Bakı, 3 aprel, AZƏRTAC

Bir çox valideynlər üçün övladına autizm diaqnozunun qoyulması faciə kimi qəbul edilir. Onlar övladlarının ömürlük əlil olduğunu düşünürlər. Lakin bu problem nə qədər tez aşkarlansa və müalicəyə başlansa, bir o qədər yaxşı effekt verə bilər. Təəssüf ki, hələ də cəmiyyətdə bu xəstəliyin yaranma səbəbləri, əlamətləri və müalicəsi haqqında dolğun məlumat yoxdur.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu barədə Azərbaycan Tibb Universitetinin psixiatriya kafedrasının əməkdaşı, uşaq və yeniyetmə psixiatriyası üzrə mütəxəssis Ceyhun Məmmədzadə universitetin mətbuat xidmətinə məlumat verib.

- Autizm nədir? Sindromun əlamətləri barəsində nə deyə bilərsiniz?

-Autizm erkən uşaqlıq dövründə müşahidə edilən və aşkarlanması mümkün olan inkişaf pozuntularından biridir. Bu pozuntunun əlamətləri çoxdur. Sindromun aşkarlanması üçün bir çox müəyyən əlamətlər böyük əhəmiyyət kəsb edir. Əsasən pediatr, nevroloq və digər sahə həkimləri tərəfindən bu simptomlar aşkarlanır və uşaq autizm üzrə mütəxəssisə yönləndirilir.

Son zamanlar “autizm spektr pozuntusu” anlayışı da formalaşıb. Qeyd edək ki, ilk dəfə 1943-cü ildə Amerika psixiatrı Leo Kanner yazılarında “autizm sindromu” haqqında məlumatlar verib. O, 11 uşaq üzərində apardığı araşdırmalara əsasən bu sindromu müəyyənləşdirib. Lakin son 50-60 ildə bu pozuntu haqqında anlayış dəyişib. Bu gün “autistik spektr pozuntusu” anlayışı amerikan klassifikasiyasında “DSM” adlandırılan “klassifikasiyanın 5-ci buraxılışında autizm spektr pozuntusu” kimi qeydə alınıb. Belə ki, əvvəllər tipik autizm, atipik autizm, Asperger sindromu, Rett sindromu, dezinteqrativ pozuntu olaraq differensasiya aktual idi. Hazırda isə daha çox spektr olaraq qeydə alınır.

-Hansı konkret əlamətlərə görə autizm sindromunun diaqnozunu qoymaq mümkündür?

-Autizm spektr pozuntusu olduğu üçün uşaqlara xas olan əlamətlər var. Daha qabarıq formada olan pozuntuları valideynlər özləri də görə bilərlər. Uşaqlığın erkən vaxtlarda isə həmin simptomları pediatrlar, nevroloqlar və psixiatrlar müşahidə edə bilərlər. Ümumiyyətlə bu patologiyanın “qırmızı bayraqlar” adlandırılan əlamətlər toplusu var ki, onlar uşaqda müşahidə edilərsə, onda mütəxəssislərdə autizm şübhəsi yarada bilər. Bu zaman uşaqlar mütləq ciddi və mümkün qədər erkən müayinə olunmalıdır.

Sindromun əsas əlamətlərindən biri göz təmasının qurulmamasıdır. Məsələn, uşağın göz kontaktının davamlı və tutarlı olmamasıdır. Digər əlamətlər işarə hərəkətlərinin, yəni qeyri-verbal nitqin inkişafında problem yaranması, uşağın özünə qapalı olması, eyni zamanda, həyəcanını, sevincini və emosional hisslərini bölüşməkdə çətinlik çəkməsi və s. Valideynlər tərəfindən daha çox hiss edilən ilk əlamətlərdən biri isə nitqin inkişaf etməməsidir. Nitq inkişafının geriləməsi və ya nitqin inkişaf etməməsinin bir neçə səbəbi ola bilər. Onlardan biri də autizm spektr pozuntusudur.

-Sindromun diaqnostikası barəsində nə deyə bilərsiniz?

