2009-cu ildən etibarən hər il mayın 25-i Ümumdünya Qalxanabənzər Vəzi Günü kimi qeyd edilir. Həmin gün qalxanabənzər vəzi və onun problemlərini öyrənən Avropa Tireoid Assosiasiyasının təşəbbüsü ilə 2009-cu ildə təsis olunub. Azərbaycanda Ümumdünya Qalxanabənzər Vəzi Günü 2013-cü ildən qeyd edilməyə başlanılıb və burada məqsəd tibb işçilərinin, ictimaiyyətin diqqətini qalxanabənzər vəzi xəstəliklərinə və onunla bağlı yaranan problemlərə cəlb etməkdir.

Mərkəzi Gömrük Hospitalının həkim-endokrinoloqu Şəbnəm Əlirzayeva qalxanvari vəzi xəstəliyi, onun növləri, əlamətləri, müalicəsi mövzusunda müsahibə verib.

- Həkim, qalxanabənzər vəzi nədir və orqanizmdə hansı funksiyaları yerinə yetirir?

- Qalxanabənzər vəzi boyunda nəfəs borusu və qırtlağın önündə yerləşən, hormon sintez edən orqandır. Qalxanabənzər vəzinin ifraz etdiyi hormonlar orqanizmin metabolik, hormonal, qan dövranı, böyümə və digər sistemlərinin fəaliyyətinin tənzimlənməsində əhəmiyyətli rol oynayır. Qalxanabənzər vəzini ümumi hormonal sistemin “dirijoru” adlandırırlar. Həmin vəzinin xəstəlikləri zamanı onun hormonlarının qanda səviyyəsinin həm anormal artması, həm da azalması orqanizmin normal fəaliyyətinin pozulmasına səbəb olur.

Orqanizmdə mövcud olan bütün orqan və toxumalarda gedən proseslər onun nəzarətindədir. Belə ki, qalxanabənzər vəzi tireoid hormonları hasil edir və həmin hormonlar bütün orqanizmin fəaliyyətinə təsir göstərir - maddələr mübadiləsini, ürək-damar sisteminin fəaliyyətini, boy artımını və orqanizmin inkişaf prosesini və sair tənzimləyir. Qalxanabənzər vəzi xəstəliklərinin xoşxassəli və bədxassəli növləri var. Xoşxassəli növlər dedikdə qraves xəstəliyi, zəhərli ur və ya zəhərli zob, düyünlü ur və ya düyünlü zob, Haşimoto tireoiditi, autoimmun tireoiditlər və yarımkəskin tireoiditlər nəzərdə tutulur. Bədxassəli formaya isə qalxanabənzər vəzinin xərçəngi aiddir və həmin xəstəliklər arasında düyünlü ura daha çox rast gəlinir. Bunun səbəbi isə daha çox yod çatışmazlığı, siqaret çəkmək, düzgün olmayan qidalanma və piylənmədir.

- Qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətinin pozulma səbəbləri nədir?

- Uzunmüddətli, xroniki streslər, konservantlar, nitratlar, pestisidlər, həmçinin hər hansı digər toksiki maddə ilə zəngin qidalar, müxtəlif növ sintetik enerji içkiləri, viruslar, bakteriyaya yoluxma, eləcə də onlarla mübarizə vasitələri, ekoloji vəziyyət, irsi amillərin təsiri, kifayət qədər fiziki fəallığın olmaması və s. səbəblər qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətinin pozulması ilə nəticələnir. Qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətinin pozulması insanların peşə, cins, yaş və həyat tərzindən asılı olmayaraq onların öyrəşdikləri həyatı alt-üst edə bilər. Ona görə də həmin orqanın necə qurulduğunu və yaratdığı xəstəliklərin ilkin əlamətlərini bilmək vacibdir.

- Qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri orqanizmdə hansı fəsadlara yol açır?

- Qalxanabənzər vəzinin xəstəlikləri özünəməxsus fəsadlar yaradır. Hipotireoz orqanizmdə metabolik prosesləri zəiflədir və ürək, qan-damar sistemində, həzm sistemində ciddi dəyişikliklərə səbəb olur. Həmçinin saç tökülməsi, dırnaqlarda kövrəklik, dəridə quruluq, halsızlıq, yorğunluq, bədən kütləsinin artması, bədən temperaturunun aşağı düşməsi, soyuğa davamsızlıq, yuxululuq, süstlük, depressiv hallar, oynaqlarda ağrılar, yaddaşın zəifləməsi kimi əlamətlər müşahidə edilir. Tireotoksikoz sinir sisteminin həssaslığının artması, oyanıqlıq, əsəbilik, ağlağanlıq, səbirsizlik, bədən temperaturunun artması, tərləmə, arıqlama, gözlərdə bərəlmə, ürək, qan-damar sistemində dəyişikliklər (ürəkdöyünmənin artması, aritmiya, arterial hipertenziya), bədəndə və əllərdə əsmə, yuxusuzluq, ishal kimi əlamətlərlə özünü göstərir.

- Hansı əlamətlər narahatlıq üçün əsas verir və həmin hal zamanı dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır?

