Bakı, 6 may, AZƏRTAC

Heydər Əliyev şəxsiyyəti böyük tarixi miqyası, nəhəng fikirləri və geniş uğurları ilə seçilir. Bütün bunlar Azərbaycana və azərbaycanlılara dərin sevgiyə əsaslanır. Bu fikirlər Ukraynanın Sum vilayət hərbi administrasiyasının ictimai şurasının sədri, pedaqogika elmləri namizədi, Sum Dövlət Universitetinin dosenti Oleq Tulyakovun Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin anadan olmasının 100 illiyinə həsr edilmiş oçerkində yer alıb.

AZƏRTAC həmin oçerki oxuculara təqdim edir.

X X X

Hər il qeyd etdiyimiz may bayramları şəxsən mənim üçün bu oçerki yazmaqdan əvvəl də “öz daxilimdə” qoruyub saxladığım bir tarixi əks etdirir. Mən emosiyalarımı kiminləsə paylaşmaq istəmədiyim üçün bu oçerki qələmə aldım. Lakin Heydər Əliyevin 100 illik yubileyinin verdiyi enerji mənə hələ uşaqlıq illərində şəxsiyyətinə pərəstiş etdiyim bir insan haqqında fikirlərimi ifadə etmək qətiyyəti bəxş etdi. Əminəm ki, onun irsi beynəlxalq səviyyəli universal biliklər statusuna malikdir və zaman məfhumundan asılı olmayaraq müasir cəmiyyətlərin inkişafı kimi nəcib missiyada yeni nəsil tərəfindən istifadə oluna bilər.

X X X

Hələ uşaqlıq illərində Azərbaycan mənim üçün Müslüm Maqomayevin mahnıları, Nəbi Xəzrinin şeirləri, həmçinin Kiyevin “Dinamo” klubu üçün azarkeşlik etdiyim kimi pərəstişkarı olduğum “Neftçi” futbol komandasının oyunu ilə doğma idi. Lakin məndə ən böyük təəssürat doğuran 2023-cü il mayın 10-da 100 illiyini qeyd edəcəyimiz Heydər Əliyevin həyatı, obrazı və ideyaları idi. Bu insan güclü, məğrur və gələcəyə inamla baxan dövlətin - müasir Azərbaycanın memarı oldu.

Heydər Əliyev 1939-cu ildə Naxçıvan Pedaqoji Texnikumunu, 1957-ci ildə isə Azərbaycan Dövlət Universitetinin tarix fakültəsini bitirib. Mən özüm də ilk təhsilimə görə tarix müəllimiyəm. Bu səbəbdən deməyə bütün əsaslarım var ki, onun təhsili çox qiymətli “təhsil kokteyli” idi və özündə səbəb-nəticə əlaqələrini, cəmiyyətin inkişafının ümumi məntiqini, insanlarla ünsiyyət qurmaq bacarığını ehtiva edirdi. Artıq hiss edirsən ki, sənin əlində tarix yarada biləcək gücə malik açar var, çünki insanlar da sənin ardınca gedir.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədr müavini Nazim İbrahimov Heydər Əliyev haqqında deyirdi: “O, həmişə respublikada aparılan işlərin önündə gedirdi, xalqa çox yaxın idi. Bununla da o, xalqla birləşdi və onun içərisindən böyüyərək çıxdı”. Heydər Əliyev insanlarla iş prosesində onların vətəndaş mövqeyinə arxalanırdı, vətəndaşlara səmimi qayğı göstərir, onlarla maraqlanırdı. Nəticədə hər bir azərbaycanlı özünü vahid ailənin üzvü, bərabərhüquqlu və eyni imkanlara malik vətəndaş hesab edirdi. Əliyevin vaxtında azadfikirli insanların dövləti yaranırdı, onlar özlərini böyük Azərbaycan millətinin bir hissəsi kimi hiss edirdilər.

Heydər Əliyev tez-tez xidməti avtomobilindən düşərək insanların evlərinə baş çəkir, masa arxasında oturur, təndir çörəyi yeyir və sərbəst ünsiyyət qururdu. Xalq onunla ünsiyyətin hər anını qiymətləndirir və ona inanırdı. O, çöhrəsində daimi təbəssümlə insanlarla küçədə söhbət edirdi. Bu zaman sadəcə danışır, nitq söyləmirdi.

Əliyev məişətdə çox böyük təvazökarlıq göstərirdi. Onun ezamiyyət proqramı səhər gimnastikası və üzgüçülüyü ehtiva edirdi, masa arxasında isə o, həmkarları ilə birlikdə oturmağı üstün tuturdu. Heydər Əliyev çox gözəl ailə başçısı idi. İşinin çox olmasına baxmayaraq, o, doğmaları zəng etdikdə təbəssümlə və mehribancasına dəstəyi götürürdü.

