Bakı, 12 mart (AZƏRTAC). Qobustan Dövlət Tarixi-Bədii Qoruğu Bakıdan cənubda, böyük Qafqaz sıra dağlarının cənub-şərq yamacı ilə Xəzər dənizi arasındakı düzənlik ərazidə yerləşir. 537 hektar ərazini əhatə edən qayaüstü rəsmlərdən ibarət mənzərə bu ərazinin bir hissəsini təşkil edir. 

Əvvəlcə turistləri keçən ilin martında açılmış yeni muzeylə tanış edirlər. Muzeyin informasiya mərkəzində qonaqlar sensor ekrandan istifadə edərək müxtəlif dillərdə geniş informasiya ala bilərlər. Muzeyin on iki zalı innovasiya texnologiyası, interaktiv stendlər, 3D video və başqa avadanlıqla təchiz olunmuşdur.

Sensor ekranda minilliklər ərzində Xəzər dənizində baş vermiş dəyişiklikləri əks etdirən animasiya təsvirlərini müşahidə etmək, Qobustanın təbiəti, florası barədə məlumat almaq olar. İnsan qalıqları, daşlar, çini qablar, tarixəqədərki dövrün modabazlarının bəzək əşyaları və arxeoloji qatlardan tapılmış digər eksponatlar maraq doğurur. Buradakı “Zamana səyahət” zalında turistlər ilkin dövrdən başlayaraq Qobustanda baş vermiş böyük təbii dəyişiklikləri, dünyada insan düşərgələrinin coğrafiyasını görə bilərlər.

Qoruğun ərazisində həmçinin 3D formatında virtual video-uçuş da etmək olar.

Qobustan abidələri iki qrupa bölünür: qayaüstü təsvirlər, qədim düşərgələr və digər obyektlər. Qobustanın Böyükdaş, Kiçikdaş, Cingirdağ, Şonqardağ və Şıxqaya dağlarındakı qayaüstü təsvirlər, insan düşərgəsi, qəbirüstü abidələr və s. daş dövründə və sonrakı dövrlərdə regionun sakinləri barədə məlumat verir.

Burada, həmçinin qədim dövrə aid böyük dairəvi tikililərin qalıqları da vardır. Qayalıq yaylanın üç hissəsində rəsmlər tapılmışdır, burada aşkara çıxarılmış mağaralar, məskən və sərdabə izləri üst paleolit dövrü ilə orta əsrlər arasındakı dövrdə bu ərazidə insanların sıx yaşadıqlarını göstərir.

Qoruğun ərazisində ilk arxeoloji qazıntılar XX əsrin 30-cu illərində başlanmışdır. 1939-1940-cı illərdə Azərbaycan arxeoloqu İshaq Cəfərzadə burada təqribən 3500 qayaüstü təsvir, rəsm və nişan, habelə qayalarda əl ilə açılmış oyuqlar, dəliklər və s. aşkar etmişdir.

Görkəmli Norveç tədqiqatçısı və səyyahı Tur Heyerdal ilk dəfə Qobustanda 1981-ci ildə olmuş və buradakı petroqlifləri tədqiq etmişdir. 1994-cü ildə o, ikinci dəfə buraya gəlmiş və qayıq rəsmlərinə xüsusi diqqət yetirmişdir. Publisist və səyyah Yuri Məmmədovun bu yaxınlarda çapdan çıxmış “Qobustan qayıqları hara üzür” kitabı bu hadisəyə həsr olunmuşdur.

Qobustanın qayaüstü təsvirlərinə valeh olan məşhur səyyah “qayaüstü qayıq təsvirlərini dənizçiliyin ilk mənbəyi hesab etməyə tələsməmişdir. Yalnız arxeoloji qazıntılar onu Qobustan qayıqlarının dünyada məlum olan ən qədim qayıq təsvirləri olduğunu etiraf etməyə inandıra bilmişdir”. Qədim Skandinaviya gəmilərinə bənzəyən bu qayıqlar onu ingilis dilində çıxan “Azerbaijan International” jurnalında (Nyu-York) dərc olunmuş “Azərbaycanın əlaqələri” məqaləsini yazmağa vadar etmişdir. Məqalədə o, norveçlilərlə azərbaycanlıların qohumluğu barədə fərziyə irəli sürmüşdür. Tur Heyerdal belə qənaətə gəlmişdir ki, skandinaviyalıların ulu babaları Azərbaycan ərazisindən çıxmışlar.

Qobustanda mezolit dövründən orta əsrlərədək yaradılmış təqribən 6000 rəsm vardır. Rəsmlərə əsasən mağaralarda və qaya parçalarında rast gəlmək olar. Onların arasında ov, ritual rəqs, əkinçilik səhnələri, müxtəlif heyvanlar, qayıqlar və rəmzi işarələr təsvir edilmişdir.

Qobustan üçün həm kişi, həm də qadın təsvirləri səciyyəvidir. Rəsmlərdə kişilər ox-kamanlı ovçu simasında, uca boylu, qamətli, bellərində kəmər, möhkəm əzələli təsvir olunmuşlar. Yallı rəqsini çox xatırladan, iki cərgədə qrup şəklində ifa olunan ritual-mərasim rəqsi diqqəti cəlb edir. Böyükdaşda oyulmuş bu səhnələr eramızdan əvvəl III-II minilliklərə aiddir.

