Bakı, 19 mart, Tatyana İvanayeva, AZƏRTAC

İlqar Safatın adı ilə səsləşən roman və pyeslər, poeziya və fəlsəfə, filmlər və teatr tamaşaları həmişə ən müxtəlif resenziyalar və rəylər doğurur. Özünün etirafına görə, paytaxtın mötəbər məktəblərindən birinin tələbəsinin rejissorlar Federiko Fellini, Luçino Viskonti, Vittorio de Sikanın filmləri ilə tarixə nüfuz etməsi tez-tez dərsdən yayınmasına səbəb olurdu... Günlərin birində gənc son seçimini etdi ki, bu da onun maraqlarına tam cavab verirdi. Onun müəllimlərindən biri məşhur rejissor Vladimir Xotinenko idi. İlqarın yaradıcılıq yolunun başlanğıcı sənədli film çəkmək olub. “Cənnət kökləri”, “Dağın nəvəsi”, “Məhsuldar otlaqlarda”, “Daşda yaşayan ruh” filmləri beynəlxalq kinofestivallarda mükafatlara layiq görülüb. Bu ekran əsərlərinin hər birində sivilizasiyanın ən sirli tərəfinə - insanın özünə bariz bir maraq var idi. Onun daxili dünyasının zənginləşməsi kontekstində. Məhz buna görə də 2010-cu ildə çəkilmiş ilk bədii film - “Sahə” müasir Azərbaycan kinematoqrafiyasının tarixinə ilk mistik kinolenti kimi daxil olub. Film dərhal xarici filmlər arasında Oskar mükafatına namizəd oldu və bir sıra nüfuzlu beynəlxalq mükafatlara layiq görüldü.

O vaxtdan bəri İlqar Safatın yaradıcılıq “dəxilinə” cərrah kimi insan hisslərini üzə çıxardığı, qəhrəmanlarını və ya dramatik personajlarını onların xüsusi mənalarının təzahür etməsinə imkan verən müəyyən bir mövcudluq formatına yerləşdirdiyi filmlər, kitablar və teatr tamaşaları daxildir.

İlqar Safat bu yaxınlarda çəkilişlərin Bakıda, Qobustanda, Qaxda, Zaqatalada, Qubada, Bərdədə, işğaldan azad edilən Şuşada aparıldığı “Doğma torpaq” tammetrajlı bədii filmi üzərində işləri başa çatdırıb. Bu ekran əsəri Xocalı soyqırımına və Qarabağ müharibəsi şəhidlərinə, 44 günlük Vətən müharibəsində şanlı Qələbəyə həsr olunub. İrimiqyaslı layihəyə mindən çox insan cəlb olunub. Müharibədə orta məqam yoxdur, savaş həmişə insan ruhunun təzahürü ilə bağlıdır. Hər şeyin insanın imkanlarından kənarda baş verdiyi şəraitdə və yalnız bu vəziyyətdə istənilən şəxs əslində kim olduğunu ortaya qoyur. Ona görə də rejissor insan mövzusuna da sadiq qaldı: onun yeri, seçimi, inamı, gücü ilə bağlı... Onun əslində hansı xarakterə malik olması amili önə çıxdı... Öyrənmək üçün sonsuz mövzular, düşünmək baxımından tükənməz qida...

- Teatr və kino rejissorluğu fərqlidir. Sizin bu hipostazlarınızda bir növ konflikt yoxdurmu?