Bu, liderə xalq sevgisinin və milli hərəkatın öz rəhbərinə dəstəyinin unikal nümayişi idi. Məhz bu keyfiyyət - insanları öz arxasınca aparmaq bacarığı, onların rəğbətini qazanmaq qabiliyyətinin dərin biliklər, təcrübə və təşkilatçı istedadı ilə birləşməsi onun yüksək vəzifələrdə uğurlarının başlıca amilləri oldu.

X X X

1969-cu ildə Heydər Əliyev Azərbaycanın rəhbəri oldu. Həmin vaxt, Azərbaycan Kommunist Partiyası MK-nın birinci katibi Vəli Axundovun dövründə ölkəni korrupsiya şəbəkəsi bürümüşdü. İqtisadiyyat zəifləmiş və iflas etmiş, mərkəzi hakimiyyət səmərəsiz olmuşdu. Məhz həmin dövrdə Heydər Əliyev respublikaya rəhbərlik etməyə başladı. O, artıq dövlət təhlükəsizliyi sistemində iş təcrübəsinə malik idi. Azərbaycanda “Axundov özəlləşdirməsi” bəzi şəxslərin vəzifədən azad olunması, istintaq, həbs və məhkəmə hökmləri ilə dayandırıldı. Əliyev vəzifəyə gəldikdən 3 il sonra bəyan etdi: “Azərbaycan Kommunist Partiyası MK-da rüşvət almırlar”.

Bununla yanaşı, əsl inkişaf, real irəliləyiş, tərəqqi təkcə bu tədbirlərlə əldə edilmir. Bunun üçün yeni bir şey, daha məzmunlu və perspektivli təşəbbüs olmalı idi. Heydər Əliyev cəmiyyətin təqdirinə səbəb olacaq belə gələcək modelini təklif etmək üçün başa düşürdü ki, onun yaranması, həmçinin tətbiqi yalnız özlərini əsl vətəndaş hiss edən azad insanlarla mümkündür.

Bu model yaradıldı və intensiv iqtisadi inkişaf formasında tətbiq edilməyə başlandı. Xüsusən, 1970-ci ildən 1980-ci ilədək üzüm istehsalı 10 dəfə - ildə 200 min tondan 2 milyon tona qədər artdı. Azərbaycan SSRİ-nin ən sürətlə inkişaf edən respublikalarından birinə çevrilirdi, burada qabaqcıl texnologiyalar tətbiq edilir, yeni müəssisələr tikilir, pambıq, çay, tütün istehsalında görünməmiş artım müşahidə olunurdu. Neft sənayesində bütün dünyada tətbiq edilən üzən qazma qurğularının alınması və Xəzərdə yeni neft yataqlarının kəşfi ilə əsl tərəqqi mümkün oldu. Artıq xatırlatdığımız insanlara qayğı özünün iri yaşayış rayonlarının intensiv tikintisinin təşkilində göstərdi. Zəif inşaat bazası evtikmə kombinatlarının yaradılması ilə öz yerini intensiv tikinti prosesinə verdi.

Heydər Əliyevin SSRİ-nin totalitar şəraitində Azərbaycanı məhz milli dövlət kimi inkişaf etdirmək bacarığı xüsusi rəğbət doğurur. O, buna yaradıcı insanların dəstəyi və yaradıcılıq prosesinin sistemli şəkildə təşviqi ilə nail oldu. Xüsusən memarlıq abidələrinin bərpası aksiyaları keçirilirdi, şairlərin, bəstəkarların, yazıçıların ev-muzeyləri açılırdı, mədəniyyət mərkəzləri təsis olunurdu. Azərbaycan klassiklərinin yubileyləri ümumittifaq səviyyədə keçirilirdi, onların kitabları nəşr edilirdi. Bu zaman əsərlər milli ruhda işıq üzü görürdü. Əliyev teatr premyeralarına gedir, tamaşadan sonra səhnə arxasına gələrək aktyorlarla əsəri və onun quruluşunu yüksək səviyyədə müzakirə edirdi.

1978-ci ildə Azərbaycan Konstitusiyasına Azərbaycan dilinə milli status verilməsi barədə müddəanın daxil edilməsi həqiqətən də cəsarətli addım idi. SSRİ-nin ali rəhbərliyi buna etiraz edirdi: bu cür hal başqa müttəfiq respublikalarda yox idi. Heydər Əliyev obyektiv səbəblərdən həmin dövrdə ayrıca milli ordu yarada bilməzdi, lakin o, SSRİ ordusunun tərkibində əla zabit korpusu formalaşdırdı. O, azərbaycanlıların güzəştli şərtlərlə hərbi məktəblərə daxil olmasına nail oldu, şəxsən Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi liseyə dəstək göstərdi. Onun atalıq qayğısı sayəsində liseydə qidalanma norması 1 manatdan 3 manata qaldırdı.

Bu fəaliyyətin nəticəsi olaraq, azərbaycanlıların milli özünüdərk prosesi möhkəmləndi ki, bu da cəmiyyətin inkişaf perspektivlərinin əsasını təşkil edirdi.

