Bakı, 22 oktyabr, Tatyana İvanayeva, AZƏRTAC

Hər bir xalqın epik poeziyası, şübhəsiz ki, onun ən mühüm ədəbi abidəsidir. Bu nadir əsərlər əsrlər boyu tarix və qəhrəmanlığı, Vətən sevgisini, milli adət-ənənələri tərənnüm edib. Yüz illər əvvəl bu cür hekayələr şifahi şəkildə ötürülürdü; zaman keçdikcə, onları kağıza köçürdülər və indi texnologiyanın inkişafı ilə bu qəhrəmanlıq dastanları ekranlarda canlandı...

AZƏRTAC xəbər verir ki, Azərbaycan kino tarixinin ən yaddaqalan əsərlərindən biri olan “Koroğlu” filmi 65 illik yubileyini qeyd edir. Bu ekran əsəri “Mosfilm” kinostudiyası ilə birgə istehsal olunmuş ilk tammetrajlı, genişekranlı və rəngli Azərbaycan bədii filmidir.

“Kommunist” qəzetinin 65 il əvvəl yazdığı kimi, film 1960-cı il oktyabrın 31-də kinoteatrlarda nümayiş etdirilib. Qəzet həmin il noyabrın 13-də qeyd edirdi: “Artıq bir neçə gündür ki, respublikanın kinoteatrlarında nümayiş etdirilən “Koroğlu” filminə tamaşaçılar böyük maraqla baxırlar. Bu marağın əsas səbəbi tamaşaçıların xalq qəhrəmanı Koroğluya və filmin əsasını təşkil edən məşhur “Koroğlu” dastanına olan dərin məhəbbətidir”.

Xalq qəhrəmanlıq dastanı əsasında filmə ssenari yazmaq, şübhəsiz ki, çətin yaradıcılıq işi idi. Dramaturq Sabit Rəhman həm filmin əsas personajlarının, həm də köməkçi aktyor heyətinin obrazlarını inkişaf etdirmək üçün eposda təsvir edilən hadisələrdən ən diqqətçəkən məqamları seçərək öz ssenarisini hazırlayıb, eyni zamanda, bir sıra maraqlı yeni situasiyalar əlavə edib. Tənqidçilər bu situasiyalardan bəzilərinin şübhə altına alına biləcəyini qeyd etsələr də, onlar uğurlu olub və dramaturq folklor əsasında çəkilmiş filmlərin ssenari müəllifi kimi öz layiqli yerini tutub. Bu mənada ekspozisiya və epiloq hadisələri filmin ümumi inkişafı ilə səsləşir və onunla üzvi şəkildə bağlıdır.

“Koroğlu” rejissor Hüseyn Seyidzadənin ikinci filmidir. Belə bir qəhrəmanlıq eposunun 1960-cı ildə genişekranlı rəngli formatda təqdim edilməsi, şübhəsiz ki, rejissorun peşəkar cəsarətinin nümayişi olsa da, filmin icrası ilə bağlı çətinliklər də çox erkən başladı. Moskvada S.Rəhmanın ssenarisi köklü dəyişikliklərə məruz qalıb, kastinq prosesi “o olmasın... bu olsun” prinsipi əsasında aparılırdı. “Koroğlu” dastanı məşhur adlarla öyünsə də, müasirləri qeyd edirdilər ki, aktyorlar xarakter və şəxsiyyət baxımından heç də həmişə onların obrazlarına uyğun gəlmirlər. Sanki ekran rejissorun filmin yaradılması prosesində məruz qaldığı təzyiqləri əks etdirirdi, bu, Seyidzadənin əvvəlki işlərindən fərqli idi.

Baş qəhrəmanları filmdən bir il əvvəl Moskvada “Əməkdə fərqlənməyə görə” medalı ilə təltif edilmiş Əfrasiyab Məmmədov (Rövşən-Koroğlu) və Azərbaycan SSR Xalq artisti Leyla Bədirbəyli (Nigar) canlandırıb. Hər iki artistin canlı performanslarına baxmayaraq, tənqidçilərin fikrincə, onlar personajlarının əsiri olublar. “Ədəbiyyat” qəzeti 13 noyabr 1960-cı il tarixli sayında yazırdı: “...filmdə zahiri təsirlərin və formal hərəkətlərin izlənməsi halları var”.

