Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi

Laçının Məlik Əjdər müəmması

Bakı, 30 may, AZƏRTAC

Laçın rayonunun Cicimli kəndi ərazisində, Məlik Əjdər türbəsi kimi tanınan memarlıq abidəsi öz dizayn və unikal memarlıq quruluşu ilə onu görənlərdə xoş təəssürat yaradır. Kəndin yüksək dağlıq ərazisində yerləşən türbənin, araşdırmalara görə XII-XIII əsrlərdə inşa edildiyi güman edilir. Abidə daim yerli əhali tərəfindən yüksək rəğbət və ehtiramla ziyarət edilib. Belə bir möhtəşəm abidənin kim tərəfindən tikilməsi, binanın nə kimi səbəblərlə bağlılığı barədə daim suallar yaradır. Türbə kimə məxsusdur? Məlik Əjdər kimdir?

AZƏRTAC AMEA-nın A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun əməkdaşı Faiq İsmayılovun “Laçının Məlik Əjdər müəmması” adlı araşdırma məqaləsini təqdim edir.

Türbənin məlik ifadəsinin olması abidənin Qarabağ məliklərindən birinə aid olması ehtimalını yaradırdı. Araşdırma zamanı, məlum oldu ki, abidənin yarandığı dövrdə yəni, XII əsrdə Qarabağın dağlıq hissəsində ilk yaranan Xaçın Məlikliyi yerli alban hakimləri tərəfindən idarə olunub. Səfəvilər dövründə Qarabağ bəylərbəyliyinin, XVIII əsrin ortalarında isə Qarabağ xanlığının tərkibində olub. 1813-cü ildə Qarabağ xanlığının tərkibində Rusiyaya ilhaq olunub. Beləliklə, nə Xaçın Məlikliyinin yarandığı dövrdə, nə də ondan sonrakı dövrlərdə Xaçın Məlikliyinin hakimləri arasında Məlik Əjdər adlı şəxs olmayıb.

Abidənin kimə məxsusluğunu öyrənmək üçün onun memarlıq quruluşuna diqqət yetirməyin gərəkliliyi önə çıxdı. Tədqiqat zamanı abidənin müəyyən qədər arxaikliyi onun oxşar digər planlı türbələrdən seçildiyini ortaya qoyduğunu gördük. Azərbaycanın xatirə tikintiləri arasında mənşə etibarilə əlaqə olması memarlıq tarixində təsadüf edilən, daha doğrusu geniş yayılan bir hadisədir. Bu türbənin digər Azərbaycan türbələrindən fərqi onun məhz həcm quruluşunda, həm də daxili və xarici interyerində özünü büruzə verir. Bu fərq abidənin ali rütbəli şəxsə və ya şəxslərə aid olduğunu düşünməyə əsas verir.

Məlik Əjdər türbəsinin yuxarıya doğru əyilib dayanan prizmatik tutumu, parabolik biçimli günbəzi, divarların künclərində çubuğa bənzər incə sütuncuqları ilə həm daxili, həm də xarici interyeri köçəri çadırını xatırladır. Günbəzin parabolasının səthləri arasındakı künclər oyma çıxıntılar ilə işlənib. Abidəyə diqqət yetirdikdə memarlıq səciyyəsində ənənəvi səkkizbucaqlı türbələrdən uzaqlaşaraq, tamamilə fərdi bir memarlıq surətinin yarandığı görünür. Nəticədə abidənin ümumi görünüşü türklər arasında geniş yayılmış yurd tikintiləri (çadırları) quruluşuna uyğunlaşdırılıb. Deməli, türbədə uyuyan şəxs və ya şəxslər milliyyətcə türkdürlər.