-Son 10 ildə autizm spektr pozuntularının diaqnostikası daha da yaxşılaşıb. Son zamanlar bu sahədə çalışan mütəxəssislərin sayının artması istər xaricdə, istərsə də ölkəmizdə bu sahədə təhsil alanların çoxalması ilə bağlıdır. Azərbaycanda bu mövzuya dair tərcümə olunmuş metodik vəsaitlər az saydadır. Ölkəmizdə müasir diaqnostika üsullarının tətbiqini genişləndirmək zəruridir.

Bu metodlara təkcə uşaq-yeniyetmə psixiatrları deyil, pediatrlar, nevroloqlar, sahə həkimləri də bələd olmalıdırlar. Çünki onlar uşaqları uşaq psixiatrlarından daha tez müayinə edirlər. Xəstəliyin proqnozu məqsədilə aparılan skrininq xəstəliyin 12 aydan 30 aya kimi olan dövründə daha çox tətbiq olunur.

-Autizmli uşaq ən çox nədən əziyyət çəkir?

-Autizmli uşaq ən çox ətraf mühitlə ünsiyyətində çətinlik çəkir. Özünü sosial kommunikasiya, qarşılıqlı münasibətlərin qurulması və stereotip problemə xas təkrarlanan fəaliyyət və davranış modelləridir. Gündəlik fəaliyyətin məhdudlaşdırılması funksionallığın pozulması ilə təzahür edir. Sağlam inkişaf edən uşaqlarda oyun qurmaq kimi bir qabiliyyət olur və onlar təqlidi oyunlar qururlar. Lakin spektr pozuntusu olan uşaqlar oyuncaqlardan da fərqli formada istifadə edirlər. Məsələn, oyuncaq maşını sürmürlər, onları sıraya düzüb, kənardan tamaşa edirlər.

Autizmli uşaqların əziyyət çəkdiyi amillərdən biri də özünü ifadə etməsi ilə bağlıdır. Onlar öz yaşıdları ilə ünsiyyət yaratmaqda çətinlik çəkirlər. Məsələn: autistik pozuntusu olan uşağı valideyn hər gün eyni yolla bağçaya aparır. Bir gün bu küçədə təmir gedir, valideyn uşağı başqa yolla aparmalıdır. Bu zaman yolun dəyişməsinə uşaqda pis reaksiya ola bilər. Eyni zamanda, belə uşaqlarda davranış və yuxu pozuntularına da rast gəlinir ki, bunlar da uşaqlara kifayət qədər mane olur.

-Müalicə necə aparılmalıdır?

-Əslində, autistik spektr pozuntusunun medikomentoz (dərmanla) müalicəsinin olmadığı məlumdur. Təəssüf ki, buna baxmayaraq, bir çox hallarda bəzi mütəxəssislər uşaqları hansısa dərmanlarla müalicə etməyə çalışırlar. Lakin bu problemin dərmanla müalicəsi yoxdur. Autizm spektr pozuntusunun müalicəsinin əsas metodikası psixopedaqoji reabilitasiyadan ibarətdir. Psixopedaqoqlar, loqopedlər bu uşaqlarla işləməlidirlər. Onu da yaddan çıxarmaq lazım deyil ki, bu uşaqlar xəstə deyil, sadəcə, fərqli uşaqlar hesab olunurlar. Onlar öz yaşıdlarından fərqlənirlər. Buna görə də belə uşaqlara çox həssas yanaşmaq lazımdır. Müalicə nə qədər erkən yaşdan başlanarsa, bir o qədər də faydası çox olar.

-Bu sindrom ilk olaraq hansı yaşda özünü büruzə verir?

- Klassifikasiyaya nəzər salsaq, dünya psixiatriya assosiasiyalarının, dünya uşaq və yeniyetmə psixiatriyası assosiasiyalarının rəyinə əsasən, xəstəliyin 3 yaşında müəyyənləşdirildiyi hesab olunur. Rəsmi olaraq diaqnozun qoyulması 3 yaşında mümkündür. Lakin son zamanlar 2 yaşında da autistik əlamətlər müşahidə olunduqda, artıq müalicəyə başlayırıq. Belə olduqda daha yaxşı nəticə almaq ehtimalımız da artır. Praktikada isə hətta 1-1,5 yaşda da bu xəstəliyi müşahidə etmək mümkündür. Bəzən bu cür tez aşkarlandıqda, artıq bir neçə aylıq reabilitasiyadan sonra biz uşaqda böyük irəliləyişlər müşahidə edirik.

