Bakı, 10 sentyabr, AZƏRTAC

Son dövrdə Azərbaycanın valyuta bazarında əvvəlki illərin bəzi dövrlərindən fərqli mənzərə müşahidə olunur. Hazırda əsas məsələ bazarda dollar çatışmazlığı deyil, əksinə, xarici valyuta təklifinin ona olan tələbi üstələməsidir. Məhz belə bir şəraitdə Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) valyuta bazarından iri həcmdə ABŞ dolları alması ilk baxışda sual doğura bilər: ölkədə dollar kifayət qədərdirsə və manatın məzənnəsi sabitdirsə, Mərkəzi Bank nə üçün əlavə olaraq dollar alır?

Əslində, Mərkəzi Bankın bu addımı dolların özünə ehtiyac duymasından daha çox valyuta bazarında tarazlığın qorunması, manatın həddindən artıq möhkəmlənməsi istiqamətində yarana biləcək təzyiqin neytrallaşdırılması, ölkənin valyuta ehtiyatlarının artırılması və gələcək dövrlər üçün əlavə təhlükəsizlik ehtiyatının yaradılması ilə bağlıdır.

2026-cı ildə bu proses xüsusilə aydın görünür. Aprel ayında valyuta bazarında təklif artıqlığının yaranması fonunda Mərkəzi Bank 1 milyard ABŞ dolları həcmində alışyönlü müdaxilə həyata keçirib. Avqust ayında isə analoji müdaxilənin həcmi 1,5 milyard dollar təşkil edib. Nəticədə, ilin ötən dövründə Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları 3,8 milyard dollar və ya 33 faiz artaraq 15,3 milyard dollara çatıb və tarixi maksimumunu yeniləyib.

Bu rəqəmlərin arxasında valyuta bazarında baş verən mühüm iqtisadi proses dayanır: bazara daxil olan xarici valyutanın həcmi bazardan alınmaq istənilən xarici valyutanın həcmindən çoxdur.

Dollar təklifi niyə tələbi üstələyir?

Bunun əsas səbəblərindən biri Azərbaycanın tədiyə balansının cari əməliyyatlar hesabının profisitli olmasıdır. Sadə dillə desək, ölkəyə müxtəlif kanallarla daxil olan xarici valyutanın həcmi ölkədən cari əməliyyatlar üzrə çıxan xarici valyutanın həcmindən çox olduqda cari əməliyyatlar hesabında profisit yaranır. Azərbaycanın ixrac gəlirlərində neft-qaz sektoru mühüm yer tutduğundan enerji ixracından əldə edilən valyuta gəlirləri bu prosesdə xüsusilə böyük rol oynayır.

Ölkəyə daxil olan dollar və digər xarici valyutaların bir hissəsi sonradan manatla dəyişdirilir. Dövlət xərclərinin, şirkətlərin daxili ödənişlərinin, əməkhaqqının, vergilərin və digər manatla həyata keçirilən əməliyyatların maliyyələşdirilməsi üçün xarici valyutanın manata çevrilməsi tələb olunur. Bu isə valyuta bazarında dollar təklifini artırır.

Digər mühüm amil dedollarlaşmadır. Əhali və biznes subyektləri əvvəlki dövrlərlə müqayisədə öz vəsaitlərinin daha böyük hissəsini manatla saxlamağa üstünlük verdikdə xarici valyutaya tələb azalır. Eyni zamanda, əvvəllər dollar şəklində saxlanılan müəyyən vəsaitlərin manata çevrilməsi bazarda əlavə dollar təklifi yaradır. Bu proses həm nağd, həm də qeyri-nağd valyuta bazarında baş verə bilər.

Beləliklə, bir tərəfdən ölkəyə xarici valyuta daxilolmaları yüksək qalır, digər tərəfdən dollar almaq istəyənlərin tələbi həmin təklifi tam qarşılamır. Nəticədə bazarda dollar artıqlığı meydana çıxır.

Bəs Mərkəzi Bank müdaxilə etməsə nə baş verə bilər?