- Bu, çox geniş mövzudur. Hansı münaqişədən danışırıq? Söhbət film və ya tamaşa müəllifi kimi mənim daxili konfliktimdən gedirsə, o zaman belə bir hal yoxdur, çünki mən həmişə şəxsi intellektual və ya emosional alətlərimə müraciət edirəm. Ancaq “materialın müqavimətindən”, yəni tamaşa və ya film üzərində işləyərkən aradan qaldırılmalı olan xarici amillərdən danışırıqsa, bəli, münaqişə həmişə mövcuddur. Mən bunu gildən və ya mərmərdən nəyisə yonan heykəltaraşın işi ilə müqayisə edərdim. Bunlar texnoloji cəhətdən müxtəlif proseslərdir, teatr və kinoda çalışan rejissor bir texnoloji rejimdən digərinə keçməyi öyrənməlidir. Bir halda siz “canlı” plastik materialla işləyirsiniz (bu, teatrdadır), digərində dəqiq zərbələrlə bir mərmər blokundan lazımsız hər şeyi kəsirsiniz (bu, kinodur). Əgər teatrda məşqlər zamanı nəyisə düzəldə bilirsənsə, kinoda səhvlər, qeyri-peşəkarlıq çox baha başa gəlir. Film çəkmək intizam və dəqiqlik tələb edir. Teatrda aktyorluq səliqəsizliyi bəzən yaxşı nəticələrə gətirib çıxarır. Amma məni hər iki sahə cəlb edir. Kino və teatra eyni sikkənin iki üzü, əlaqəli sənətlər kimi baxmaq olar. Ancaq siz onlara kökündən bir-birinə zidd olan bir şey kimi də davrana bilərsiniz. Mənim üçün maraqlandığım məsələləri başa düşmək baxımından bu yaradıcılıq metodlarının hər ikisindən istifadə etmək vacibdir. Artıq bu iki sənət növünün oxşar və fərqli cəhətləri haqqında düşünmürəm, sadəcə olaraq, bu və ya digər teatr və ya kino layihəsində öz işimdən həzz almağa, qarşımda duran bədii problemləri həll etməyə çalışıram. Teatr, kino, ədəbiyyat - müəyyən mənada eyni “ağacın” və ya “kökün” müxtəlif formaları və ya budaqlarıdır...

- Yeni kitabınız nəyin tərənnümçüsü oldu?

- “LUCIDITY. Rejissorluq haqqında yuxular” – bu, şüurlu röyalar fenomenini tədqiq edən fəlsəfi və ontoloji mətnlər toplusudur. Mən bu unikal psixoloji təcrübəni rejissorluq praktikası ilə əlaqələndirməyə çalışıram. Artıq 35 ildir ki, bu istiqamətdə araşdırma aparıram və “LUCIDITY. Rejissorluq haqqında yuxular” mənim təcrübələrim və müşahidələrim barədə hesabatdır. Düşünürəm ki, kitab mənim teatr, kino və rejissorluq haqqında bəzi anlayışlarımı izah edəcək. Həmçinin mənim prodüserlərimi və filmlərimi daha yaxşı başa düşməyə kömək edəcək. Bu, xüsusən də Azərbaycan kinosunda ilk mistik film olan “Sahə” filmimə aiddir. Yeri gəlmişkən, ideyanın özü belə aydın bir yuxuda doğuldu ki, mən daha sonra texnoloji və peşəkar vasitələrdən istifadə edərək tamamlanmış bir film istehsal etdim. Amma süjet matrisinin özü mənim psixoloji təcrübələrim prosesində ortaya çıxdı.

- Adi insanlara onların gündəlik qavrayışlarından qat-qat dərin bir dünyada yaşadıqlarını izah etməyə çalışırsınız?

- Biz ancaq Yerin səthində yaşadığımızı düşünürük. İçimizdə nəhəng psixoloji təbəddülatlar olduğu halda... Yaşadığımız dünya nizamında sonsuzluğa qədər açılıb çoxalmağa qadir olan bir mühitə nüfuz edirik. Yalnız intellektual və mənəvi tənbəlliyimiz, habelə qorxumuz həm xarici, həm də daxili aləmlərə daha da dərinləşməyə, Kainatın getdikcə daha çox yeni sirlərinə nüfuz etməyə mane olur. Biz özümüzü bu darıxdırıcı dünyagörüşü ilə məhdudlaşdırırıq və daha yeni, daha mürəkkəb bir şeyi dərk etməyə çalışmırıq...

- Bütün bunlar lazımdırmı?

- Lazım olub-olmamasından asılı olmayaraq, həmişə qərarı insanın özü verir. Amma prinsipcə, bu, lazımdır. Çünki belə bir mənəvi və əqli həvəs olmasaydı, bizi heyvanlar aləminin nümayəndələrindən fərqləndirmək üçün çox az şey olardı. Amma daxili dünyamızın, psixologiyamızın, mədəniyyətimizin, mənəviyyatımızın məkanının genişlənməsinə məhz əsrlər boyu bəşəriyyət tarixində peyda olmuş kiçik bir qrup insanın intuisiyası, ilhamı, instinkti öz töhfəsini verib. Təəssüf ki, indiki dövrdə biz reqressiya görürük. İnsanlar bir növ funksiyaya çevriliblər. Müəyyən mənada robotlara. İnsanlar öz tənqidi düşüncələrini süni intellektə həvalə etməyə hazırdırlar. Təəssüf ki, müasir cəmiyyətin deqradasiya dərəcəsi elədir ki, bu gün bir çox insanlar bunu təbii qəbul edirlər. Amma bu, insanın öz kimliyindən, təbiətindən imtinası deməkdir. Bu, bir növ sərsəmlik və tamamilə xaosa dalmaqdır.

