Bakı, 30 dekabr, Məmməd Məmmədli, AZƏRTAC

Amerikanın Milli Elm Fondu (The National Science Foundation) tərəfindən tədqiqat mükafatına layiq görülən həmyerlimiz, Dövlət Proqramı çərçivəsində Texas A&M Universitetinin tətbiqi iqtisadiyyat fakültəsində doktorantura təhsili alan Samir Hüseynov bu günlərdə Bakıda olub. 42,6 min dollar həcmində olan bu mükafat Samir Hüseynova qurduğu nəzəri-iqtisadi davranış modelini universitetin “İnsan Davranışları Laboratoriyası”nda sınaqdan keçirməyə və yeni elmi nailiyyətlər əldə etməyə imkanı verib. AZƏRTAC-ın müxbiri bu fürsətdən yararlanaraq Samir Hüseynovla görüşüb, onun qurduğu nəzəri-iqtisadi davranış modeli ilə bağlı geniş məlumat alıb.

-Mükafat aldığınız üçün sizi təbrik edirəm, istərdim son nailiyyətiniz barədə oxucularımıza geniş məlumat verəsiniz?

-Biz bu prosessə 2016-cı ildə başladıq. Amerikada ən böyük biometrik laboratoriya qurduq. Hazırda mən həmin laboratoriyanın baş meneceriyəm. Laboratoriyamızın tədqiqat istiqaməti iqtisadi modellərin insan əsaslı fərziyyələrini test etməkdir. Bu laboratoriyanın vasitəsilə biz insanların göz hərəkətlərini, emosionallığını, dəridə mikro ölçüdə olan tər vəzlərinin hərəkətini incələyərək onların həyəcanlanması, yaxud da məhsullara olan reaksiyalarını və beyin dalğalarını ölçə bilirik. Bizim fəaliyyətimiz iki istiqamətdən ibarətdir. Birincisi, modellərin fərziyyələrini laboratoriya şəraitində yoxlayırıq. Əgər bəzi fərziyyələr özünü doğrultmursa biz yeni modifikasiyalar təklif edirik. İkinci əldə etdiyimiz istiqamətdə isə biliklərin biznes və marketinq sahəsində tədbiqlərini araşdırırıq. Burada məhsulların qablaşdırılması, qablaşdırılma nişanlarının hansının daha effektiv olması, məhsulun qiymət və keyfiyyət qarşılığı nəzərdə tutulur. Misal üçün, əgər malın qiyməti müştərinin diqqətini cəlb etsə, o zaman keyfiyyətlə bağlı olan məlumatlar ondan ötrü əhəmiyyətli olmayacaq. Ona görə də biz məhsulun müştəriyə verəcəyi faydanı ön plana çəkirik. Başqa sözlə, bizim işimiz həm elmi, həm də praktik əhəmiyyətə malikdir.

-Sizin nəzəri-iqtisadi modeliniz hansı yeni elmi nailiyyətlərə yol aça bilər?

-Qida seçimi elə bir prosesdir ki, bu zaman biz rasional, eyni zamanda irrasional oluruq. Misal üçün, siz gedib hansısa bankda depozit açsanız bu, iqtisadi, başqa sözlə, rasional seçimdir. Amma siz orada irrasional seçimlər etməməyə çalışırsınız, büdcənizi, hədəflərinizi və digər məsələləri hesablayırsınız. Əgər siz acımısınızsa, restoranda qida seçimi etmək istəyirsinizsə, bu zaman irrasional faktorlar ortaya çıxır. Yeməyə qarşı olan istəyiniz, aclığınızın təsiri və başqa səbəblər sizi sizdən asılı olmayan seçim etməyə vadar edir. Bildiyimiz kimi köklük ürək-damar, təzyiq və digər xəstəliklərə səbəb olur. Amerikada da insanların çəkisinin artması böyük bir problemə çevrilib. Bunun üçün də 2007-ci ildə qəbul edilən qanuna əsasən restoranlar müştərilərə yemək verən zaman kalori ilə bağlı məlumatı təqdim etməliydilər. Belə düşünürdülər ki, insanlara bu kimi məlumatların çatdırılması onların daha diqqətli olacağına gətirib çıxaracaq. Çünki insanların kökəlməsinə başlıca səbəblərdən biri kaloridir. Amma sonrakı tədqiqatlar göstərdi ki, insanlar əvvəlki qaydada yemək seçimi edirdilər, hətta bəzi hallarda çəkidə artma müşahidə olunurdu. Mənim elmi işim insanların ac olduğu zaman qida seçimi edərkən diqqətini yayındırma üsullarıyla bağlıdır. Çünki diqqət yayınmasa insan daha çox kaloriyə fikir verəcəkdir.

