Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi

Hüzur içində uyuyanlar

Hüzur içində uyuyanlar

Bakı, 22 may, Süleyman Qaradağlı, AZƏRTAC

-Herr, gib unseren Verstorbenen die ewige Ruhe. Lass sie ruhen in Frieden (Ya Rəbb, ölülərimizə əbədi rahatlıq ver! Qoy, onlar hüzur içində yatsınlar)!

Bu məkana baş çəkən almanlar dünyadan köçən soydaşlarının son mənzilini ziyarət edəndən sonra belə deyirlər. Burada isə nə az, nə çox, minə yaxın qəbir var.

Bozdağın ətəklərində

Mingəçevir su bəndi və elektrik stansiyasının tikintisi nəinki Azərbaycanın, ovaxtkı ittifaq dövlətinin ən nəhəng inşaat sahələrindən hesab olunurdu. Minlərlə inşaatçı, mühəndis, sürücü və fəhlənin cəlb olunduğu tikintinin iştirakçıları arasında həm də İkinci Dünya müharibəsində əsir düşmüş almanlar da var idi. Lakin alman əsirlərin tikintidə iştirakı, rolu və s. barədə o dövrün tələblərinə uyğun olaraq heç yerdə ətraflı söhbət açılmayıb və çox vaxt bu məsələnin üstündən sükutla keçilib.

 

1945-ci ildə İkinci Dünya müharibəsi başa çatandan bir müddət sonra Mingəçevir Su Elektrik Stansiyasının tikintisi başlayanda SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin qərarı ilə işçi qüvvəsi kimi 10 min alman hərbi əsiri gətirilmişdi. Onlar 1942-1943-cü illərdə general feldmarşal Fridrix Fon Paulusun komandanlığı altında Stalinqrad cəbhəsində vuruşan 6-cı ordunun əsgərləri idi. Almanlar bir müddət SSRİ-nin müxtəlif şəhərlərində əsir düşərgələrində saxlanıldıqdan sonra 1945-ci ilin payızında Mingəçevirə göndərilmişdilər. Həmin vaxt tikintiyə rəhbərlik edən Nazirlər Soveti sədrinin müavini, “Mingəçevirtikinti” idarəsinin rəisi İslam İslamzadə öz xatirələrində almanları gətirən hər eşelondan beş-on meyit çıxdığını xatırlayırmış. Onların çoxu distrofik vəziyyətdə, uzun müddət üzücü şəraitdə saxlanıldıqlarından, necə deyərlər, bir dəri, bir sümük qalmışdı.

Yol gələrkən hələ vaqonda ikən həyatını itirənləri dəfn etmək üçün Bozdağın ətəklərində ayrıca qəbiristanlıq sahəsi ayrılmışdı.

Ən ucuz işçi qüvvəsi

1945-ci ilin sentyabrında repatriantlar - müharibə vaxtı hərbi əməliyyatlarda və döyüşdə iştirak etməyən əsir götürülmüş dinc almanlar Mingəçevirə göndərilmişdi. Bəzi məlumatlara görə, repatriantlar 978 nəfər olub və onların 13 nəfəri komandir heyətindən idi. Onları “ostanbayterlər” adlandırırdılar. Bunun ardınca, oktyabr-noyabr aylarında hərbi əsirlərin ilk dəstəsi inşaat işlərinə cəlb olunmaq üçün gətirilmişdi. Almanlar əvvəlcə sağ sahildəki barak və çadırlarda yerləşdirilmişdilər. Qışqabağı təxminən 10 yeraltı sahə qazılmış və əsirlər ora köçürülmüşdülər. Sonradan isə şəhər elektrik şəbəkəsi yerləşən binada zabit heyəti üçün yaşayış yeri, sanitar hissə və s. düzəldilmişdi.

