıb-yaratmış müxtəlif mənşəli sənət adamları haqqında fond materiallar ilə də kömək göstərilmişdir. Bu kimi təşkilatlarla qurulmuş əməkdaşlıq əlaqələri bu gün də davam etdirilir...

Muzeyin direktoru Sevinc Mikayılovadan ayrılarkən xatırladım ki, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı ilə Cəfər Cabbarlı Azərbaycan Respublikasında əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin siyahısına daxil edilib. Bu, ədəbi şəxsiyyətə, çoxcəhətli tarixi hadisələri yaradıcılığında əks etdirən sənətkara göstərilən münasibətin, verilən dəyərin bariz nümunəsidir. Bu da bir həqiqətdir ki, muzeylər bizə maddi-mənəvi abidələrimizi tanıdan, mənəvi rahatlıq gətirən bir maarifçi məkandır. Burada insanlar böyük bir tarixin izini, sözünü, səsini yaşadan zamanı duyur, öyrənir və qiymətləndirir. Cəmi 34 il yaşamış Cəfər Cabbarlı bütün həyatını Azərbaycan ədəbiyyatı, mədəniyyətinin inkişafına, ümumən xalqın gözünün açılması və yetişməsinə həsr etmişdir. Bu mənada sənətkar bu gün də, sabah da əsərləri ilə tarixin yaddaşında var olacaq.

Qeyd edək ki, yazı ciddi karantin rejimindən əvvəl hazırlanıb.