-Doğulacaq körpənin bu sindromun daşıyıcısı olduğunu ana bətnində müəyyən etmək mümkündürmü?

-Təəssüf ki, uşağın autizmli olduğunu ana bətnində müəyyən etmək mümkün deyil. Hazırda autistik spektr pozuntuları ilə bağlı genetik, epgenetik araşdırmalar aparılır. Hətta şübhə doğuran müəyyən genlərin nömrələri də işarələnib. Belə ehtimal olunur ki, bu problem məhz həmin genlərin ekspressiyası nəticəsində yaranır. Lakin bunların hamısı hələlik elmi fərziyyə mərhələsindədir və təsdiq olunmayıb. Hələlik sindromun genetikası ilə bağlı ciddi elmi tədqiqatlar davam edir. Gələcəkdə bu sahədə dəqiq diaqnozun olacağını indidən demək çətindir.

- Bütün bunlara əsasən problemin müalicəsinin olub-olmadığını demək mümkündürmü?

- Autizmin tam müalicə olub-olunmadığını əvvəlcədən proqnoz etmək mümkün deyil. Çünki hər autistik uşaq fərqlidir. Onların reabilitasiyaya nə dərəcədə uyğunlaşmasından çox şey asılıdır. Dünyada “7 gün 24 saat” adlandırdığınız reabilitasiya prinsipi var. Yəni, belə uşaqlar təkcə getdikləri mərkəzlərdə deyil, evlərində də reabilitasiyada olmalıdırlar. Valideynlərə də belə uşaqlarla işləmək öyrədilir.

-Bu problemlə bağlı çoxmu müraciət olunur?

-Müraciətlərin sayı olduqca çoxdur. Valideynlər çox vaxt artıq bir sıra həkimə getdikdən sonra bizim yanımıza gəlirlər. Onların əksəriyyəti bu diaqnozu qəbul etmək istəmir. Azərbaycanda əvvəllər autizm haqqında cəmiyyətin məlumatı az idi. Amma sindrom artdıqca, məlumatlar da çoxaldı.

Autizmdən əziyyət çəkənlərin sayının artması səbəblərini konkret izah etmək çətindir. Bəzi araşdırmalara görə, dünyada hər 88 uşaqdan biri autizmlidir. Əlbəttə ki, bu göstərici hər ölkədə eyni ola bilməz. Lakin rəqəmlər təxminən belədir. Əvvəllər autizm diaqnozu Azərbaycan üçün yad anlayış idi. Lakin belə uşaqların sayı artdıqca, məlumatımız da çoxaldı.

İstənilən halda, insanlar arasında maarifləndirməyə ehtiyac var. Bu işdə mətbuatın da rolu böyükdür. Çünki autizmli uşağa vaxtında və düzgün müdaxilənin olması, müalicənin mümkün qədər tez başlanması olduqca vacibdir. Ən vacibi isə ailələrlə reablitoloqların əlaqəli şəkildə işləməsidir. Lakin bunu unutmayaq ki, autizm diaqnozu hökm deyil.

-Autizm diaqnozu qoyulan uşaqların valideynlərinə nə məsləhət vermək olar?

-Belə valideynlərə demək istərdim ki, diaqnozu eşidib qorxmasınlar. Bu uşaqları xəstə yox, fərqli uşaqlar kimi qəbul etmək lazımdır. Mütəxəssislər isə skrininq üsullarını genişlətməyə çalışmalıdırlar. Bundan əlavə, sindrom haqqında ictimaiyyətin daha çox məlumatlı olmasına, maarifləndirmənin artırılmasına nail olmalıyıq. Çünki bir çox məsələlərdə olduğu kimi, burada da problemlərin əksəriyyəti məlumatsızlıqdan, yaxud yanlış məlumatdan yaranır.