Məlik Əjdər türbəsi monumental əsər olmayıb Azərbaycan xalq memarlığının - memarlıq folklorunun dəyərli bir örnəyidir. Bunu onun yığcam plan-məkan həlli, bölünməz tutumu, demək olar bəzəksiz daş kütlələrinin təbii gözəlliyi əks etdirir. Türbənin daha bir maraqlı xüsusiyyəti onun giriş qapısından yuxarı və giriş qapısının sağ və sol tərəflərində yonulmuş daş oymalardır. Bu daş oymaların hər birində öküz təsvirləri var. Son dərəcə ekspressiv vəziyyətdə rəsm edilmiş bu öküz təsvirləri abidənin bədii xüsusiyyətlərini daha da zənginləşdirilir və eyni zamanda, Azərbaycanda heyvan təsvirlərinin ehtimal ediləndən daha geniş yayıldığını göstərir.

Abidənin planı səkkizbucaqlı quruluşda olsa da, xaricdən həndəsi bir həcm kimi deyil, tamamilə başqa bir plastik şəkildə qavranılır. Türbənin divarları şaquli xətlərlə tikilməyib, divarların küncləri əyri xətlə işlənib, silueti yumşaq cizgilərlə çərçivələnib.

Türbənin istər bayır tutumu, istərsə də daxili məkanı bütöv olub, gövdəsi ilə örtüyü arasında keçid zonası demək olar ki, yoxdur. Onları bir-birindən yalnız qalınlığı künc çubuqlarına bərabər olan daş kəmərlər ayırır. İçəridə türbənin iç divar səthi 1,5 metr yüksəkliyəcən vertikal qalxır və sonra əyilmiş qabarıq səthə çevrilir. Döşəmə səthindən 7,5 metr yüksəklikdə divar səthindən bir az irəli çıxmış sadə profilli karnizin üzərində qurulmuş parabolik formalı günbəz interyeri örtür. İç divarın cənub hissəsində, giriş qapısı ilə üz-üzə dayaz kiçik mehrab taxçası var. İç divarlar üzərində müxtəlif təsvirləri olan suvaqla örtülü olub.

Türbənin iç döşəməsi ilə bayır kürsülüyünün səviyyəsi eynidir. Türbənin interyeri günbəzin əsasındakı dörd kiçik pəncərə ilə işıqlanır. Azərbaycanın səkkizbucaqlı türbələrində korpus adətən təmiz prizmatik həcm kimi görünür. Onlardan fərqli olaraq Məlik Əjdər türbəsinin səkkizüzlü korpusu qabarıq kəsik piramida formasındadır. Belə ki, onun bayır həcminin üzləri yuxarıya doğru əyilərək iç karnizlə bir səviyyədə olan sadə karnizlə qapanır. Bu, Azərbaycan memarlığının ən böyük nailiyyətlərindən biridir.

Türbənin inşasında onun həcm planına və dizaynına xüsusi diqqət yetirilməsi, türbənin önəmli bir şəxsə və ya şəxslərə (hakim, komandan və s.) məxsusluğu haqqında fikir söyləməyə əsas yaradır. Amma burada önəmli məsələ türbədəki qəbirdə uyuyan şəxsin kimliyidir. Bu müəmma hələ ki, öz həllini tapa bilmir.

Məlik Əjdər türbəsinin üzərində kitabə olmadığından, onun nə vaxt və kim tərəfindən inşa edildiyini təyin etmək çətindir. Məlik Əjdər türbəsini görmüş İ.Şeblikin bu binanın səlcuqlular dövrünə aid olduğunu qeyd edir. Bu da onun tarixini təxminən XII əsrə yaxud XIII əsrin əvvəllərinə apardığını qeyd edir. Abidənin texniki quruluşu və tarixçinin qeydləri bizim ehtimallarımızı təsdiqləyir. Deməli, abidə XII-XIII əsrlərdə səlcuqlular dövründə tikilib. Lakin 2013-cü il noyabrın 12-də “livejournal.com” saytında dərc edilən bir məqalə bizim qənaətlərimizi alt-üst etdi. Məqalədə Qaraqoyunlu dövlətinin yaradıcısı və hakimi Qara Yusifin Məlik Əjdər türbəsində dəfn edildiyi iddia olunur. https://vahemart.livejournal.com/225997.html

