Bakı, 13 may, Səadət Hakıyeva, AZƏRTAC

Dünyada geniş yayılmış problemlərdən biri - məişət zorakılığı demək olar əksər ailələrdə müəyyən formalarda özünü büruzə verir. Məişət zorakılığı kimi qəbul edilən ailədaxili şiddət bu günün deyil, əsrlərin problemidir. Hazırda dünyada bu problemin aradan qaldırılması istiqamətində müəyyən tədbirlər görülür. Bununla belə, məişət zorakılığı probleminin həll edildiyini söyləmək çətindir. Mütəxəssislərin fikrincə, zorakılığın əsasında psixoloji şiddət dayanır.

Bəs zorakılığı törədənlər kimlərdir?

Gender əsaslı zorakılığın əsas növü kim, məişət zorakılığı təəssüf ki, Azərbaycanda da geniş yayılıb. Təəssüf doğuran əsas məqamlardan biri isə ölkədə qadınların məişət zorakılığına məruz qalan əsas qrup olmasıdır.

Daxili İşlər Nazirliyinin İnsan alverinə qarşı mübarizə Baş İdarəsi üzrə Milli Koordinatorun 2022-ci il üzrə illik hesabatında təkcə ötən il ərzində insan alveri qurbanı olan 94 nəfərdən 93-nün qadın olduğu bildirilir. Bu qurbanlardan 82-si cinsi istismara, ikisi isə məcburi əməyə məruz qalıb.

Zorakılığı törədən şəxslərin böyük hissəsini ənənəvi olaraq kişilər təşkil edirlər. Bunu rəqəmlər də sübut edir. Belə ki, təkcə 2017-ci ildə məişət zorakılığı ilə bağlı cinayətlər nəticəsində zərərçəkənlərin 964-ü qadın, 304-ü isə kişi olub. 2018-ci ildə bu rəqəmlər müvafiq olaraq 915 və 306 təşkil edib.

Məişət zorakılığı çox zaman qadına qarşı törədilən zorakılıq olduğuna görə buna gender əsaslı şiddət də deyilir. İnkar etmək olmaz ki, bəzi hallarda qadınlar da şiddət törədirlər. Lakin bu, əksər hallarda ya özünü, ya da uşaqlarını şiddətdən müdafiə etmək üçün edilir. Bəs görəsən məişət zorakılığının qarşısını almaq mümkündürmü və bunun üçün nələr etmək lazım gəlir?

Ayrı-seçkilik olmamalıdır

Azərbaycanda məişət zorakılığının qarşısının alınması və qadınların hüquqlarının müdafiəsi üçün davamlı tədbirlər həyata keçirilir. 2006-cı ildə “Qadın və kişilərin bərabər hüquqlarının dövlət təminatı haqqında” Qanun qəbul olunub və gender bərabərliyinin hüquqi əsasını qoyan Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi haqqında Konvensiya ratifikasiya edilib. Azərbaycanda məişət zorakılığının qarşısının alınmasına dair Milli Strategiya və Milli Fəaliyyət Planının təsdiqlənməsi bu istiqamətdə çox mühüm və müsbət işlərdən biridir. Məqsəd ölkədə məişət zorakılığının qarşısının alınması üzrə tədbirlərin beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması, ailələrin möhkəmləndirilməsi naminə onların vaxtında və hərtərəfli yardımla təmin edilməsi, məişət zorakılığı ilə mübarizə sahəsində normativ hüquqi aktlarda nəzərdə tutulan tədbirlərin həyata keçirilməsi və səmərəliliyinin artırılmasıdır.

Azərbaycan Prezidenti 2020-ci il noyabrın 27-də “Azərbaycan Respublikasında məişət zorakılığı ilə mübarizəyə dair 2020-2023-cü illər üçün Milli Fəaliyyət Planı” ilə bağlı Sərəncam imzalayıb. Sərəncamda məişət zorakılığından zərər çəkmiş şəxslərin müdafiəsi sisteminin formalaşdırılması, təhlükəsizlik tədbirlərinin görülməsi, mühafizə orderlərinin verilməsi və zərər çəkmiş şəxslərə zəruri yardım göstərilməsi məsələləri qarşıya məqsəd qoyulub. Məişət zorakılığı törətmiş şəxslərlə qabaqlayıcı işlərin aparılması zərər çəkmiş şəxslərin, onların ailə üzvlərinin təhlükəsizliyinin təmin olunmasını mümkün edir və zorakılığın təkrarlanmasının qarşısını almağa, məişət zorakılığı törətmiş şəxslərə öz zorakı əməllərinə görə məsuliyyət hiss etdirməyə imkan verir.