-Toxumaların strukturunda baş verən hansısa formada dəyişikliklər hiss edilmir və uzun illər bundan xəbərsiz yaşamaq olur. Elə hallar olur ki, məsələn, ömür boyu müayinəyə getməyən pasiyent 70 yaşında qalxanabənzər vəzini ultrasəs müayinəsi ilə yoxlatdırmaq qərarına gəlir. Müayinə zamanı aşkarlanır ki, vəzi tamamilə düyünlərdən ibarətdir və ölçüsü də böyüyüb. Lakin həmin vaxta qədər narahatlıq hiss etməyib və orqanizmin hansısa funksiyasının pozulmasından şikayətçi olmayıb.

Lakin elə hallar da olur ki, vəzi böyüyür və boyunda narahatlıq yaranır. Artıq həmin hal qalxanabənzər vəzini ultrasəs müayinəsi etdirmək üçün əsas verir. Beləliklə, funksiyanın azalmasının əlamətləri zəiflik, yorğunluq, quru dəri, qəbizliyə meyil və gün ərzində yuxulu olmaqdır. Hansısa bir işi görmək üçün güc, enerji yoxdursa – bu, əsas əlamətdir. Lakin həmin hal sadəcə, yuxusuzluq və ya yorğunluqla da əlaqədar ola bilər. Qalxanabənzər vəzinin funksiyasının artmasının əlamətləri isə əksinə, hipermetabolizm, maddələr mübadiləsinin sürətinin artması, ürək döyüntüsü, bədən istiliyi, tərləmə, emosional qıcıqlanma, bədəndə, əllərdə titrəmə və səbəbsiz arıqlamadır. Qalxanabənzər vəzini xüsusi müayinə etməyə ehtiyac yoxdur. Əgər boyunda diskomfort və yaxud saydığım şikayətlər narahat edirsə, qanda qalxanabənzər vəzinin hormonları mütləq yoxlanılmalı və ultrasəs müayinəsi aparılmalıdır. Hormonlar normadadırsa, onda başqa müayinələrə ehtiyac qalmır.

- Şikayət yoxdursa, hansı hallarda qalxanabənzər vəzinin müayinəsi zəruridir?

- Qalxanabənzər vəzinin disfunksiyasına görə maksimum təhlükə toxumaların böyüməsi və differensasiyası dövründə baş verir, ona əsasən uşaqlıq, yeniyetməlik və hamiləlik dövründə rast gəlinir. Həmin kateqoriyalar üçün tiroid funksiyasının yoxlanılması son dərəcə vacibdir.

– Qalxanabənzər vəzinin sağlamlığını necə qorumaq olar?

– Qalxanabənzər vəzinin əsas xəstəlikləri yod çatışmazlığı ilə bağlıdır, ona görə də onun sağlamlığını qorumaq üçün yod profilaktikası aparmaq lazımdır. Əslində bunu etmək son dərəcə asandır. Yodun haradan gəldiyi aydındır, çünki orqanizm onu əsasən qidadan alır. Qida vasitəsilə qəbul olunan yod orqanizmə daxil olduqdan sonra qalxanabənzər vəzi lazım olduğu qədər qəbul edir və yerdə qalan hissəsi ilk sidiyə çıxdıqdan sonra xaric olur. Yod orqanizmdə yığılmır. Bu mikroelementin əsas mənbəyi müntəzəm yeyilməli olan dəniz məhsulları, həmçinin yodlaşdırılmış duz və ya dəniz duzudur.

- Qalxanabənzər vəzi xəstəliklərinin qarşısının alınması üçün nə tövsiyə edərdiniz?

- Bədəndəki yodun miqdarı qalxanabənzər vəzinin işinə çox təsir göstərir. Orqan özü yod ehtiyatı toplaya bilmədiyindən həmin maddənin qida ilə qəbulundan tamamilə asılı vəziyyətdəyik. Qalxanabənzər vəzinin yaxşı işləməsi üçün insan bir gündə 150-220 mikroqram yod qəbul etməlidir. Biz yodu yalnız qida vasitəsilə əldə edirik. Qəbul edilən yodun təbii olması çox vacibdir, çünki başqa formada olanda maddə orqanizm tərəfindən mənimsənilmir. Qida məhsullarından dəniz kələmi və digər bütün yosun növləri, şor su balığı, dəniz məhsulları, xurma, feyxoa və qozun tərkibi yodla zəngindir. Duzdakı yod orqanizm tərəfindən mənimsənilmir, qızdıranda isə buxarlanır. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, selen və sink maddələri olmadan da yodun mənimsənilməsi çətinləşir. Ona görə də ən yaxşısı dəniz məhsullarına, kələmin müxtəlif növlərinə üstünlük verilməsidir. Həmçinin zərərli vərdişlərdən uzaqlaşaraq, sağlam həyat tərzinə keçmək lazımdır. Hər hansı narahatlıqlar hiss edərkən dərhal həkimə üz tutmaq lazımdır. Qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri bir çox xəstəliklər kimi vaxtında aşkarlananda müalicə olunandır.

Müsahibəni apardı:

Dilarə Zamanova

Mərkəzi Gömrük Hospitalının PR mütəxəssisi