Bakı, 13 oktyabr, AZƏRTAC

Son illərdə bir çox uşaqlara autizm spektr pozuntusu (ASP) diaqnozu qoyulduğu məlumdur. Ekspertlər bildirir ki, əksər ailələr erkən diaqnoz və erkən müdaxilə proqramlarından məlumatsızdır. Onların fikrincə, xüsusilə də uşaq məktəb yaşına çatdıqda valideynin narahatlığı daha çox artır, övladının cəmiyyətə inteqrasiyası çətinləşir.

AZƏRTAC mövzu ilə bağlı araşdırmanı təqdim edir.

Autizm nədir?

Səhiyyə Nazirliyi Psixi Sağlamlıq Mərkəzinin direktor müavini Gülnarə Musabəyova AZƏRTAC-a bildirib ki, autizm uşaqlarda 3 yaşdan əvvəl başlayır. Onun sözlərinə görə, autizm spektr pozuntusu məhdud və təkrarlanan davranışlara gətirib çıxaran beynin inkişafına maneə törədən bir psixi pozuntudur:

“Araşdırmalar göstərir ki, autizm spektrli pozuntuların əmələ gəlməsində irsi faktorlar böyük rol oynayır. Bu hala oğlanlarda qızlarla müqayisədə 4 dəfə çox rast gəlinir. Autizm spektrli pozuntusu olan uşaq həkim, psixopedaqoq, loqoped, psixoloq və valideynin xüsusi diqqətinə ehtiyac duyur”.

Gülnarə Musabəyova uşaq poliklinikalarda həkim psixiatrların autizm spektr pozuntusu olan uşaqlarla məşğul olduğunu söyləyib: “Əgər uşaqda autizmin ilkin əlamətlərinə şübhə varsa, həkimə müraciət edilməlidir. Müayinə əsasında uşağa təlim planı hazırlanır. Bundan sonra psixiatr, psixopedaqoq, loqoped, psixoloq, bədən tərbiyəsi üzrə müəllimin köməyi ilə terapiya başladılır. Autizm ümumi inkişafın pozuntusu olaraq sosial qarşılıqlı fəaliyyət, məhdud maraqlar, kommunikasiya və təkrarlanan hərəkətləri ilə xarakterizə olunur. Autizm spektrli uşaqların güclü tərəfləri istifadə olunmalıdır. Uşaqlarda autizmin olması nə qədər tez aşkarlanarsa, göstərilən yardımlar daha effektiv olacaq”.

Autizm spektr pozuntusu olan uşaqların təhsilə cəlbi

Autizmlə Mübarizə İctimai Birliyinin sədri Çiçək Məmmədli AZƏRTAC-a açıqlamasında autizmli uşaqlarla işləmək baxımından çatışmazlıqların olduğunu söyləyib: “Burada diaqnoz, pedaqoji kadrların düzgün seçilməməsi də rol oynayır. Hazırda sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların təhsilə cəlb olunması üçün inklüziv təhsil modeli tətbiq olunur. Ölkəmizdə inklüziv məktəblərə yüngül dərəcəli autizmli uşaqlar yönəldilir. Yüksək autizm simptomları olan uşaqlar inklüziv təhsildən faydalana bilmirlər”.

Çiçək Məmmədli autizm spektr pozuntusu olan uşaqların məktəbəqədər təhsildən kənar qaldıqlarını söyləyib: “Burada problem ilk dövrlərdə diaqnozun düzgün qoyulmamasından başlayır. Mən özüm də autizmli uşağın valideyniyəm. Övladım bağça təhsili ala bilmədi. Ancaq öz yaratdığım imkanlarla uşaqla məşğul olduq”.

Evdə təhsil sistemi barədə də danışan birlik sədri bildirib ki,  bir sıra ölkələrdə bu uşaqlar üçün proqram hazırlanır: “Proqramı mənimsəyənədək uşaq yaşından asılı olmayaraq təhsilinə davam edir.

Bu uşaqlarda normal insanlardan fərqli olaraq əlavə istedad var. Amma bu bacarığın ölməməsi, üzə çıxarılması üçün çalışmaq lazımdır. Xaricdə belə uşaqlardan alimlər yetişir. Lakin laqeyd yanaşdıqda bu uşaqlar dəyərsiz kabus kimi formalaşırlar”.