Əsirlərin seçib-seçilmək, səs vermək, partiyaya üzv olmaq, evlənmək hüququ yox idi və onlar ən ucuz və keyfiyyətli işçi qüvvəsi hesab olunurdu. 1945-ci ilin axırlarında su bəndinin tikintisinə geniş hazırlıq görüləndə hərbi əsirlərdən əsasən torpaq işlərində istifadə edilmişdi. Onlar bel, ling və düsərlə Bozdağın ətəklərində qazıntı işləri aparıblar. Lakin onların arasında energetikadan, maşın və mexanizmlərdən, hidroqurğulardan anlayanlar da olub, həmçinin bənna, dülgər və rəngsazlar da vardı. Əsirlərin məişət və iaşə şəraiti muzdlu işçilərdən o qədər fərqlənməsə də, onlar xüsusi mühafizə dəstələrinin nəzarəti altında işləyiblər və 444 nömrəli düşərgədə yaşayıblar. Qonşu Xanlar (indiki Göygöl) rayonundan gətirilən ağac çəlləklərdən həm Kürün bulanıq sularını durultmaq, su ehtiyatı yaratmaq, həm də məişət və texniki məqsədlər üçün istifadə edilirdi.

Dəqiq və intizamlı

Mingəçevir su bəndinin və elektrik stansiyasının tikintisində iştirak edənlər xatırlayırlar ki, almanlar qrup halında işləyər və yaşayar, tapşırılan işi vicdanla yerinə yetirərdilər. Onların dediklərinə görə, əsirlər son dərəcədə dəqiq və intizamlı idilər. Əslində onlara nə rəhbərlik, nə də işlərinə nəzarət etməyə ehtiyac yox idi, sadəcə olaraq hansı işi görmək lazım olduğunu başa salmaq kifayət idi. Almanlar çox dəqiq və səliqəli işləyirdilər, onların gördüyü işdə hələm-hələm qüsur tapmaq mümkün olmazdı.

Alman hərbi əsirlərin əməyindən tikintinin ən ağır və təhlükəli sahələrində istifadə edilirdi. Bənd tikiləcək ərazilərdə meşələrin qırılması, qırılmış ağacların yüklənib göndərilməsi, yol düzəltmək, dəmir yolu xətti çəkmək və s. kimi ağır işlərdə çalışsalar da, verilən tapşırığı çox vicdanla və keyfiyyətlə yerinə yetirərdilər. Əsirlərə briqadirlik edən yerli sakinlərdən birinin dediyinə görə, alman əsirlər o qədər dəqiq idilər ki, yemək vaxtı zəng çalınanda əlindəki şalbanı yerə atıb, gördüyü işi yarımçıq qoyub süfrə ətrafına gəlir, naharın başa çatdığını bildirən növbəti zəng çalınanda isə süfrədən dərhal yarımçıq qalxıb, işə qayıdırdılar.

Onlar tikintinin gedişinə rəhbərlik edən İslam İslamzadəyə xüsusi rəğbətlə yanaşar, ürək qızdırırdılar. O vaxt alman əsirlərdən biri “nə üçün buradan qaçıb getmirsən?” sualına belə cavab vermişdi: “Mənim vətənim buralardan çox-çox uzaqlardadır. Qaçsam da, yolda tutulacağam. Bir də ki, bunun nə mənası var? “Xozeyin” çox yaxşı adamdır, onun inamını sındırmağı qətiyyən özümə rəva görmərəm. O, bizə ata kimi qayğı göstərir. Baxmayaraq ki, Hitler, mənim həmvətənlərim onların ölkəsini dağıdıb viranəyə çevirib, ağır məhrumiyyətlərə, bəlalara, düçar olublar - bu adam bunları qətiyyən üzə vurmur və digər işçilərlə bizə ayrı-seçkilik qoymur-ona xəyanət etmək adamın özünə xəyanət etməsi demək olardı”.

Alman qəbiristanlığı

Tikintinin aparıldığı ərazi, gələcək şəhərin salınacağı yer çox mürəkkəb və çətin relyefə malik idi. Texnikanın olmadığı, hər işin əl əməyi hesabına görüldüyü dövrdə burada işləmək heç də asan deyildi. Kür tez-tez daşdığından meşələrin elə yerləri var idi ki, bataqlığa çevrilmişdi. Çayın suyunun, gölün quruduğu yerlər əqrəb, ağcaqanad və ilan-çayanla dolu idi. Malyariya çox geniş yayılmışdı. Bəndin tikilməsində, dəmir yolu xəttinin çəkilişində və digər tikinti obyektlərində işləyən almanlardan vəfat edənlər də olub.