Məsələnin mahiyyəti məhz burada ortaya çıxır. Xarici valyutanın təklifi tələbi davamlı şəkildə üstələyirsə, sərbəst məzənnə mexanizminin mövcud olduğu bazarda bu, dolların ucuzlaşması, başqa sözlə, milli valyutanın möhkəmlənməsi istiqamətində təzyiq yaradar.

Sadə bir misalla bunu izah etmək olar. Təsəvvür edək ki, müəyyən dövrdə bazarda 2 milyard dollar satmaq istəyən var, lakin cəmi 1,5 milyard dollar almaq istəyən mövcuddur. Bu halda 500 milyon dollarlıq artıq təklif yaranır. Əgər həmin artıq təklifi başqa alıcı qarşılamasa, dollar satan tərəflər alıcı tapmaq üçün daha aşağı məzənnə təklif etməyə başlaya bilərlər.

Azərbaycanın mövcud məzənnə rejimində isə Mərkəzi Bank manatın məzənnəsində belə kəskin və arzuolunmaz dəyişikliklərin qarşısını almaq üçün bazarda tarazlaşdırıcı rol oynaya bilər. Bazarda dollar həddindən artıq çox olduqda AMB həmin dolların bir hissəsini alır. Əks vəziyyətdə, yəni xarici valyutaya tələb təklifi əhəmiyyətli dərəcədə üstələdikdə isə ehtiyac yaranarsa, Mərkəzi Bank bazara dollar sata bilər.

Bu baxımdan AMB-nin dollar alması dolları “xilas etmək” məqsədi daşımır. Əsas məqsəd valyuta bazarında yaranmış təklif artıqlığını udmaq və bazarın tarazlığını qorumaqdır.

Manatın möhkəmlənməsi niyə həmişə yaxşı xəbər deyil?

İlk baxışda manatın dollara qarşı möhkəmlənməsi əhali üçün müsbət görünə bilər. Güclü manat idxal olunan məhsulların və xaricdən alınan xidmətlərin manat ifadəsində ucuzlaşmasına kömək edə, xarici valyutada öhdəliyi olan bəzi şəxslərin yükünü azalda bilər. Lakin milli valyutanın həddindən artıq və sürətli möhkəmlənməsinin iqtisadiyyat üçün mənfi tərəfləri də var. Manat bahalaşdıqca Azərbaycan istehsalı olan məhsullar xarici alıcılar üçün nisbi olaraq bahalaşa bilər. Bu isə xüsusilə qeyri-neft ixracatçılarının rəqabət qabiliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Məsələn, Azərbaycanda istehsal olunan və xaricə satılan məhsulun maya dəyərinin böyük hissəsi manatla formalaşırsa, manatın əhəmiyyətli dərəcədə bahalaşması həmin məhsulun dollar ifadəsində maya dəyərini yüksəldə bilər. Bu zaman ixracatçı ya qiymətini artırmalı, ya da öz mənfəət marjasını azaltmalı olur.

Eyni zamanda, məzənnənin sürətli dəyişməsi biznes üçün qeyri-müəyyənlik yaradır. İdxalçı, ixracatçı, investor və banklar gələcək gəlir və xərclərini hesablayarkən məzənnəni mühüm göstəricilərdən biri kimi nəzərə alırlar. Buna görə də məzənnədə kəskin dəyişikliklərin qarşısının alınması ümumi makroiqtisadi sabitliyin mühüm elementidir.

Dollar alışı həm də valyuta ehtiyatlarının artırılması deməkdir

Mərkəzi Bankın bazardan dollar almasının ikinci mühüm nəticəsi ölkənin rəsmi valyuta ehtiyatlarının artmasıdır. AMB bazardan aldığı xarici valyutanı ehtiyat aktivlərinə çevirir. 2026-cı ilin ötən dövründə ehtiyatların 3,8 milyard dollar artaraq 15,3 milyard dollara çatması bu prosesin miqyasını göstərir.