Elm və Təhsil Nazirliyindən AZƏRTAC-ın sorğusuna cavab olaraq bildirilib ki, “Sağlamlıq imkanları məhdud şəxslərin təhsili (xüsusi təhsil) haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 21.1-ci bəndinə əsasən, uşaqların xüsusi təhsilə cəlb olunması barədə qərarın qəbul edilməsi yerli təhsili idarəetmə orqanlarının nəzdində fəaliyyət göstərən psixoloji-tibbi-pedaqoji komissiyasının səlahiyyətindədir: “Qeyd olunanları nəzərə alaraq şagirdin xüsusi təhsil ehtiyaclarının qiymətləndirilməsi məqsədi ilə yaşayış yeri üzrə yerli təhsili idarəetmə orqanına müraciət edilməlidir. Bu halda uşaq komissiyanın qərarına əsasən ehtiyacına uyğun olaraq xüsusi təhsilin təşkili formasına (inklüziv sinif, xüsusi sinif və ya evdə təhsil) yönləndiriləcək. Sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların xüsusi təhsil ehtiyacları əsasında onun təhsil alacağı proqram psixoloji-tibbi-pedaqoji komissiyanın qərarı ilə müəyyənləşir”.

Hazırda 18 ümumtəhsil məktəbində sağlamlıq imkanları məhdud uşaqlar təhsilə cəlb olunub. Bakı şəhəri üzrə isə əqli və fiziki qüsurlu uşaqlar üçün 3, 11, 268 nömrəli xüsusi təhsil məktəbləri fəaliyyət göstərir. Məktəblərdə sağlamlıq imkanları məhdud uşaqlarla işləməyi bacaran müəllimlər var. Xüsusi məktəblərdə saat 13:00-da dərs müddəti bitsə də, 13:00-dan sonra əlavə hazırlıq qrupları fəaliyyət göstərir. Bəzən bu qrupların dərsləri 17:00-qədər davam edir. Valideynlər uşaqlarını 13:00 və ya 17:00-da götürə bilər.

Ölkəmizdə 63 minə yaxın sağlamlıq imkanları məhdud uşaq var

BMT Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri dialoqları çərçivəsində “2030-cu ilə doğru: Azərbaycanda sosial-iqtisadi inklüzivlik” mövzusunda keçirilən konfransda elm və təhsil nazirinin müavini İdris İsayev hazırda ölkədə 63 minə yaxın sağlamlıq imkanları məhdud uşaq olduğunu açıqlamışdı. Nazir müavini onların 90 faizindən çoxunun ümumi təhsil pilləsində təhsillə əhatə olunduğunu bildirmişdi: “Həmin uşaqların 75 faizi heç bir xüsusi şərait yaradılmadan adi ümumi təhsil müəssisələrində təhsil alır. 25 faizi isə xüsusi şəraiti olan müəssisələrdə və evdə təhsillə əhatə olunub. Evdə təhsil alan sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların sayı 8 mindən yuxarıdır. 3 mindən çox uşaq isə xüsusi şəraitli müəssisədə oxuyur".

Dövlət tərəfindən görülən tədbirlər

Qeyd etmək lazımdır ki, son illər ərzində bu istiqamətdə dövlət tərəfindən böyük işlər görülüb. Belə ki, Azərbaycanda "İnklüziv təhsil layihəsi"nin icrasına 2005-ci ildən start verilib. Nazirlər Kabinetinin 2005-ci il 3 fevral tarixli, 20 nömrəli qərarına əsasən "Azərbaycan Respublikasında xüsusi qayğıya ehtiyacı olan (sağlamlıq imkanları məhdud) uşaqların təhsili"nin təşkili üzrə inkişaf proqramı təsdiq edilib.

2016-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban Əliyevanın təşəbbüsü ilə Lənkəran şəhəri uşaq poliklinikasının nəzdində ilk psixi sağlamlıq bölməsi açılıb. Sonra isə Səhiyyə Nazirliyinin əmrlərinə əsasən başqa regionlarda (Sumqayıt, Gəncə, Mingəçevir, Şəki, Quba, Şirvan) analoji bölmələr yaradılıb.

Həmçinin Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutu (ARTİ), Elm və Təhsil Nazirliyi və BMT-nin Uşaq Fondunun (UNICEF) birgə ilə əməkdaşlığı ilə 2018-2020-ci illərdə əlilliyi olan uşaqların ümumi təhsil müəssisələrində keyfiyyətli təhsil almaq imkanlarını dəstəkləmək məqsədilə Müəllim İnkişafı mərkəzləri yaradılıb. 7 region üzrə (Bakı, Gəncə, Sumqayıt, Quba, Şəki, Ağcabədi və Qazax) seçilmiş 9 məktəbdə yaradılan həmin mərkəzlər müəllimlərin peşəkar inkişafına xidmət göstərib.

Eyni zamanda, Prezident İlham Əliyev “2018-2024-cü illərdə Azərbaycan Respublikasında sağlamlıq imkanları məhdud şəxslər üçün inklüziv təhsilin inkişafı üzrə Dövlət Proqramı”nın təsdiq edilməsi haqqında 2017-ci il 14 dekabr tarixində Sərəncam imzalayıb.