Məqalədə göstərilir: “Əminliklə qeyd edirəm ki, məqbərədəki Qaraqoyunlu dövlətinin başçısı, xalq arasında Məlik Əjdər kimi tanınan Qara Yusifin məzarıdır... Məlik Əjdərin məqbərəsi yonulmuş sarımtıl əhəngdaşı ilə tikilib. Quruluş daxili tərəfdən dairəvi, xaricdən isə səkkizbucaqlıdır. Ön qapı (giriş qapısı) binanın şimal tərəfində yerləşir. Girişin (qapının) sağında ərəb əlifbası ilə “Yusif” yazısı var. Əgər doğurdanda Cicimli türbəsindəki Qara Yusifin qəbiridirsə o zaman bu məlumat Məlik Əjdər türbəsinin XII-XIII əsrlərdə tikilməsi versiyasının üzərindən xətt çəkir. Çünki Qara Yusifin hakimiyyət dövrü XV əsrə təsadüf edir.

Yazıda Qara Yusifin xalq arasında Məlik Əjdər kimi tanınması qeyd edilsə də, lakin Qaraqoyunlu dövlətinin başçısı Qara Yusifin Məlik Əjdər kimi də tanınması barədə tarixi mənbələrdə məlumata rast gəlinmir. Qara Yusif Qaraqoyunlu “türkman” adlanan etnik qrupa mənsub tayfa birliyinin 3-cü başçısı (1389-1420), Qaraqoyunlu tayfasından olan II Sultan (1413-1420) və Qaraqoyunlu dövlətinin yaradıcısı olub.

1410-cu ildə Qara Yusif Təbriz yaxınlığında keçmiş müttəfiqi Sultan Əhmədi məğlub edərək Cəlairi dövlətinə son qoydu və mərkəzi Təbriz şəhəri olan Azərbaycan Qaraqoyunlu dövlətini yaratdı. Qarabağın Qaramanlı tayfaları Qaraqoyunlu tayfa ittifaqına daxil olaraq bu dövlətin siyasi tarixində əhəmiyyətli rol oynadılar. Bu dövlətin tərkibinə Qarabağ, Cənubi Azərbaycan, Şərqi Anadolunun bir hissəsi, Ərəb İraqı və Əcəm İraqı daxil idi. Artıq imperatorluğa çevrilmiş bu dövləti qorumaq üçün ciddi səy və bacarıq tələb olunurdu.

Regionda Qaraqoyunlu dövlətinin ən güclü düşməni Xorasanda qərar tutan Teymuri hökmdarı Şahrux idi. 1419-cu ildə Qara Yusif böyük ticarət əhəmiyyəti olan Sultaniyyə və Qəzvini tutdu. Qaraqoyunluların şərqə irəliləməsi Şahruxu qəti tədbirlərə əl atmağa sövq etdi. O, 1420-ci ilin yayında 200 minlik qoşunla Azərbaycana tərəf hərəkət etdi. Qara Yusif Şahruxu məğlub edəcəyinə əmin idi, lakin o ağır xəstəlik keçirirdi. Xəstə olmasına baxmayaraq Qara Yusif Şahruxla döyüşməyə qərar verdi.

Qaraqoyunlu qoşunu Təbrizin cənub tərəfindəki Ucanın şimal-qərbində yerləşən Saidabad kəndinə gələn zaman Qara Yusifin xəstəliyi daha da ağırlaşmışdı. O, Saidabad kəndində 1420-ci il noyabrın 13-də 65 yaşında vəfat etdi. Beləliklə, Sultan Şahruxla gözlənilən döyüş baş tutmadı.

Bəzi mənbələrə görə Qara Yusifin nəşi oğlu Cahanşah tərəfindən Ərcişə aparılaraq Qara Yusifin atasının yanında dəfn olunduğu bildirilir. Əgər doğurdan da bu belədirsə, o zaman Məlik Əjdər türbəsindəki məzarın kimə məxsusluğu müəmma doğurur. Cahanşah düşmənlərindən ehtiyatlanaraq Qara Yusifin cənazəsini yolüstü Məlik Əjdər adı altında Cicimlidə dəfn edibsə, o zaman abidənin tikilmə tarixi şübhə altına alınır. Bununla da, müxtəlif dövrlərdə yazılmış onlarla tədqiqat əsəri öz əhəmiyyətini itirir.