Valyuta ehtiyatlarını müəyyən mənada ölkənin “maliyyə təhlükəsizlik yastığı” kimi qiymətləndirmək olar. İqtisadi şərait həmişə indiki kimi əlverişli qalmaya bilər. Neftin və qazın dünyadakı bazar qiymətləri aşağı düşə, ixrac gəlirləri azala, idxala tələb arta, kapital axınlarının istiqaməti dəyişə və ya xarici iqtisadi şoklar yarana bilər. Belə dövrdə bu gün toplanan valyuta ehtiyatları Mərkəzi Bankın manevr imkanlarını genişləndirir. Başqa sözlə, bazarda dollar artıqlığı olduğu dövrdə dollar almaq Mərkəzi Banka gələcəkdə dollar çatışmazlığı yarandığı halda həmin ehtiyatın müəyyən hissəsini yenidən bazara çıxarmaq imkanı verir.

AMB-nin açıqlamalarında alınmış valyutanın tam və ya bir hissəsinin gələcəkdə bazarda formalaşacaq tələbdən asılı olaraq yenidən bazara yönəldilməsinin istisna edilməməsi də məhz bunu göstərir. Bu mexanizmi sadə şəkildə belə ifadə etmək mümkündür: Mərkəzi Bank valyutanın bol olduğu dövrdə dollar alaraq ehtiyat yaradır, ehtiyac yarandığı dövrdə isə həmin ehtiyatdan bazarın tarazlaşdırılması üçün istifadə edə bilər.

Mərkəzi Bankın dollar alması pul kütləsinə necə təsir edir?

Burada prosesin digər mühüm tərəfi də nəzərə alınmalıdır. Mərkəzi Bank bazardan dollar alarkən bunun qarşılığında manat verir. Deməli, valyuta alışının özü bank sistemində manat likvidliyinin artmasına səbəb ola bilər. Məsələn, Mərkəzi Bank bazardan 1 milyard dollar alırsa, 1,70 manatlıq məzənnə ilə bunun manat qarşılığı təxminən 1,7 milyard manat edir. Bu əməliyyatın digər şərtləri dəyişməz qaldıqda, həmin həcmdə manat likvidliyinin maliyyə sisteminə daxil olması mümkündür. Buna görə valyuta müdaxiləsi yalnız məzənnə siyasəti məsələsi deyil, eyni zamanda, pul siyasəti məsələsidir. Bank sistemində həddindən artıq manat likvidliyi yaranarsa, bu, faizlərə, kreditləşməyə, daxili tələbə və son nəticədə inflyasiyaya təsir göstərə bilər.

Mərkəzi Bank belə vəziyyətdə artıq likvidliyin pul siyasətinin məqsədlərinə zidd təsir göstərməməsi üçün müxtəlif sterilizasiya və likvidliyin idarə edilməsi alətlərindən istifadə edə bilər. Yəni bir tərəfdən dollar alaraq valyuta bazarındakı artıq təklifi aradan qaldırır, digər tərəfdən həmin əməliyyat nəticəsində yaranan manat likvidliyinin pul bazarına təsirini idarə edir. Bu məqam vacibdir, çünki Mərkəzi Bankın məqsədi sadəcə mümkün qədər çox dollar toplamaq deyil. Əsas məqsəd məzənnə, likvidlik, inflyasiya və ümumi maliyyə sabitliyi arasında uyğun tarazlığın qorunmasıdır.

Dedollarlaşma niyə Mərkəzi Bankın müdaxiləsini zəruri edə bilər?

Burada müəyyən iqtisadi paradoks yaranır. Dedollarlaşma, ümumilikdə milli valyutaya etimadın güclənməsi baxımından müsbət proses hesab edilə bilər. Lakin çoxsaylı iqtisadi subyektlər eyni vaxtda dollar mövqelərini azaldıb manata keçdikdə bazarda böyük həcmdə xarici valyuta təklifi yarana bilər. Əgər həmin dolları almaq istəyən idxalçıların, şirkətlərin, bankların və əhalinin tələbi kifayət qədər deyilsə, bazarda tarazlığı təmin edəcək son alıcıya ehtiyac yaranır. Belə şəraitdə bu funksiyanı Mərkəzi Bank yerinə yetirə bilər. Ona görə də AMB-nin dollar alması manatın zəifləməsinin deyil, əksinə, mövcud şəraitdə manata və manat aktivlərinə tələbin yüksək olmasının nəticəsi kimi də qiymətləndirilə bilər. Bazarda xarici valyutanın təklifi tələbdən çox olduğu üçün Mərkəzi Bank artıq təklifi öz üzərinə götürür.

