Bakı, 30 sentyabr, AZƏRTAC

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinin Elektron Hökumətin İnkişafı Mərkəzinin direktoru Fariz Cəfərov BMT tərəfindən "Elektron Hökumətin İnkişafı İndeksi”nin 2022-ci il üzrə hesabatı ilə bağlı AZƏRTAC-ın suallarını cavablandırıb. AZƏRTAC həmin müsahibəni təqdim edir.

-Bildiyimiz kimi BMT tərəfindən "Elektron Hökumətin İnkişafı İndeksi”nin 2022-ci il üzrə hesabatı açıqlanıb. Burada Azərbaycanın dünya ölkələri arasında reytinqi necədir?

- Elektron Hökumətin Qiymətləndirilməsi İndeksində rəqəmsal hökumət həlləri ilə yanaşı digər faktorlar da qiymətləndirilir. Belə ki, "Elektron Hökumətin İnkişafı İndeksi"ni təşkil edən meyarlara “Onlayn Xidmət”, “Telekommunikasiya İnfrastrukturu” və “İnsan Kapitalı” alt indeksləri daxildir.

Burada institusional bazanın mövcudluğu, həyat hadisələrinə uyğun rəqəmsal xidmətlər mövcudluğu və onlardan istifadə sayı, portalların məzmunu, strukturu və onlardan istifadə rahatlığı, xidmətlərin cəmiyyətin hər bir fərdi üçün əlçatan olması, mobil formada təqdim edilən xidmətlər, genişzolaqlı internet şəbəkəsinin həcmi, adambaşına düşən telefon və mobil internet səviyyəsi, sahəvi hüquqi bazanın mövcudluğu, yerli idarəetmə orqanları, o cümlədən bələdiyyələr tərəfindən təqdim olunan rəqəmsal xidmətlərin sayı, əhalinin təhsil səviyyəsi, rəqəmsal savadlılıq, innovasiyaların tətbiqi, dövlət xidmətlərinin göstərilməsində əşyaların interneti, ağıllı həllər, sosial innovasiyaların tətbiqi, fiziki məkanda xidmətlərin göstərilməsi və digər yüzlərlə əlavə faktorların əsasında qiymətləndirmə aparılır.

Bu hesabatda "Elektron Hökumətin İnkişafı İndeksi" üzrə dövlətlər ən yüksək, yüksək, orta və aşağı qruplarda təsnifləşdirilir. Azərbaycan yüksək qrupa aid edilən 73 ölkə arasındadır. Azərbaycan bu kateqoriyada təmsil olunan dövlətlər arasında 23-cü yerdədir.

Azərbaycan yüksək qrupda 69 bal dəyər indeksinə malikdir. Okeana çıxışı olmayan və EHİİ üzrə yüksək kateqoriyada qərarlaşmış 16 ölkə arasında isə Azərbaycan 8-ci mövqedə qərarlaşıb.

Reytinqə gəldikdə isə Azərbaycan dünyanın 193 ölkəsi arasında "Elektron Hökumətin İnkişafı İndeksi" üzrə 83-cü yerdə qiymətləndirilib.

Qeyd edim ki, Azərbaycan yüksək-orta gəlirli ölkələr sırasındadır və bu ölkələr üçün "Elektron Hökumətin İnkişafı İndeksi” üzrə müəyyən olunmuş ortalama bal isə 64-dür.

-Ümumiyyətlə reytinqin formalaşdırılması necə hesablanır və bura nələr təsir edir?

-"Elektron Hökumətin İnkişafı İndeksi"ni təşkil edən meyarlara “Onlayn Xidmət” , “Telekommunikasiya İnfrastrukturu” və “İnsan Kapitalı” alt indeksləri daxildir.

Azərbaycan “Onlayn Xidmətlər” alt indeksi üzrə 100 mümkün baldan 61 bal toplayıb. “Onlayn Xidmətlər” alt indeksi dövlət xidmətlərinin göstərilməsi zamanı informasiya və kommunikasiya texnologiyalarından hansı səviyyədə istifadə olunmasını ölçən mürəkkəb göstəricidir. “Onlayn Xidmətlər” alt indeksi üzrə yüksək-orta gəlirli dövlətlər üçün müəyyən edilmiş orta bal 57 baldır.

“Onlayn Xidmətlər” alt indeksinin qiymətləndirilməsinə təsir edən meyarlarından biri olan “E-İştirakçılıq” üzrə isə Azərbaycan 98-ci yer olaraq qiymətləndirilib.