Xəbəri sosial şəbəkələrdə paylaşın

Bizi sosial şəbəkələrdə izləyin

Azərbaycan–Vyetnam əlaqələrinin gücləndirilməsi zamanın sınaqlarından çıxmış möhkəm dostluğa əsaslanır ŞƏRH

Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyi 2027-ci il üzrə qrant müsabiqələri elan edir

Prezident İlham Əliyev Hanoyda Ho Şi Minin məqbərəsini ziyarət edib

Azərbaycan-Vyetnam münasibətləri: Tarixi varislik və müasir əməkdaşlıq üfüqləri

Bakının bir sıra yollarında nəqliyyat sıxlığı yaranıb – SİYAHI

“Axios”: Ağ Evin kibertəhlükəsizlik üzrə rəhbəri vəzifəsindən ayrılır

Noyabrın 20-si Ağdam Şəhəri Günüdür

Prezident İlham Əliyev Hanoyda “İnqilab şəhidləri” abidəsini ziyarət edib

Qarakənd faciəsindən 35 il ötür

İranla müharibə ABŞ-yə 48 milyard dollardan çox vəsaitə başa gəlib

Zelenski: Ukrayna Qərb tərəfdaşlarından 115 milyard dollar maliyyə yardımı almağa ümid edir

Qızılın qiyməti ötən ilin sentyabrdan bəri ilk dəfə 3550 dollardan aşağı düşüb

Kiyevdə bir neçə körpü ballistik raketlərlə vurulub - YENİLƏNİB

Norveç və Böyük Britaniya Ukraynaya patrul qayıqları tədarük edəcək

Parisdə Səməd Vurğunun 120 illiyinə həsr olunmuş musiqili ədəbi-bədii gecə təşkil edilib

Vitkoff: Tramp Şençjendə Ukrayna məsələsinə xüsusi diqqət yetirib

Zelenski ABŞ Prezidentinin xüsusi nümayəndələri ilə görüşüb

Göyçayda yol qəzası ölümlə nəticələnib VİDEO

Göyçayda yol qəzası ölümlə nəticələnib VİDEO

Zelenski: Ukraynaya NATO-nun 5-ci maddəsinə bənzər təhlükəsizlik zəmanətlərinin necə işləyəcəyinin izahına ehtiyac var

Hörmüz boğazının şərqində tanker minaya düşərək alovlanıb

Lənkəranda zəncirvari qəza iki kəndi işıqsız qoyub

Somali BƏƏ-nin səfirini ölkədən çıxarır

Tramp İranla bağlı qərarını yeni ilin əvvəlində verəcəyini bildirib

Fransa Ruanda da daxil olmaqla, miqrantların geri qaytarılması mərkəzlərinin yaradılmasında iştirak etməyəcək

Əməkdar artist: Canlandırdığım obrazın daxili dünyasını daha dərindən anlamağa çalışdım

Kuşner: Ukrayna üçün təhlükəsizlik zəmanətləri NATO Nizamnaməsinin 5-ci maddəsinə əsaslanacaq

Uzun fasilədən sonra Gürcüstan və Rusiya nümayəndələrinin görüşü olub

Zelenski: Rusiya il ərzində bütün atəşkəs təkliflərini rədd edib

Azərbaycan Prezidentinin səfəri Vyetnam mediasının diqqət mərkəzindədir

Misir və Fransa Aralıq dənizində birgə hərbi təlimlərə başlayıb

Poniçaladakı partlayışdan 8 saat sonra 3 yaşlı uşaq dağıntılar altından sağ çıxarılıb VİDEO

Poniçaladakı partlayışdan 8 saat sonra 3 yaşlı uşaq dağıntılar altından sağ çıxarılıb VİDEO

Tramp Çinə səfərinin nəticələri ilə bağlı mətbuat konfransı keçirəcək

Beynəlxalq axtarışda olan şəxs Türkiyədə tutularaq Azərbaycana ekstradisiya edilib