Bununla belə, demək lazımdır ki, rejissorun əsas obrazları tamamlamaq üçün seçdiyi qalan heyətə qoşulan mükafatlı aktyorların mükəmməl işini hamı yüksək qiymətləndirirdi. Onların arasında SSRİ Xalq artisti Mərziyə Davudova, Azərbaycan SSR Xalq artistləri Ağadadaş Qurbanov, İsmayıl Dağıstanlı, Möhsün Sənani kimi korifey sənətkarlar vardı. “Kommunist” qəzeti yazırdı: “Yaxşı seçilmiş bu aktyorlar özlərinin böyük səhnə təcrübələrinə əsaslanaraq, rollarının bütün əsas keyfiyyətlərini ustalıqla çatdırıblar və yaddaqalan obrazların bütöv qalereyasını yaradıblar”. Filmdə iki obraz – Aşıq Cünun və Alı kişi obrazlarını canlandıran Azərbaycan SSR Xalq artisti Əli Qurbanovun ifası əsl ustalıq nümunəsidir, aktyorun özü isə obraza mükəmməl uyğunlaşdırılıb.

“Ədəbiyyat” qəzeti 1960-cı il 13 noyabr tarixli sayında yazırdı: “Azərbaycan SSR Əməkdar artisti Atamoğlan Rzayev daxili ziddiyyətlərlə dolu Dəli Həsən xarakterini yaxşı təcəssüm etdirib, yaddaşlarda uzun müddət qalacaq bir obraz yaradıb”.

Azərbaycan kinosunda 150-dən çox rol oynamış Muxtar Maniyev üçün “Koroğlu” filminin çəkilişi debüt olub. O, sonralar xatırlayırdı: “Bu dastan o qədər zəngin bədii xəzinədir ki, ondan istənilən vaxt müxtəlif janrlarda sənət əsərləri yaratmaq üçün istifadə etmək olar. Filmin yaradıcı heyəti dastanın qəhrəmanlıq motivlərindən səmərəli istifadə edib. Kino yaradıcıları tamaşaçılara xalqın qəzəbini, onun gücünü təlqin etməyə çalışıblar. Filmdə Qırat, misri qılınc, Çənlibel qalası, Aşıq Cünunun sazı və sairə xalq birliyinin güc rəmzi olmaqla yanaşı, əsərin ideya məzmununu daha da dərinləşdirir. Bildiyiniz kimi, mən filmdə üç rola çəkilmişəm. Birincisi, səfir rolunu oynayan Ələddin Abbasovun qasidlərin müşayiəti ilə gəlişini göstərir və mən də o elçilərdən biriyəm. İkincisi, Qarabağın Əsgəran qalasında lentə alınan toy səhnəsində qapıçı rolunu oynayan aktyor çəkilişlərə gəlmədiyi üçün onu əvəz etməli oldum. Amma içəri girməzdən əvvəl qapıçı paltarını geyindim, makiyajı çəkdim, sonra çəkilişlər başlayan kimi Keçəl Həmzə ilə söhbətə başladım. Sonra Polad roluna uyğun aktyor tapa bilmədiklərinə görə ekran testi zamanı məni sınaqdan keçirdilər və rola təsdiq etdilər. Beləliklə, filmdə üç rol oynadım”.

Filmdə gürcü aktyorlar da çəkiliblər. Givi Toxadze “gürcü” rolunu ifa edib, Dmitri Kipiani isə Cəfər xan obrazını canlandırıb.

“Koroğlu” filmində istifadə olunan tarixi-qəhrəmanlıq janrı 1960-cı ildə Azərbaycan kinosunda bir ilk olub. Bundan başqa, filmdə o vaxt Azərbaycan SSR Əməkdar artisti Cahangir Cahangirovun musiqisi ilə yanaşı, Azərbaycan SSR Xalq artisti Şövkət Ələkbərova və həmin illərdə Azərbaycan SSR Əməkdar artisti olan Lütfiyar İmanovun ifalarında mahnılar da səsləndirilib.

“Koroğlu” filmi təcrübəli Fyodor Dobronravovla eyni komandada olan quruluşçu operator Vladimir Meybomun debüt işi olub. O, “Kommunist” qəzetinin yazdığı kimi, “təbiət mənzərələrini və studiya şəraitində çəkilmiş film ardıcıllığını lentə almaq üzrə ustalıq nümayiş etdirib”. “Mosfilm”in quruluşçu rəssamı, sovet qrafika ustası, çoxsaylı açıqca və afişaların yaradıcısı Pyotr Veremenkonun da təsirli işi qeyd olunub. Film həm də artıq böyük səhnə təcrübəsi olan, ilk azərbaycanlı qadın teatr rəssamlarından biri, Əməkdar artist Bədurə Əfqanlının kino debütü ilə əlamətdar olub. O, ekspertlərin qeyd etdiyi kimi, tarixən milli adət-ənənələrə sadiq qalan və xarakterləri baş qəhrəmanların geyimləri vasitəsilə çatdıran kostyum dizaynlarını yaradıb.