-Sizcə, insanların kökəlməsinə səbəb qidaların yüksək kalorili olması, yoxsa onların geni modifikasiya edilmiş ərzaqlardan istifadə etməsidir?

-Burada bir az ehtiyatlı olmalıyıq. Geni dəyişdirilmiş qidalarla bağlı müxtəlif səpkili elmi araşdırmalar mövcuddur və onların heç də hamısı belə qidaların ziyanlı olduğunu demir. Mən qida mühəndisi olmadığım üçün işin bu tərəfinə baxmıram. Əsasən hansı ərzaqlarda nə qədər kalorinin olması istiqamətində araşdırmalar aparıram. Bilirik ki, kalori faydalı və faydasız kateqoriyalara bölünür. Çünki elə karbohidrat növü vardir ki, onlar bədəndə gec həzm olunur. Əgər insan qida seçimi zamanı çəkini azaltmaq üçün kaloriyə fikir verirsə, məqsədinə çatması üçün hansı faktorların buna təsir göstərəcəyini bilməlidir.

Kalori ilə bağlı onu deyə bilərəm ki, Azərbaycandakı restoranlarda qida qablaşdırmalarına fikir verdim və gördüm ki, müştərilərə kalori haqqında heç bir məlumat verilmir. Bizim mətbəxdə yüksək kalorili yeməklər daha çoxdur. Yaxşı olardı ki, iqtisadi agentlər bununla bağlı bir araşdırma aparsınlar. Bizdə, restoranlar süfrəyə qida verdikləri zaman kalori nişanları təqdim etsələr bu iş daha effektiv alınar. Əslində insan gün ərzində 2 min kilokalorini aşmamalıdır. İngiltərədə yeməklərin üzərində kalori nişanları olur və bunlar müxtəlif rənglərlə nişanlanır. Əgər nişan sarı rəqəmi göstərirsə bu zaman biz bilirik ki, yediyimiz qida kökəlməyə səbəb ola bilər. Qırmızı rəng isə kalorinin həddindən artıq yüksək olduğunu göstərir. Onu da qeyd edim ki, bəzi kalorilər zərərli yağlardan gəldiyi üçün onun həzmi orqanizmdə eyni cür getmir. Almadan aldığımız kalori xəmirdən aldığımız kalori kimi deyil. Bəzi kaloriləri yandırmaq daha asandır.

-Yola salmağa hazırlaşdığımız bu ildə ABŞ-da yaşayan Azərbaycan əsilli elmi tədqiqatçıların və alimlərin şəbəkəsinin formalaşdırılması məqsədilə Azərbaycan Akademiklər Şəbəkəsi yaradıldı. Həmin şəbəkənin koordinatorlarından biri kimi deyə bilərsinizmi hazırda bu istiqamətdə işlər hansı səviyyədədir?

- Qeyd edim ki, Amerikada azərbaycanlı elm adamlarının sayı getdikcə artır. Onların fəaliyyətlərini əlaqələndirmək, biliklərimizi, nailiyyətlərimizi bölüşmək, problemlərimizi birgə həll etməkdən ötrü Amerika azərbaycanlılarının elmi şəbəkəsini yaratdıq. İyun ayının 17-18-də Corc Vaşinqton Universitetində Birinci ABŞ-Azərbaycan Akademik Simpoziumu keçirildi. Simpoziumda 16 universitet və 10 təşkilatda çalışan amerikalı və azərbaycanlı alim, tədqiqatçı və ekspertlər müzakirələr apardılar. Biz çalışırıq ki, kimya, iqtisadiyyat, riyaziyyat və elmin digər sahələri ilə məşğul olan azərbaycanlılar arasında körpü yaradaq. Amerika və Azərbaycan elm adamları arasında əlaqələrin möhkəmlənməsinə, birgə tədqiqatların aparılmasına və eləcə də əldə etdiyimiz nailiyyətlərin ölkəmizə fayda verməsinə səy göstəririk.

Xatırladaq ki, Samir Hüseynov Bakıdakı 1 nömrəli fizika-riyaziyyat təmayüllü liseydə oxuyub, Prezident təqaüdçüsü olub, İqtisad Universitetinin xüsusi istedadlar qrupunda təhsilini bitirdikdən sonra Macarıstanda Mərkəzi Avropa Universitetində magistratura təhsili alıb. O, hazırda Texas A&M Universitetində doktorantura təhsilini bitirmək üzrədir. Ailəlidir, iki övladı var.