Prezidentin sosial media hesablarında Vyetnama rəsmi səfəri ilə bağlı videoçarx paylaşılıb VİDEO

Türkiyənin ilk pilotsuz qırıcı təyyarəsi “KIZILELMA” inventara daxil edilib

Dadaş Məmmədov: İncəsənət protokolsuz ünsiyyətə imkan yaradır və mədəniyyətləri yaxınlaşdırır

Böyük Britaniyada tələbələr ilk qazıntılarında Roma dövrünə aid xəzinə aşkarlayıblar

Aİ Böyük Britaniyadan “Brexit”lə bağlı mövqeyini dəqiqləşdirməyi tələb edir

Milli Məclisin sədri MDB PA-nın Şura iclasında iştirak edib

Nazir: “Made in EU” strategiyası Türkiyə-Aİ əlaqələrinə xələl gətirir

Azərbaycan-Vyetnam strateji tərəfdaşlığı əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün mühüm imkanlar yaradır ŞƏRH

Bu saata olan əsas xəbərlər

Ağdama köçürülmüş sakinlərin 2640-dan çoxu məşğulluq tədbirlərinə cəlb edilib - EKSKLÜZİV

Yazdıqlarımın oxuculara çatması ən böyük arzularımdan biri idi - yazıçı

“Eternity-2026” təlimi çərçivəsində Azərbaycan-Gürcüstan nümayəndələrinin görüşü keçirilib

AzTU-ya QS dünya reytinqindəki mövqeyinə görə sertifikat təqdim edilib

Azərbaycan səfiri etimadnaməsini Estoniya Prezidentinə təqdim edib

Altı marşrutun hərəkəti alternativ küçələrlə təşkil edilir

Putin Ukrayna ilə danışıqların müddəti barədə danışıb

Azərbaycan ağırlıqqaldıranı Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı Açıq Kubokunda 3-cü yeri tutub

BMT Məhkəməsi Myanmanı rohincalara qarşı soyqırımı törətməkdə məsuliyyətli hesab edib

Naxçıvan Kukla Teatrı ilə Çine Belediyesi Kültür Merkezi arasında əməkdaşlıq memorandumu imzalanıb

Baş məşqçi: Çalışırıq ki, Xankəndi rəqiblər üçün çətin səfər olsun

Hərbi vəzifəlilərlə keçirilən təlim toplanışı başlayıb

Ali Radanın sədri: Ukraynanı və Azərbaycanı qarşılıqlı hörmət birləşdirir

Ədəbiyyat Muzeyində Lətif Kərimovun 120 illik yubileyi qeyd olunub

Türkmənistanda Azərbaycan-Rusiya parlamentlərarası əlaqələrinin inkişaf perspektivləri müzakirə edilib

Daha bir şirkət Ağdam Sənaye Parkının rezidenti olub

Ramiz Məmmədov: Şükürlər olsun ki, yenidən Xankəndidə futbol matçı keçirildi

BMT-nin Azərbaycandakı yeni rezident-əlaqələndiricisi Vəkillər Kollegiyasının fəaliyyəti barədə məlumatlandırılıb

Elşən Rüstəmov: “İvan İliçin ölümü” teatrın repertuarında layiqli yer tutacaq

Azərbaycanın Qarabağda yaratdığı yeni reallıqlar regionda davamlı sülh üçün zəmin yaradır ŞƏRH

Azərbaycan cüdo üzrə U-23 dünya çempionatında ilk medalını qazanıb

FAO: Qlobal taxıl ehtiyatları gələn il 1,8 faiz artacaq

Pan-Avropa Regional Şurasının iclasında Azərbaycandakı sosial-iqtisadi islahatlar barədə məlumat verilib

Deputat: Gələn ilin sosial müdafiə və səhiyyə xərcləri əhalinin rifahına yönələcək

“Azərişıq” elektroenergetika sektorundakı nailiyyətləri beynəlxalq enerji forumunda təqdim edib

Gömrükçülər pirotexniki vasitələr aşkar ediblər

İncəsənət məktəb və mərkəzlərinə müəllimlərin işə qəbulu üzrə vakansiya seçimi başlayıb