Aprel və avqust müdaxilələri nəyi göstərir?

2026-cı ilin aprelində həyata keçirilmiş 1 milyard dollarlıq, avqustunda isə 1,5 milyard dollarlıq alışyönlü müdaxilələr təsadüfi əməliyyatlardan daha çox bazarda formalaşmış fundamental tendensiyanın nəticəsi kimi görünür. Aprel ayında valyuta hərraclarında tələbin aşağı olması fonunda təklif artıqlığı yaranmışdı. Avqust ayında da cari əməliyyatlar balansının profisiti və maliyyə sektorunda dedollarlaşmanın davam etməsi fonunda təklif tələbi üstələyib. Deməli, hər iki halda müdaxilənin əsas məntiqi eynidir: bazarın özündə xarici valyutaya tələb mövcud təklifi mənimsəmək üçün kifayət etmədiyindən artıq valyutanın bir hissəsini Mərkəzi Bank alıb.

Bununla belə, Mərkəzi Bankın dollar alması birtərəfli və daimi proses kimi qəbul edilməməlidir. AMB-nin mövqeyindən də görünür ki, gələcəkdə vəziyyət dəyişərsə, hazırda alınmış dollarların bir hissəsi yenidən bazara qaytarıla bilər. Məsələn, idxalın sürətlə artması, xarici borc ödənişlərinin yüksəlməsi, əhalinin və biznesin xarici valyutaya marağının artması və ya xarici iqtisadi şəraitin dəyişməsi nəticəsində dollara tələb yüksələ bilər. Bu halda hazırda Mərkəzi Bankın aldığı valyuta gələcəkdə bazara təklif edilərək əks istiqamətdə tarazlaşdırıcı rol oynaya bilər.

Əsas məsələ dollar almaq deyil, bazardakı tarazlığı qorumaqdır

Beləliklə, Azərbaycan Mərkəzi Bankının 2026-cı ildə bazardan iri həcmdə dollar almasını ölkədə dollar çatışmazlığı və ya Mərkəzi Bankın sadəcə ehtiyatlarını böyütmək istəyi ilə izah etmək düzgün olmazdı. Prosesin kökündə valyuta bazarında yaranmış konkret tələb-təklif nisbəti dayanır.

Cari əməliyyatlar hesabının profisitli olması ölkəyə xalis xarici valyuta daxilolmalarını dəstəkləyir. Dedollarlaşma xarici valyutaya tələbi zəiflədir və müəyyən hallarda əlavə dollar təklifi yaradır. Nəticədə bazarda dollar təklifi ona olan tələbi üstələyir. Bu vəziyyət manatın möhkəmlənməsi istiqamətində təzyiq yarada bildiyindən Mərkəzi Bank artıq valyutanın bir hissəsini alaraq bazardakı tarazlığın qorunmasına çalışır. Bu əməliyyat, eyni zamanda, valyuta ehtiyatlarını artıraraq ölkənin gələcək xarici şoklara qarşı maliyyə dayanıqlığını gücləndirir.

Ona görə də qarşıdakı dövrdə AMB-nin yenidən valyuta bazarına müdaxilə edib-etməməsini müəyyənləşdirəcək əsas amil konkret tarixdən daha çox bazardakı tələb-təklif nisbəti olacaq. Xarici valyuta təklifi tələbi əhəmiyyətli şəkildə üstələməyə davam edərsə, yeni alışyönlü müdaxilələrin iqtisadi əsası qalacaq. Əksinə, valyutaya tələb yüksələrək təklifi üstələyərsə, Mərkəzi Bank əvvəl aldığı xarici valyutanın müəyyən hissəsini bazara qaytarmaq imkanına malik olacaq.

Bu mənada AMB-nin valyuta müdaxilələrini ayrı-ayrı dollar alışı və satışı kimi deyil, makroiqtisadi sabitliyin, məzənnə dayanıqlığının və valyuta bazarında tarazlığın idarə olunmasının vahid mexanizmi kimi qiymətləndirmək daha doğru yanaşmadır.

_{Müəllif - Aynur Qəniyeva}