1948-ci ildə alman əsirlərin üzərindən qadağa götürüləndən sonra onlara sərbəst yaşamaq hüququ verildi. Əsirlər arasında Mingəçeviri özünə məskən seçənlər də oldu, həmin vaxt Dağıstanda tikilən Sulak, İrkutskda inşa olunan Bratsk su elektrik stansiyasına işləməyə gedənlər də. 1951-ci ilin əvvəllərində tikintidə çalışan almanlar pal-paltar və ayaqqabı ilə təmin olundular, onlara müxtəlif hədiyyələr verildi, orkestr musiqisinin sədaları altında qatara mindirərək hörmət və ehtiramla öz vətənlərinə yola salındılar.

Bəzi məlumata görə, Mingəçevirdə tikintidə çalışdıqları müddətdə hərbi əsirlərdən təxminən 2 min nəfəri müxtəlif xəstəliklər nəticəsində vəfat edib və onlar Bozdağın ətəyində salınan hərbi əsirlər qəbiristanlığında dəfn edilib. Həmin qəbiristanlıqda böyük xaç qoyulub və xaçın aşağı hissəsində “Burada İkinci Dünya müharibəsində əsir düşənlər basdırılmışdır” sözləri yazılıb. Burada 911 qəbir var. Hər bir qəbrin üstündə başdaşı əvəzinə nömrələnmiş kiçik dəmir lövhə basdırılıb. Yalnız bir qəbirin - Ernst Kruqer adlı hərbçinin sinəüstü daşı var. 2010-cu ildə Almaniyanın ölkəmizdəki səfirliyi nəzdində fəaliyyət göstərən Alman-Azərbaycan Cəmiyyətinin nümayəndələri buranı ziyarət ediblər. 2011-ci ildə qəbiristanlıq həmin cəmiyyət tərəfindən təmir edilərək ətrafı hasarlanıb. Şəhər sakinlərinin dediyinə görə, son illərədək dəfn olunanların qohumları Almaniya, Avstriya və digər ölkələrdən gəlib məzarları ziyarət ediblər.

...Ötən əsrin ortalarında Mingəçevir su bəndinin, qarış-qarış, kərpic-kərpic, küçə-küçə tikilən şəhərin bünövrə daşlarını düzənlər arasında alman hərbi əsirlər də olub. Yaşlı sakinlər alman əsirlərinin əlləri ilə tikilən həmin obyektləri indi də xatırlayır və onların yadigarı hesab edirlər. Bozdağın ətəyindəki qəbiristanlıq isə onların son mənzili olub...

Xəbəri sosial şəbəkələrdə paylaşın

Bizi sosial şəbəkələrdə izləyin

Boğaziçi Universitetində “Azərbaycan Mədəni İrs Səyahəti II – Xarıbülbülün oyanışı” adlı tədbir keçirilib

Biləsuvarda VI Hind quşu festivalı təşkil olunacaq

Culfada baş verən yol qəzasında 72 yaşlı qadın ağır xəsarət alıb

Mao Nin: Üçtərəfli görüşdə liderlər dünyada sülhün qorunmasını müzakirə edəcəklər

İsmayıllının dağ kəndində qaz problemi - “Azəriqaz” məsələyə münasibət bildirdi

Avropanın beş ölkəsi Ruandada miqrantlar üçün geriqaytarma mərkəzinin yaradılmasını planlaşdırır

Samara azərbaycanlılarının dəstəyi ilə “Gənc qvardiya”nın üzvü Əli Dadaşov haqqında film çəkilib