Daşlarda qadınlar matrona, matriarxat dövrünün dayağı, həmçinin döyüşçü qadın kimi təsvir olunmuşlar. Belə ki, “Yeddi gözəl” mağarasında incə belli, güclü ayaqları olan və arxasında kaman daşıyan qadın təsvirləri görmək olar.

Qobustanın bitki aləmi səhra və yarımsəhra üçün səciyyəvidir. Burada ot və kollar, yovşan və buna bənzər çoxillik bitkilər vardır. Mart ayının ilk günlərində daşların və qayaların arasında artıq itburnu, cır albalı, doqquzdon, ardıc çiçək açmışdır. Burada yabanı armud, yabanı çəltik, yabanı nar, üzüm, bəzi digər ağac və kol növləri də görmək olar.

Son onilliklərdə Qobustanın faunası xeyli kasadlaşmışdır. İndi Qobustanda yaşayan əsas heyvanlar tülkü, çaqqal, canavar, dovşan və vəhşi pişiklər, dağ kəklikləri, vəhşi göyərçinlər, torağaylar, ilan və kərtənkələlərdir.

Qobustanın qayaüstü təsvirlərində son 25 min ildə burada yaşamış heyvanların - ceyran, vəhşi keçi, maral, vəhşi donuz, at, şir və başqa heyvanların rəsmlərini görmək olar. Qayalarda həmçinin quş, balıq, ilan, kərtənkələ və müxtəlif həşərat təsvirləri vardır.

Tunc dövründə Azərbaycan ərazisində yaşamış tayfalar arasında günəşə sitayişin geniş yayıldığı təsdiq olunur. Bu, Qobustan petroqliflərində də əks olunmuşdur. Buradakı günəş işarələri kənarlarından şüalar çıxan və çarpaz xətləri olan dairə şəklində təsvir edilmişdir. Eramızdan əvvəl II minilliyə aid rəsmləri - ucunda parlayan günəş diski olan qayıq rəsmlərini günəş mifologiyası ilə əlaqələndirirlər.

Roma yazısı - İldırım sürətli XII legionun buraya gəlməsi haqqında yazı turistlərin böyük marağına səbəb olur. Qoruğun ərazisində, Böyükdaş dağının ətəklərində eramızın I əsrində ildırım sürətli XII legionun buraya gəlməsini təsdiq edən “Fulminat” (ildırım sürətli) ləqəbli adlı imperator Domisianın Roma legionu tərəfindən 84-96-cı illər arasındakı dövrə aid olan, latın əlifbası ilə sözlər yazılmış daş kitabə vardır. Onun üzərində yazılmışdır: “Imp Domitiano Caesare avg Germanic

L Julius Maximus > Leg XII Ful”.

Azərbaycan dilinə tərcüməsi belədir: “İmperator Domisian Sezar Avqust Germanik, Lutsiy Yuliy Maksim, Senturion İldırım sürətli XII legion”. Belə hesab edilir ki, Qobustan yazısında Abşeronun yerli sakinləri tərəfindən darmadağın edilmiş XII legion dəstəsi xatırladılır.

Qobustanın Qavaldaşı da turistlər üçün çox maraqlıdır. Onu döyəcləyəndə ritmik aydın motivlər səslənir. Qavaldaşının səsi incə qaval səsinə çox bənzəyir. Qobustanda 2 qavaldaşı vardır: Çingirdağın şimal ətəyində və Böyükdaş dağında. O, yastı əhəng daşı parçasından ibarətdir. Qavaldaş əhəngin tərkibindəki balıqqulaqlarının sıxlığından asılı olaraq müxtəlif yerlərdə müxtəlif cür səs çıxarır. Buna səbəb balıqqulaqlarının arasındakı boşluq və məsamələrdir.

Belə bir fikir mövcuddur ki, keçmiş tayfalarda keşikçilər vəhşi heyvanların hücumları zamanı, yaxud başqa təhlükəli hallarda bu alətlərdən istifadə edirlərmiş. Belə hesab edilir ki, ritual rəqslər və mərasimlər bu səslərlə müşayiət olunurmuş. Qavaldaş həm də birlik rəmzi olmuşdur, qədim insanlar onun ətrafında dini mərasimlər və bayram mərasimləri, yığıncaqlar keçirmişlər.

2006-cı ildə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi Qobustan nominasiyası üzrə idarəetmə və iş planı hazırlayıb UNESCO-ya təqdim etmişdir. Həmin dövrdə Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi və onun prezidenti, UNESCO-nun xoşməramlı səfiri, Milli Məclisin deputatı Mehriban ƏIiyevanın təşəbbüsü ilə UNESCO-nun baş direktoru Koişiro Matsuura qoruğa dəvət olunmuşdur. O, Qobustan abidələri ilə tanış olmuş, UNESCO-nun, Abidələrin və tarixi yerlərin qorunub saxlanması üzrə beynəlxalq şuranın ekspertləri isə Azərbaycan Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin planını bəyənərək qoruğu qiymətləndirmişlər.

2007-ci il iyunun 23-dən iyulun 2-dək UNESCO-nun Dünya İrs Komitəsinin Yeni Zelandiyanın Kraystçerç şəhərində keçirilmiş 31-ci sessiyasında Qobustanın qayaüstü rəsmlərindən ibarət mədəni abidə Ümumdünya irsi obyektləri siyahısına daxil edilmişdir.

Salehə Əliyeva

AZƏRTAC-ın müxbiri

Qobustan