- Madam ki, kimliyə toxunduq, onda deyin, sizdə azərbaycanlı rejissor kimi hisslər varmı?

- Əlbəttə! Mən burada, Bakıda doğulmuşam və buna görə də cəmiyyətdə və mədəniyyətdə çox da çəhrayı olmayan prosesləri müşahidə etmək məni kədərləndirir. İndi İncəsənət Muzeyindəyik, o vaxtlar mən, 6 saylı məktəbin şagirdi dərsdən qaçıb dəhlizlərdə dolaşırdım. İllər sonra mənim “İçəri Şəhər” filmimdə Falaris öküzünü təsvir edən heyrətamiz orta əsr miniatürü görünür. Məktəb illərində bu miniatürə heyran idim və buna görə də onu filmimə köçürdüm. Deməli, hər şey mənim böyüdüyüm və formalaşdığım məkanın bir hissəsidir. Amma işimdə araşdırmalarım məni bəzi universal arxetipik səviyyələrə aparır. Peşəni, mədəniyyəti dərk etmək baxımından...

- Filmoqrafiyanıza müxtəlif janrlı filmlər daxildir. Müharibə dramı üzərində işlər bu gün yekunlaşıb. Həmişə ağrı ilə müşayiət olunan mövzudur.

- “Doğma torpaq” ağır layihədir. Hər mənada. Həm səhnələşdirmə mənasında, həm də psixoloji mənada. Ümumiyyətlə, müharibə dramı, döyüş filmi istənilən rejissor üçün müəyyən sınaqdır, onun peşəkarlıq səviyyəsini və bacarığını yoxlayır. Həvəskar yanaşmanı, diqqətsiz münasibəti, rəftarları bağışlamayan çox amansız janrdır. Bəlkə də buna görə “Doğma torpaq” ekran əsəri üzərində işləmək beş ildən çox çəkdi. Üstəlik, mən bir neçə ilimi ssenarini düşünməyə və hekayənin özü üzərində işləməyə sərf etdim. Filmin çəkilişi çox vaxt apardı və mənim üçün çox önəmlidir. Amma hesab edirəm ki, bu, Azərbaycanda yaşayan hamımız üçün vacibdir. Çünki “Doğma torpaq” filmində yaxın tariximizin ağrılı mövzularına toxunuruq: azərbaycanlıların Qafandan qovulması, Birinci Qarabağ müharibəsi, Xocalı qətliamı. Nəhayət, tarixi ərazilərin qaytarılmasında son nöqtəni qoyan 44 günlük Zəfərli İkinci Qarabağ müharibəmiz. Ümid edirəm ki, tamaşaçı da layihəmizin əhəmiyyətinə varacaq. Bu mövzuya, tariximizə münasibətimiz nöqteyi-nəzərindən...

- Özünüz üçün belə bir mövzuya toxunmaq nə kimi hisslər doğurur?

- Sözsüz ki, çətindir... Rejissor nə edirsə, hamısı öz daxilindən süzülüb keçir. Xüsusən də Xocalıda dinc əhalinin qətlə yetirilməsi kimi ağrılı mövzulara toxunanda. Təbii ki, bütün bu ağrılar, faciələr və bütün bu hisslər insanın ruhi vəziyyətinə dağıdıcı təsir göstərir. Burada daxili güc tapıb irəliləmək lazımdır. Sadəcə öz işinlə məşğul olun. Habelə bu məsələdə dürüst olun. Məni yalnız filmimizdə demək istədiklərimizin vacibliyi hissi idarə edirdi. Faciəli 90-cı illərdə xalqımızın fədakarlıqları qarşısında mənim borcum idi. Biz hamımız bu filmin çəkilişinə çox vacib bir proses kimi yanaşırdıq. Ümid edirik ki, tamaşaçılar kinoteatrlara gedib “Doğma torpaq” filmimizə baxacaqlar, çünki öz tarixini bilməyən heç bir xalqın gələcəyinin olması mümkün deyil.