Çəkilişlərdə 1200 atlı və çoxlu sayda piyada iştirak edirdi. Zaqatala, Qax, Balakən, Kəlbəcər və Göygölün təbiət mənzərələrini əks etdirən səhnəciklər də nümayiş etdirilib. Film qızılı lalələr fonunda Azərbaycan təpələrini, hündür dağlarla əhatə olunmuş geniş yaşıl düzənlikləri bütün gözəlliyi ilə əks etdirirdi. Çəkilişlər Bakıda, Şəki Xan Sarayında, Əsgəran qalasında və Şuşada aparılıb. Çenlibel üçün konkret yer göstərilməsə də, qala ilə bağlı səhnələr həm “Mosfilm”in pavilyonunda, həm də həqiqi qalalarda çəkilib. Təbii ki, bütün bunlar montaj yolu ilə tamaşaçılara çatdırılıb, qalanın möhtəşəm mənzərəsinin inandırıcı olması təmin edilib. Pavilyonda çox vaxt canlı mənzərələr yaradılırdı. Məsələn, lalə tarlası səhnəsi və Çənlibel dağlarının dumanlı mənzərələrini əks etdirən səhnələr məhz orada lentə alınıb. Tələbkar rejissor olan Hüseyn Seyidzadə ədəbi materialın dərinliyinə xüsusi diqqət yetirirdi. O, filmdə obrazların mərkəziliyinə də böyük əhəmiyyət verirdi. Ona görə də dastana və qəhrəmanın ətrafına vacib olan hər bir detala xüsusi həssaslıqla yanaşırdı. Xatirələr göstərir ki, Qırat və Düratın seçilməsində xüsusi səylər göstərilməsə də, film üçün ən yaxşı atlar seçilib.

Müxtəlif mənbələrə görə, filmin Moskva premyerası 1961-ci il martın 28-də olub. Lakin 1961-ci il martın 18-də “Ədəbiyyat” qəzetində Daşkənddəki “Vətən” kinoteatrında “Koroğlu” filminin nümayişindən bəhs edən məqalə dərc olunub. Nümayişdən əvvəl rejissor Hüseyn Seyidzadə çıxış edərək “Azərbaycan kinorejissorları adından tamaşaçıları özbək dilində salamlayıb və “Azərbaycanfilm” kinostudiyasının yaradıcılıq planlarından bəhs edib”. Məqalədə o da bildirilirdi ki, “Film özbək dilinə dublyaj edilib. “Koroğlu” ingilis, fransız və ərəb dillərinə də “Sehrli qılınc” adı ilə ekranlara çıxıb. Bakı kinostudiyasının direktoru Muxtar Dadaşov (Azərbaycan SSR Əməkdar artisti – red.) ilə müsahibədə Bolqarıstanın “Filmovi novini” jurnalında da filmin adı məhz belə çəkilib.

Bu, filmin ekranlara çıxması ilə bağlı “Kommunist” qəzetində dərc olunan məqalədə deyilirdi: “Azərbaycan kinosu yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub və müasir kino sənətinin zəngin ənənələrinə söykənən belə mürəkkəb film yaratmaq iqtidarındadır”.

1960-cı ildə çəkilmiş “Koroğlu” filmi xüsusilə türk eposunun qorunması və təbliği kontekstində tədqiqatçıların və mədəniyyət xadimlərinin diqqətini cəlb etməkdə davam edir. Yaradıcı kollektivin dastanın qəhrəmanlıq motivlərindən səmərəli istifadə etməsi haqqında hələ 65 il əvvəl yazıldığı kimi: “Ssenari müəllifi Sabit Rəhman və Hüseyn Seyidzadə belə bir fikri tamaşaçılara çatdırmağa çalışırdılar ki, xalqın qəzəbi kimi, onun gücü, qüdrəti də tükənməzdir, heç bir zalım onlara qarşı dura, əsir edə bilməz”.

Azərbaycanın Vətən müharibəsində qazandığı tarixi Zəfərin beşinci ildönümünü qeyd etməyə hazırlaşdığımız bir vaxtda “Koroğlu” filmini təkcə o dövrün ideologiyasının təzahürü və milli kinomuzun özünəməxsus fenomeni kimi deyil, həm də xalqın qəhrəmanlıq nümunələrinin rəmzi kimi qiymətləndirmək olar.

Bu materialın hazırlanmasında Azərbaycan Dövlət Film Fondu tərəfindən təqdim edilən fotomateriallardan istifadə olunub.