COP31-də Azərbaycanın sənaye sektorunda yaşıl və rəqəmsal transformasiya təcrübəsi təqdim olunub

UN-Habitat-ın nümayəndələri Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan bərpa-quruculuq işləri barədə məlumatlandırılıb

Naxçıvan Muxtar Respublikasının 2027-ci il büdcə gəlirlərinin 510 milyon manat təsdiq edilməsi nəzərdə tutulub

Azərbaycanda ilk dəfə Dövlət-Biznes Əməkdaşlığı Forumu keçirilib YENİLƏNİB VİDEO

Azərbaycanda ilk dəfə Dövlət-Biznes Əməkdaşlığı Forumu keçirilib YENİLƏNİB VİDEO

Nigar Camalova: Tarixi və etnoloji tədqiqatlarda süni intellektin tətbiqi üçün yeddi mərhələli metodika təklif edilib - MÜSAHİBƏ

Azərbaycanla ABŞ arasında aqrar investisiya və texnologiya sahələrində əməkdaşlıq müzakirə olunub

Böyük futbol yenidən Xankəndiyə qayıtdı

Zəfərdən quruculuğa: Böyük Qayıdışın konturları - ŞƏRH

Dövlət Komissiyası: Cari ilin 10 ayında müsadirə edilən narkotiklərin həcmi 1,7 tondan çox artıb

Bakıda Avstriya günləri

Şərurda Dövlət Proqramının icrası ilə əlaqədar görüş olub

Nazir: Milli komandamız da ev oyunlarını Xankəndi şəhər stadionunda keçirə bilər

Lənkəranda fermer təsərrüfatlarında görülən işlərlə yerində tanışlıq olub

Tovuzda sahibkarlıq subyektlərinin fəaliyyəti ilə tanışlıq olub

Liderlərin üçtərəfli görüşü: Geosiyasi hesablamalar və Ukraynanın gələcəyi - TƏHLİL

Yusif Tapdıqlı: İstehlakçı müraciətlərinin əksəriyyəti qüsurlu malların satışı ilə bağlıdır

® Mərkəzi Gömrük Hospitalında iş mühitində psixoloji dayanıqlıq mövzusunda maarifləndirici təlim təşkil edilib

Çinin hərbi təhsil üzrə nümayəndə heyəti Milli Müdafiə Universitetini ziyarət edib

Nərmin Mirzəyeva: ƏMAS əmək qanunvericiliyinin pozulmasının qarşısını əvvəlcədən alır

İcraçı direktor: Biznes biliklərinin adaptasiyası və texnologiyaya transformasiyası çox önəmlidir

Cahangirbəyli kəndində daha 19 ailəyə evlərinin açarları təqdim olunub

Rusiya Ukraynadakı vəziyyəti müzakirə etmək üçün Avropa İttifaqı nümayəndələrini Moskvaya dəvət edib

Bu ilin on ayında istehlakçılara qaytarılan vəsait açıqlanıb

Qırğızıstan və Türkmənistan Azərbaycandan Avropaya uzanan marşrutun perspektivlərini müzakirə edib

Şair Nazim Aslanın “Bir sevginin taleyi” kitabının təqdimatı olub

Qida subyektlərinin əməkdaşları üçün HACCP təlimi keçirilib

Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahı Kerç körpüsünün dəmir yolu xəttinin zədələndiyini təsdiqləyib

Bakıda ilk dəfə avtobuslar üçün ayrıca işıqfor quraşdırılacaq YENİLƏNİB VİDEO

Bakıda ilk dəfə avtobuslar üçün ayrıca işıqfor quraşdırılacaq YENİLƏNİB VİDEO

Rusiya Prezidenti Krım körpüsünə hücumlardan sonra qismən atəşkəs ideyasından imtina edib

Prezident İlham Əliyev Vyetnama rəsmi səfərə gəlib VİDEO

Narkotiklərin qanunsuz dövriyyəsi ilə bağlı aşkar edilmiş cinayətlərin 189-u qrup halında törədilib