Tramp Çinə səfəri zamanı Kim Çen Inla görüşə biləcəyini açıqlayıb

Belarusda “Nar bayramı”na həsr olunan tədbir keçirilib VİDEO

Belarusda “Nar bayramı”na həsr olunan tədbir keçirilib VİDEO

Tramp Si Cinpin və Putinlə görüşdə Ukraynadakı müharibəni müzakirə edəcəyini bildirib

Milli Məclisin plenar iclasında 2027-ci ilin dövlət büdcəsi layihəsinin müzakirəsinə başlanıb YENİLƏNİB

Qütb burulğanının erkən dağılması Avropa və Asiyada kəskin soyuqlara səbəb ola bilər

“Lulla”nın həmtəsisçisi: Məqsədimiz uşaqlara ana dilini sevdirməkdir

Xəzər dənizinin Azərbaycan sahilboyu ərazilərində torpaqların idarə olunması Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinə həvalə edilib

Naxçıvan Dövlət Universitetində Pakistanla birgə Kənd Təsərrüfatı üzrə Araşdırma Mərkəzi yaradıla bilər

Dublin sammiti Azərbaycanın Avropa ilə siyasi və iqtisadi əməkdaşlığının genişləndirilməsi baxımından mühüm platformadır - ŞƏRH

İƏT Nazirlər Şurasının iclasında Azərbaycanın regionda davamlı sülhün təmin olunması istiqamətindəki səylərindən bəhs edilib

İlhan İşbaş: Azərbaycanın enerji və nəqliyyat sahəsində Avropa üçün strateji əhəmiyyəti artır

Lənkəranın tarixi, təbiəti və memarlıq incisi – Dairəvi qala

Muxtar respublikada payızlıq taxıl əkini 2 dəfəyə yaxın artıb

COP31-in sədri Azərbaycan pavilyonunu ziyarət edib

Dublin görüşü Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinin və regional əməkdaşlığın inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir RƏY

Sosial və İqtisadi məsələlər üzrə Üçtərəfli Komissiyanın iclası olub

Qazaxıstanla Azərbaycan arasında ticarət dövriyyəsi 306 milyon dolları ötüb

Xəzər sahilinin vahid idarəetmə modeli iqtisadi səmərəlilik və ekoloji dayanıqlığı gücləndirə bilər - ŞƏRH

Məktəb direktorlarının işə qəbulu müsabiqəsində 463 namizəd uğur qazanıb

Aydın Talıbzadə: Teatrda ənənə ilə yeniliyin balansı qorunmalıdır

BMT avtonom silahların qadağan edilməsi üçün beynəlxalq müqavilənin imzalanmasına çağırıb

Nüfuzlu turnirdə avtomobil qazanan tennisçinin sürücülük vəsiqəsi yoxdur

Bakıda “X Beynəlxalq Bankçılıq Forumu 2026” keçiriləcək

COP31-də Xəzər dənizinin problemləri müzakirə olunub

Ceyhun Bayramov britaniyalı həmkarı ilə regional təhlükəsizliyi və ikitərəfli əməkdaşlığı müzakirə edib

Gələcəyin peşələri və insan kapitalı: Bakıda Milli Məşğulluq Forumu təşkil olunub VİDEO

Gələcəyin peşələri və insan kapitalı: Bakıda Milli Məşğulluq Forumu təşkil olunub VİDEO

Süni intellektin cəmiyyətə təsiri və təhlükəsiz istifadəsi araşdırılır

BDU Gürcüstanın 5 universiteti ilə əməkdaşlığa başlayır

ABRSM nümayəndəsi Bakı şəhərinin musiqi və incəsənət məktəblərinə olub

Valideynlərlə əməkdaşlığa həsr olunmuş konfranslar yekunlaşıb

Qazaxıstan gələn il Çinlə üçüncü dəmir yolu sərhəd-keçid məntəqəsini açmağı planlaşdırır

Azərbaycana marağın artması ölkəmizin beynəlxalq əməkdaşlığa verdiyi töhfə ilə sıx bağlıdır - ŞƏRH

