AZƏRTAC türk xalqların folkloru, adət-ənənələri və mədəni irsinə həsr olunan yazılar silsiləsini davam etdirir

Bakı, 3 dekabr, AZƏRTAC

Rumeli Osmanlı İmperatorluğu zamanında XV əsrdən etibarən Balkan yarımadasının cənub hissəsinə verilən addır. Bu sözdəki “Rum” ifadəsi “Şərqi Roma İmperatorluğunun torpaqlarına daxil olan ərazilər və xalqlar” mənasını verir.

Osmanlılar Avropaya ayaq basdıqdan sonra burada fəth etdikləri yerlərə Rumeli adını verdilər. Halbuki bu ad daha əvvəllər bugünkü Anadolu ərazilərində istifadə olunub, hətta Avropada orta əsrə aid mənbələrdə “Romanie” şəklində tərcümə edilib. Qərbə aid mənbələrdə isə “Peninsule romaine” şəklində göstərilib. Müasir dövrdə Avropa xəritə və kitablarında bu yarımadanın adına “Turquie d'Europe” və ya “Empire Ottoman d'Europe” şəklində rast gəlinir ki, bu da sonralar türkcə nəşrlərdə müvafiq olaraq “Avrupa-i Osmani” və “Rumeli-i Şahane” kimi göstərilir.

Bu fikirlər AMEA Folklor İnstitutunun Türk xalqları folkloru şöbəsinin böyük elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Qumru Şəhriyarın AZƏRTAC-a təqdim etdiyi “Rumeli: İzi itmiş tarix” məqaləsində yer alıb. Yazını təqdim edirik.

Mənbələr göstərir ki, XI-XII əsrlərdə Bizans hökmranlığı altındakı Anadolu torpaqları Diyar-i Rum (Roma və ya Rum ölkəsi), Anadoluda hakimiyyətdə olan Səlcuqlar isə Rum Səlcuqiləri (Anadolu Səlcuqiləri) adlanırdı. Rumeli ifadəsi altında “romalıların ölkəsi” olaraq Şərqi Roma İmperatorluğunun sahib olduğu torpaqlar nəzərdə tutulur. Lakin Osmanlı İmperatorluğu dönəmində mərkəzi monastır olan bu vilayətin adı Rumeli vilayəti olub və bura Osmanlı İmperatorluğunun yeniləşmə və yeni qanunları tətbiq etdiyi ilk ərazidir. Kamal Karpat bu vilayətin əhalisinin böyük əksəriyyətinin türk olduğunu yazır.

Rumeli vilayəti Şimali Bolqarıstan, Qərbi Albaniya, Pelaponnes yarımadası və Cənubi Albaniyanı əhatə edirdi. XVI əsrdə isə bu torpaqlar bugünkü Bolqarıstan, Cənubi Serbiya, Makedoniya, Bosniya-Herseqovina, Albaniyan və Tessalya (Yunanıstan, Egey dənizinin sahillərində tarixi şəhər) bölgələrini əhatə edirdi. XVII əsrdən etibarən Rumeli torpaqlarının sahəsi azalıb və 1864-cü ildə yalnız Albaniya və Qərbi Makedoniyanın bir sıra kiçik məntəqələrindən ibarət olub. Daha sonralar isə – 1875-ci ildən etibarən bu yaşayış məskəni inzibati ərazi vahidi olaraq ləğv olunub. Bu gün “Rumeli” sözü Türkiyənin Avropa qitəsindəki torpaqlarını (Ədirnə, Qırxlareli, Təkirdağ əraziləri, İstanbul və Çanaqqalanın da Avropa səmti) ifadə edir.

“Rumeli türküləri” müxtəlif müəlliflər tərəfindən araşdırılıb. Burada yer alan hər bir türkünün ayrıca tarixçəsi var. Adaqala, Azak, Bağdad, Banyakula, Çanaqqala, Budin və s. türkülər rumelilərin milli-mənəvi dəyərlərini və etnoqrafik ənənələrini özündə əks etdirir.

Adaqala türküləri. Adaqala Rumıniyanın Orşova şəhərinə yaxın Tuna çayının üzərində yerləşir. 1691-ci ildə Osmanlılar tərəfindən fəth edilib, 1878-ci il iyunun 13-də imzalanmış Berlin traktatında kimə tabe olacağı unudulduğundan 1923-cü ildə Lozan sülh müqaviləsi ilə Rumıniyaya verilib. Bu zamana qədər bu ərazidə yalnız türklər yaşayırdı. Əhali tütünçülük, qayıqçılıq və ticarətlə məşğul olub. Ada baraj suları altında qaldıqdan sonra əhalinin böyük bir hissəsi Türkiyəyə köç edib. Adaqalanın folkloru, etnoqrafiyası və dili haqqında ilk məlumatı macar türkoloq İqnats Kunoş verib.

Azak türküləri. Azak türk qalası – indiki Rostov vilayətində (Rusiya), Don çayı sahilində liman şəhəri kimi tanınan Azovdur. Şəhərin adı dənizin adı ilə əlaqədardır. Vaxtilə skiflər bu dənizə Karqaluk, ərəblər Bəhrəl-Azov, türklər Assak, venesiya kolonizatorları Tana dənizi, yaxın çərkəzlər Azoğ, kalmıklar Uzak deyiblər. Qara dənizin şimalında yerləşən qədim türk şəhəri Azakdan 1067-ci ilə aid rus salnamələrində qıpçaq (türk) şəhəri kimi bəhs olunur. Övliya Çələbi “kədər şəhri” adlandırdığı bu qalanın əvvəlcə balıq ovlamaq üçün nəzərdə tutulduğunu, get-gedə sağlam müdafiə qalası şəklinə düşdüyünü, sonralar isə gecə-gündüz kazaklarla və kalmık tatarları ilə şiddətli savaş etdiklərini göstərir.