“Telekommunikasiya İnfrastrukturunun İnkişafı” (Tİİ) alt indeksi üzrə 2022-ci il hesabatında Azərbaycan 67 bal toplayıb. Tİİ əsasən dörd göstərici - hər 100 nəfərə olan internet istifadəçi sayı, mobil abunəçilərin sayı, simsiz genişzolaqlı abunəçilərin sayı və sabit genişzolaqlı abunəçilərin sayı kimi meyarlara əsasən təyin olunur. Tİİ alt indeksi üzrə yüksək-orta gəlirli dövlətlər üçün müəyyən edilmiş orta bal 50 baldır.

Üçüncü isə Azərbaycan “İnsan Kapitalı” alt indeksidir ki, bu indeks üzrə Azərbaycan 79 bal toplayıb. “İnsan Kapitalı” alt indeksi üzrə yüksək-orta gəlirli dövlətlər üçün müəyyən edilmiş orta bal 76 baldır.

Göründüyü kimi, Azərbaycan hər üç alt indeks - “Onlayn Xidmətlər”, “Telekommunikasiya İnfrastrukturunun İnkişafı” və “İnsan Kapitalı” nəzərdə tutulmuş orta baldan yüksək bal toplayıb.

- Bəs reytinqdə ölkəni geri salan əsas sahə hansıdır?

- Reytinqdə bizi geri salan əsas meyarlardan biri isə “E-iştirakçılıq”dır. Bildiyiniz kimi e-iştirakçılıq dedikdə qərar qəbuletmədə və icra prosesinə vətəndaşların rolunun təşviqi, fikir və təkliflərinin öyrənilməsi, xidmətin formalaşdırılması və göstərilməsi zamanı bütün bunların nəzərə alınması başa düşülür. Son illər ərzində bu istiqamətdə bir sıra addımlar atılıb. Artıq cəmiyyətdə bu termin daha tez-tez işlənilir, bu istiqamətdə işlər görülür. Bu sahədə ölkəmizdə “ASAN Müraciət” sistemi, icra hakimiyyətini “E-iştirakçılıq” bölümü, “myGov” elektron hökumət portalının “Əks əlaqə” modulu, İdeya Bankı və s. tipli platformalar yaradılıb. Lakin buna baxmayaraq bu istiqamətdə balımız nəinki artmış, hətta müəyyən qədər azalıb. Qiymətləndirmə zamanı e-iştirakçılığın dövlətin bütün strukturları tərəfindən tətbiq edilməsi və bu prosesə əhalinin təşviqi xüsusi olaraq ölçülür və qiymətləndirilir. Qeyd olunan platformalar və onların e-iştirakçılıqla bağlı funksiyaları öncədən BMT-nin Elektron Hökumət Sorğusunda qeyd edilib. Həmçinin bu ildən EHİİ reytinqin hesabalanmasının yeni metodologiyası da tətbiq edilib. Görünür bütün bu faktorlar məsələyə mənfi təsir edib.

Digər səbəb isə regional xidmətlərin müxtəlif parametrlər üzrə qiymətləndirilməsinin aparılmasıdır. Bu ilin fevral ayından etibarən Azərbaycanda bütün yerli icra hakimiyyətlərini əhatə edən regional elektron hökumət portalı yaradılıb və portalda xidmətlərin müasir tələblərə uyğunlaşdırılmış, e-iştirakçılıq bölməsi yaratmaqla vətəndaşlar tərəfindən layihə təkiflərinin alınması, müzakirəsi və səs verməyə çıxarılması üçün imkan yaradılıb. Bundan başqa portal üzərindən vətəndaş, həmçinin onlayn xidmətlərə müraciət edə bilir və icra hakimiyyətləri ilə fiziki və ya onlayn formada görüş təşkil edə bilir. Təəssüf ki, bu yenilik və görülmüş işlər BMT tərəfindən 2022-ci ilin qiymətləndirməsində nəzərə alınmayıb.

Ümumiyyətlə qeyd edim ki, ölkə rəhbərliyinin də tapşırığı ilə bu sahənin inkişafı ilə bağlı ciddi işlər həyata keçirilir.

- Azərbaycanda elektron hökumət sahəsində görülən işlər onun reytinqinin yaxşılaşdırılmasına təsir edə bilibmi?