Heydər Əliyevin uğurları onun SSRİ-nin mərkəzi strukturlarında yüksək dövlət vəzifələrinə təyin olunmasına gətirib çıxardı. O, bu vəzifələrdə özünün yüksək idarəçilik bacarığını nümayiş etdirdi, maşınqayırma, yüngül sənaye, nəqliyyat, mədəniyyət və təhsil sahələrinə uğurla rəhbərlik etdi. Həmçinin məktəb islahatı üzrə dövlət komissiyası, Baykal-Amur Magistralının tikintisi və istifadəyə verilməsi üzrə komissiya onun rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərirdi.

X X X

Azərbaycanlılar 1993-cü ildə Heydər Əliyevi 98,8 faiz səslə Prezident vəzifəsinə seçməklə öz liderinə sevgi və inamını ifadə etdilər. Həmin vaxt ölkədə qeyri-sabit şəraiti düzəltmək mümkün oldu. Hərbi əməliyyatların dayandırılması, xüsusən aqrar sahədə uğurlu islahat yolu və planlı iqtisadiyyatdan bazar iqtisadiyyatına keçidin Konstitusiyada təsbit edilməsi diqqəti iqtisadiyyata yönəltməyə imkan verdi. Qərb şirkətləri ilə Azərbaycanda neft yataqlarının işlənilməsinə dair aparılan danışıqlar böyük nəticələr verdi. 1994-cü ildə dünyanın ən böyük neft-qaz korporasiyaları ilə “Əsrin müqaviləsi” imzalandı ki, bu da milli iqtisadiyyatı sağlamlaşdırmağa imkan yaratdı. Azərbaycanın maraqlarına cavab verən bir sıra başqa beynəlxalq müqavilələr də imzalandı. Heydər Əliyev Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda mübarizədə çox işlər görüb. Onun beynəlxalq arenada yüksək nüfuzu nəticəsində BMT Təhlükəsizlik Şurasında Qarabağda vəziyyətə dair dörd qətnamə qəbul edildi, bunun nəticəsində həmin ərazi dünya ictimaiyyəti tərəfindən Azərbaycan torpaqları kimi tanındı.

Məhz həmin dövrdə Heydər Əliyevin Londonda Marqaret Tetçer ilə görüşü oldu. Bu görüş milli maraqlara sədaqətin və onları qorumağın parlaq təzahürü idi. Məlum olduğu kimi, baronessa Tetçer Heydər Əliyevlə rəsmi səhər yeməyi keçirib. O, buna qədər Ermənistan prezidenti Ter-Petrosyanla görüşmüşdü və onların arasında olan söhbət sonrakı hadisələrdə müəyyən rol oynamışdı. Marqaret Tetçer Heydər Əliyevə demişdi: “Heydər Əlirza oğlu, Qarabağda hər şeyi 100 il müddətində olduğu kimi saxlayın. Bu vəziyyətə toxunmayın. Qoy Sizin nəvələriniz, Sizin davamçılarınız bu məsələni həll etsin”. Heydər Əliyev buna cavab olaraq hədiyyəni - üzərində baronessanın təsviri olan xalça gətirməyi xahiş etdi. O dedi: “Baronessa, görürsünüz, bizim rəssam Sadıqov xalça üzərində Sizin portretinizi toxuyub. Azərbaycan xalqı Sizi çox sevir! Təkcə Qarabağda deyil, onun ətrafında da! Amma Siz indi çox qorxulu sözlər söylədiniz! Öz torpağımızı təhvil vermək!? Təkcə Qarabağı deyil, onun ətrafındakı bütün rayonları?” Bundan sonra Heydər Əliyev Folklend adaları, İrlandiya ilə bağlı şəraiti xatırlatdı, Böyük Britaniyanın görkəmli siyasətçisi ilə şəkil çəkdirməkdən imtina etdi.

Suverenliyi və dövlətin ərazi bütövlüyünü məhz belə qorumaq lazımdır!

X X X

Zənnimcə, Heydər Əliyevin unikallığı, həmçinin onun fəaliyyətinin beynəlxalq əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, dahi siyasətçi SSRİ-nin totalitar idarəçilik ənənələri şəraitində azad vətəndaşlardan ibarət cəmiyyət qura bildi, həmin insanlar dəqiq ifadə edilmiş milli ənənələr üzərində güclü dövlətin qurulması ideyası ətrafında birləşdilər, dayanıqlı inkişafın perspektivlərinin əsası qoyuldu.

Heydər Əliyev şəxsiyyəti böyük tarixi miqyası, nəhəng fikirləri və geniş uğurları ilə xatırlanır. Bütün bunlar Azərbaycana və azərbaycanlılara dərin sevgini ifadə edir. Heydər Əliyevin uğurlarının başlıca sirri və əhəmiyyəti bu cür şəxsi və ictimai harmoniyada, böyüklüyün və kiçik amillərin sıx vəhdətində gizlənir. Əminəm ki, onun yubileyi Azərbaycanı sevənlər və bu ölkəyə tərəqqi arzulayanlar tərəfindən layiqincə qeyd ediləcək.