Rus çarı I Pyotr 1696-cı il iyunun 19-da Azak qalasını zəbt etdi. Bu, Rusiyanın dəniz dövlətinə çevrilməsinin başlanğıcı oldu. Azak qalasının itirilməsi İstanbulda böyük həyəcan yaratdı. Bununla da Osmanlı dövlətinin Qara dəniz üzərindəki mütləq hakimiyyəti zəiflədi. Azak 1711-ci ildə I Pyotrun müharibədəki məğlubiyyətindən sonra Türkiyəyə qaytarıldısa da, 1774-cü ildə birdəfəlik Rusiyaya keçdi. Bu vaxtdan dəniz kimi şəhərin də adı dəyişdirilərək Azov adlandı.

Bağdad türküləri. Tarixi şəhər olan Bağdad İraqın paytaxtıdır. Şəhər 1534-cü ildə Səfəvilərin hakimiyyəti altına düşmüş, sonradan 1638-ci ildə IV Murad tərəfindən Osmanlı torpaqlarına qatılmışdır. Təqdim olunan mətnlərdə IV Muradın və Osmanlı ordusunun Bağdad savaşında göstərdiyi qəhrəmanlıqlar və Səfəvi ordusunun məğlub edilməsi əks olunur. Eyni zamanda bu mətnlərin içərisində tarixin qapalı səhifələrinə aydınlıq gətirəcək məlumatlar var.

Banyaluka türküləri. Banya-Luka Fatih Sultan Məhmət zamanında ələ keçirilib, Hersek ilə birlikdə Saraybosniya, Mostar, İzvornik, Bihaç və Travnikdən ibarət Bosniya əyalətindəki sancaqlardan biridir. Bu bölgə XVIII əsrdə Osmanlı dövlətinin hərbi və siyasi cəhətdən zəifləməsi və bundan yararlanmaq istəyən Rusiya, Avstriya və Avropa dövlətləri arasında baş verən qanlı döyüşlərə səhnə olub. Bu döyüşlərdən birində avstriyalılar 90 min nəfərlik ordu ilə şəhəri mühasirəyə alıb. Heç bir yerdən dəstək almadan Bosniya valisi Əli Paşa (1699-1769) təxminən 16 min nəfərdən ibarət Bosniya əhalisi ilə birlikdə 1737-ci ildə avstriyalıların mühasirəsini qıraraq onları məğlub edib. Onların bu qəhrəmanlıqlarına Rumelidə türkülər söylənib, dastanlar qoşulub.

Budin türküləri. Budin Macarıstan krallığının mərkəzi olmuş tarixi şəhərdir. Budin şəhərinin yerləşdiyi tarixi yer Budapeşt şəhərindən keçən Dunay çayının cənub tərəfi hesab olunur. Osmanlı İmperiyası və Macarıstan krallığı arasında 1526-cı ildə baş vermiş Moxaç döyüşü nəticəsində şəhər Osmanlı İmperiyasının nəzarəti altına keçib. II Vyana mühasirəsinin uğursuz olması ilə Osmanlıların geri çəkilməsi Budini 90 min nəfərlik xaç ordusu ilə təkbətək buraxdı. Şəhəri müdafiə etməyə çalışan Əbdürrəhman Paşa 16 min nəfərlik ordu ilə qalanı iki ay yarım müdafiə etməyə çalışdı və şəhid oldu. Budin türküləri bu müharibələrin acı nəticələrini dilə gətirir.

Bosniya marşı. Fateh Sultan Mehmetin orduları Bosniyanı 1465-ci ildə fəth etdikdən sonra Osmanlı ordusu bu marşı söyləyərək Bosniyaya daxil olub. Qeyd edək ki, bu marş Bosniya Gənclik xoru tərəfindən hazırda səslənir.

Çanaqqala türküsü. Çanaqqala döyüşü Birinci Dünya müharibəsi illərində Osmanlı dövləti ilə İttifaq dövlətlər arasında baş verib. İttifaq dövlətləri Osmanlı dövlətinin paytaxtı İstanbulu alaraq boğazların idarəsini ələ keçirmək üçün ilk hədəf olaraq Çanaqqala boğazına giriblər. Ancaq hücumları müvəffəqiyyətsiz olub və iki tərəfin də çox ağır itkilər verməsinə baxmayaraq İttifaq dövlətlər geri çəkilib. Bu döyüş məhv olma vəziyyətində olan bir ölkənin möhtəşəm qələbəsi kimi əfsanələşib, hər vətəndaşın xatirəsində yaşayır. Türkiyə Cümhuriyyəti qurulduqdan sonra ingilis və fransız donanmalarının geri çəkilməyə məcbur edildiyi gün – 18 mart Çanaqqala şəhidlərini anma ünü olaraq qeyd edilir. Çanaqqala türküsü də burada şəhid olan əsgərlərimiz üçün yazılıb. Bu türkünün Kastamonu, Rodop Priştina, Kərkük və Üsküp variantları da var.