® Ədliyyə işçilərinə özəl – 3 faiz endirimli, komissiyasız kredit

Avropa İttifaqı və FED “UniCredit”in “Commerzbank”ı satın almasına razılıq verib

Aytən Eynalova: Azərbaycanda artıq üç ildən çoxdur ki, dəstəkli məşğulluq modeli tətbiq olunur

İntellektual bölmələrdə yeni mərhələ: texnologiya peşəkarlarının potensialından daha geniş istifadə olunacaq

Azərbaycan Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqının Şurasına üzv seçilib

Daşınmaz əmlakın qeydiyyatı məsələləri ilə bağlı vətəndaşların müraciətləri dinləniləcək

Avropa İttifaqı Rusiyaya qarşı sanksiyaları genişləndirib

COP29-un prezidenti: Meşələrin qorunması gələcəyimizin təminat altına alınması deməkdir

Qara dənizdə batan gəmidə aralarında 4 azərbaycanlının da olduğu heyət üzvləri xilas edilib

Cənubi Qafqazda baş verən dəyişikliklər Avropa ilə əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsinə zəmin yaradır – RƏY

Bakıda saxta "İvanovka" məhsulları istehsal edən sex bağlanıb VİDEO

Bakıda saxta "İvanovka" məhsulları istehsal edən sex bağlanıb VİDEO

Akademik Əhəd Canəhmədovun elmi xidmətləri beynəlxalq mükafatla qiymətləndirilib

Bakı–Xankəndi Azərbaycan Velosiped Yarışına hazırlıq məsələləri müzakirə edilib

“Bir pəncərə” sistemi Azərbaycanın qlobal rəqəmsal logistika mərkəzinə çevrilməsinə yeni imkanlar yaradır – ŞƏRH

Qəlbində muğam sevgisi, səsində Qarabağın ruhu – böyük səhnələrə addımlayan Fatimə Kərimova VİDEO

Qəlbində muğam sevgisi, səsində Qarabağın ruhu – böyük səhnələrə addımlayan Fatimə Kərimova VİDEO

® “Expresspay” terminallarında 500 manat üzəri nağd ödənişlərdə yenilik

Azərbaycan və ABŞ güləş federasiyaları arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi müzakirə edilib

Azərbaycan Avropa ilə dialoqda yeni mərhələyə hazırlaşır: Bakı sammiti nə vəd edir?

Qusarda 6 yaşayış məntəqəsini birləşdirən avtomobil yolunun təmiri davam edir VİDEO

Qusarda 6 yaşayış məntəqəsini birləşdirən avtomobil yolunun təmiri davam edir VİDEO

COP31-də Ermənistanın törətdiyi ekosiddən bəhs edən “Bir ovuc dünya” sənədli filmi nümayiş olunub

"Süni intellekt və əmək bazarı: İşlər yox olur, yoxsa dəyişir?" - panel sessiya VİDEO

"Süni intellekt və əmək bazarı: İşlər yox olur, yoxsa dəyişir?" - panel sessiya VİDEO

Argentinada başına top dəyən futbolçu vəfat edib

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

Milli Paralimpiya Komitəsi beynəlxalq idman seminarında təmsil olunub

Narkomanlığa qarşı mübarizədə dövlət və vətəndaş cəmiyyəti institutlarının əməkdaşlığı genişləndirilir

Tbilisidə Azərbaycan universitetlərinin təhsil sərgisi təşkil ediləcək

Respublika fənn olimpiadalarında iştirak üçün son iki gün

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2003-cü il 8 fevral tarixli 18 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Peşə fəaliyyətinin ayrı-ayrı növləri və yüksək təhlükə mənbəyi ilə bağlı olan fəaliyyətlə məşğul olan şəxslərin dövlət narkoloji tibb müəssisəsində tibbi müayinədən (tibbi yoxlamadan) keçməsi Qaydası”nda dəyişiklik edilməsi barədə
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin QƏRARI

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2017-ci il 12 oktyabr tarixli 427 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “İnternet telekommunikasiya xidməti göstərən operatorların və provayderlərin uçotunun aparılması Qaydası”nda dəyişiklik edilməsi haqqında
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin QƏRARI