-Son illər ərzində ölkədə rəqəmsallaşma, xidmətlərin elektronlaşdırılması istiqamətində bir sıra əhəmiyyətli işlər görülüb, müxtəlif qurumlar tərəfindən vətəndaşların olduğu məkandan 7/24 xidmətə ala bilməsi üçün müxtəlif portallar yaradılıb. Bura Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin elektron kənd təsərrüfatı sistemi olan “e-agro” platformasını, İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidmətinin “e-Satınalma2 platforması, “myGov” elektron hökumət portalı, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin “e-Sosial” platforması , Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin portal.rinn.az portalı, Təhsil Nazirliyinin portal.edu.az platforması, Dövlət Gömrük Komitəsinin e-customs.gov.az platforması, e-Su, Dövlət Arxitektura Komitəsinin birpencere sistemi, Ədliyyə Nazirliyinin mobil notariat, e-mehkeme və s. aid etmək olar. Yəni saysaq vətəndaşlara xidmət göstərən bu kimi portalların siyahısı həqiqətən çoxdur.

Reytinqlərin formalaşdırılması isə xüsusi metodologiyaya əsasən keçirilir. Qeyd edək ki, reytinqin formalaşmasını həyata keçirən Birləşmiş Millətlər Təşkilatına Azərbaycanla bağlı qiymətləndirmə meyarlarının açıqlanması üçün rəsmi məktub göndərilib. Məktubda Azərbaycanın elektron hökumət quruculuğunda görülən bu qədər işlərin bəzilərinin qiymətləndirmədə əksini tapmamasının səbəblərinin açıqlanması xahiş olunub.

- Azərbaycanın beynəlxalq arenada bu sahədə mövqeyi necədir?

-Bu sahədə ölkə olaraq çox tanınırıq. Daim Azərbaycan dünya ölkələri arasında beynəlxalq konfranslarda, sammitlərdə təmsil olunur, ölkəmizdə bu istiqamətdə görülən işlər və layihələr geniş auditoriyalara təqdimat edilir.

Biz Avropa Şurasının (AŞ) Süni Zəka üzrə Komitəsində (CAI) Azərbaycan olaraq təmsil olunuruq. Süni intellekt üzrə bütün dünyada hüquqi sənədin formalaşması üçün metodologiya, terminologiya, təsnifat və sistemləşdirmə üzrə qeydlər bildirir, təkliflər veririk.

Məlumat üçün deyim ki, bir çox ölkələrlə - Böyük Britaniya, Estoniya, Türkiyə kimi dövlətlərlə biz Elektron Hökumətin İnkişafı Mərkəzi olaraq anlaşma memorandumu əsasında əməkdaşlıq edirik.

Bu sahədə gördüyümüz işlər əslində diqqətdən kənarda qalmır. Müxtəlif layihələrimiz bütün dünya ölkələrinin iştirak etdiyi rəqəmsal transformasiya sahəsindəki beynəlxalq müsabiqələrdə müvəffəqiyyət qazanır. Məsələn, elə bu sentyabr ayında “Rəqəmsal icra hakimiyyəti” - rih.gov.az layihəsi BMT-nin İnformasiya Cəmiyyəti üzrə Ümumdünya Sammiti (UN WSIS) çərçivəsində yaradılmış Dünya Zirvə Mükafatına qatılaraq (WSA) uğur əldə edib. Rih.gov.az portalı “Dövlət və vətəndaş iştirakçılığı” kateqoriyası üzrə nominasiyasında qalib olaraq final mərhələsinə vəsiqə qazanıb.

Bu ilin fevralında “ASAN Bridge” layihəsi “WSIS Forum” 2022 tərəfindən təşkil edilən “World Summit” mükafatının “İnformasiya Cəmiyyəti” kateqoriyası üzrə mükafatlandırılan layihələr arasında olub.

Həmçinin ötən il “myGov” mobil tətbiqi “Qlobal Hökumət Mükəmməlliyi” mükafatının (“Global Government Excellence award”) “Ən yaxşı ağıllı mobil tətbiq” kateqoriyasının “elektron xidmətlər” nominasiyası üzrə qalib seçilib.

Bu kimi nailiyyətlərimiz çoxdur, əminəm ki digər qurumların da bu istiqamətdə uğurları var. Belə bir şəraitdə biz bütün dövlət qurumları ilə bir olub ölkəmizin nailiyyətlərinin, uğurlarının beynəlxalq müstəvidə layiqincə təmsil olunması və Azərbaycanın müxtəlif hesabatlarda, göstəricilərdə reytinqinin yaxşılasması üçün birgə səy göstərməliyik.