Milli Fəaliyyət Planına əsasən, məişət zorakılığından zərər çəkmiş şəxslərin müdafiəsində vəkil, prokuror, polis və məhkəmə orqanları kompleks fəaliyyət göstərməlidir. Zərərçəkənlərin polis və məhkəmə orqanlarına etimadının artırılması və məşğulluq imkanlarının genişləndirilməsi vacib məsələlərdəndir.

Azərbaycan hökumətinin məişət zorakılığı ilə bağlı bütün labüd məsələlərdə aidiyyəti səlahiyyətli dövlət orqanları arasında effektiv əməkdaşlıq qurması üçün koordinasiya qurumu yaratması tövsiyə olunur. Bu qurumda gender cəhətdən sistemli təlimlərdən keçmiş, bu sahədə ixtisaslaşmış işçilər olmalıdır ki, burada da gender balansı qorunsun. Koordinasiya qurumu istər hüquq-mühafizə orqanlarından, istərsə də istənilən tibb müəssisəsinə müraciət edən qurbanlar haqqında məlumatları qəbul etmək və ötürə bilmək imkanına malik olmalıdır. Zərərçəkmiş və təqsirkarlar barəsində dəqiq statistik məlumatlara əsaslanan databazanın formalaşması xüsusi diqqət çəkir.

Milli Məclisin deputatı Könül Nurullayeva bildirib ki, gender bərabərsizliyi və gender əsaslı zorakılıq haqqında ictimaiyyəti daim məlumatlandırmaq, bu sahədə reallaşdırılan düzgün siyasət problemin həllinə kömək edə bilər. Məişət zorakılığının qarşısının alınmasında vətəndaş cəmiyyətinin önəmli rolunu qeyd edən deputat şiddətə aparan səbəblərdən olan məcburi nikahların ictimailəşdirilməsinin, hesabatlarda yer almasının vacibliyini vurğulayıb.

Daha çox kişilər maarifləndirmə işlərinə cəlb olunmalıdır

“Təmiz dünya” Qadınlara Yardım İctimai Birliyinin sədri Mehriban Zeynalovanın sözlərinə görə, məişət zorakılığı ilə bağlı mexanizmlər 2016-cı ildən sonra daha çox işə düşməyə başlayıb. Həmin vaxtdan etibarən zorakılığın qarşısının alınması istiqamətində xüsusi canlanmanın müşahidə olunduğunu qeyd edən müsahibimiz bu sahədə müsbət tendensiyaları da diqqətə çatdırıb. Bu kontekstdə təhlükəsizlik məsələlərinin çox vacib olduğunu vurğulayan QHT sədri deyib: “Məişət zorakılığı halları dünyanın hər yerində və demək olar bütün ailələrdə var. Düşünürəm ki, zorakılığın qarşısını almaq üçün kişilərlə daha çox işləmək lazımdır. Kişilərlə maarifləndirmə işlərinin aparılması məişət zorakılığının qarşısının alınmasında mühüm məsələlərdəndir. Layihə üçün ilkin olaraq Kürdəmir, İmişli və buraya yaxın rayonlar seçilib. Paralel olaraq tədqiqatlar da davam edir. Milli Fəaliyyət Planı bu kontekstdə çox əhəmiyyətlidir. Qurumların kompleks şəkildə fəaliyyəti bu istiqamətdə daha effektli olardı. Pərakəndə halda olan bəzi xidmətləri sistemləşdirmək lazımdır”.