537 nömrəli marşrutun hərəkət sxemi dəyişdirilib VİDEO

537 nömrəli marşrutun hərəkət sxemi dəyişdirilib VİDEO

Binəqədidə restoranda baş verən yanğın söndürülüb - FOTOLAR YENİLƏNİB VİDEO

Binəqədidə restoranda baş verən yanğın söndürülüb - FOTOLAR YENİLƏNİB VİDEO

Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətləri qarşılıqlı etimad üzərində qurulub ŞƏRH

Elm və Təhsil Nazirliyinə 15 gündə 27 mindən çox müraciət daxil olub

Anatomiya Muzeyinin ən qədim eksponatları: mumiyalanmış insan qalıqları

Prezident İlham Əliyevin Dublin görüşləri Azərbaycanın Avropa siyasi arxitekturasında güclənən mövqeyinin bariz nümunəsidir

Dublin Bəyannaməsinə dair şərh:Böyük Britaniya Orta Dəhlizə daha çox maraq göstərir

Macarıstanda mənzil bazarında qiymət artımı yavaşlayıb, icarə haqları azalıb

Gələn il daha 15 müəssisənin “Rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafına dəstək” proqramına qəbulu nəzərdə tutulub

Muxtar Babayev: İqlim maliyyəsi ölkələr üçün əlverişli və əlçatan olmalıdır

Dublində Naxçıvan dəmir yolu layihəsinə diqqət yetirilməsi onun beynəlxalq əhəmiyyətini yenidən gündəmə gətirir - ŞƏRH

Bakıda keçiriləcək bal yarmarkasının tarixi və yeri dəyişdirilib

Azərbaycan Maskat Fəaliyyət Planı Forumunda təmsil olunub

Arif Əsədov: Futbolçu imicini qorumaq üçün doğru zamanda karyerasını bitirməlidir

AQTA-nın Məşvərət Şurasının üzvü: Pestisid və gübrələrin düzgün saxlanılması təhlükəsizlik üçün əsas şərtdir

Azərbaycanın hərbi qulluqçusu İtaliyada NATO kursunu müvəffəqiyyətlə başa vurub

Eksternat təhsil üzrə imtahanlarda iştirak üçün sənəd qəbuluna başlanılır

SOCAR Rumıniyada 110-cu yanacaqdoldurma məntəqəsini istifadəyə verib

Azərbaycan ilə Gürcüstan sərhəddə yük və sərnişin qatarlarının keçid müddətinin azaldılmasını müzakirə edib

Səhnəyə həsr olunan 30 ilin təntənəsi: “Leyli və Məcnun” operası yubiley işığında

Güləş İrsi və İcması Komitəsinin növbəti iclası olub

4SİM sənaye müəssisələrini texnoloji və yaşıl transformasiya mövzusunda bir araya gətirib

BMU tələbələrinin komandası NASA hakatonunda birinci yeri tutub

Rektor: BDU Gürcüstan universitetlərində Azərbaycan dilinin tədrisinə dəstək verməyə hazırdır

BDU-da Azərbaycan Televiziyasının xüsusi auditoriyası açılacaq

Yeni “25-ci kadr” platformasında “Qızıl Ayı” mükafatlı film təhlil olunub

Nicat Dadaşov: “25-ci kadr”ı Bakının daimi intellektual kino məkanına çevirməyi hədəfləyirik

Nazir Emin Əmrullayev Naxçıvanda vətəndaşların müraciətlərini dinləyib

Yaxın iki günün hava proqnozu açıqlanıb VİDEO

Yaxın iki günün hava proqnozu açıqlanıb VİDEO

Elçin Babayev: Gürcüstan və Azərbaycan universitetləri arasında əməkdaşlıq institusional səviyyəyə yüksəlir

Daşa həkk olunan yaddaş: heykəltaraş Tamerlan Mirzəliyevlə yaradıcılıq və milli dəyərlər barədə söhbət

“Ömür elə uzun deyil ki, onun çoxunu yuxuda keçirəsən”: Səməd Vurğun Rəsul Rzanın xatirələrində