Ailəsində anasına qarşı törədilən zorakılığa şahid olmuş qızlar gələcək ailələrində şiddətlə üzləşəndə anaları kimi hərəkət edirlər. Yəni, ərindən zorakılıq gördükdə, anaları kimi şiddətə dözərək səs çıxarmır, vəziyyətdən çıxış və ya xilas yolu axtarmırlar. Xüsusilə də az təhsilli, dünyagörüşlərinin inkişafına imkan yaradılmamış qadınlar mübarizə aparmağı bacarmır və ya qorxurlar. Bəllidir ki, zorakılıqla təhsilli və dünyagörüşlü qadınlar da üzləşirlər. Buna da səbəb “buxov”lardır. Həmin “buxov”lar mental dəyərləri əsas tutan valideynlərin, qohum-əqrəbanın və ictimaiyyətin qınağını özündə birləşdirir.

Mehriban Zeynalova qeyd edib ki, məişət zorakılığı ilə bağlı müraciət edən şəxsin inteqrasiyası məsələsi, onun iqtisadi asılılığının aradan qaldırılması vacibdir. Sığınacağa yerləşmək istəyən şəxslərə sosial yardımın verilməsi vacib göstəricidir. İnteqrasiya proqramının olmaması da zorakılıq halının yenidən baş verməsinə gətirib çıxarır. Qadınlar çox vaxt uşaq amili və iqtisadi asılılığa görə şiddətdən xilas ola bilmirlər. İnteqrasiya proqramı hazırlananda mental münasibətlər nəzərə alınmalıdır. Boşluqları tədqiq edərək onları proqrama daxil etmək lazımdır.

Ötən il neçə mühafizə orderi verilib?

Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin (AQUPDK) hüquqi təminat şöbəsinin məsləhətçisi İradə Məmmədova sorğumuza cavab olaraq bildirib ki, 2021-ci ilin 9 ayı ərzində dövlət komitəsi tərəfindən məişət zorakılığı ilə bağlı rayon icra hakimiyyətlərinə 69 qısamüddətli, 4 uzunmüddətli, 2022-ci il ərzində isə 46 qısamüddətli, 12 uzunmüddətli mühafizə orderi verilib.

2022-ci ilin yekunlarına dair statistik hesabatlara əsasən, il ərzində icra və probasiya qurumlarının icraatında məişət zorakılığı ilə əlaqədar 158 icra sənədi olub. Həmin sənədlərdən 12-si uzunmüddətli, 146-sı isə qısamüddətli mühafizə orderləridir.

Sığınacaqların sayı artırılmalıdır

AQUPDK-nın rəsmisinin sözlərinə görə, hazırda ölkədə 1 dövlət yardım mərkəzi və məişət zorakılığından zərərçəkmiş şəxslərə sosial xidmət göstərilməsi üçün akkreditasiya olunmuş 8 qeyri-dövlət yardım mərkəzi fəaliyyət göstərir. Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin (ƏƏSMN) Sosial Xidmətlər Agentliyinin tabeliyində Sabunçu rayonunun Zabrat qəsəbəsində “Həssas əhali qruplarından olan şəxslər üçün sığınacaq və sosial reabilitasiya müəssisəsi” istifadəyə verilib. 2021-ci ilin yayından həmin müəssisədə “Məişət zorakılığından zərər çəkmiş şəxslər üçün sosial reabilitasiya” şöbəsi yaradılıb. Bu şöbə 30 nəfər üçün nəzərdə tutulub.

İ.Məmmədova Bakıda məişət zorakılığından zərər çəkmiş şəxslər üçün sığınacaqların da fəaliyyət göstərdiyini diqqətə çatdırıb. Onun sözlərinə görə, paytaxtdakı sığınacaq “Təmiz dünya” Qadınlara Yardım İctimai Birliyinin, Gəncə şəhərindəki sığınacaq isə “Təmas” Regional İnkişaf İctimai Birliyinin nəzdindədir.

AQUPDK-nın rəsmisi regionlarda yardım mərkəzlərinin yaradılmasına ehtiyac olduğu barədə ƏƏSMN-ə təklif verildiyini də diqqətə çatdırıb.

Yazı “Qadınlar Arasında Həmrəylik” İctimai Birliyinin BMT-nin İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarlığının dəstəyi ilə həyata keçirdiyi “Azərbaycanda məişət zorakılığına qarşı mübarizə” layihəsi çərçivəsindəki müsabiqəyə təqdim olunur.