Bakı, 12 oktyabr, AZƏRTAC

Ölkənin iqtisadi potensialından səmərəli istifadə və ixracyönümlü məhsul istehsalının təşviqi istiqamətində həyata keçirilmiş tədbirlər ənənəvi kənd təsərrüfatı sahələrinin inkişafında mühüm nəticələr əldə etməyə imkan vermişdir. Son illərdə bu istiqamətdə görülən tədbirlər, aqrar sahədə sahibkarlığın inkişafı, regionlarda əmək ehtiyatlarından, təbii iqtisadi resurslardan daha effektiv istifadə olunmasına, infrastrukturun müasirləşdirilməsinə və əhalinin məşğulluğunun artmasına zəmin yaratmışdır.

Aqrar sektorun strateji və ölkəyə valyuta gətirən mühüm sahələrindən biri olan pambıqçılıq əməktutumluluğuna və ümumi məhsul buraxılışının həcminə görə yüksək göstəriciləri ilə seçilir.

Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin “Bitkiçiliyin təşkili və monitorinqi” şöbəsinin müdiri İmran Cümşüdov məxsusi olaraq AZƏRTAC-a açıqlamasında Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə ötən 20 ildə kənd təsərrüfatının bu mühüm sahəsində əldə olunan inkişaf statistikasını rəqəmlərlə göstərib.

Onun sözlərinə görə, Azərbaycanda pambıq istehsalı üçün əlverişli təbii iqlim şəraitinin və ənənələrin mövcudluğu, emal sənayesinin xammala tələbatının yerli istehsal hesabına ödənilməsi imkanları, həmçinin pambıq və ondan hazırlanmış son məhsullar üzrə ixrac potensialı pambıqçılığın daha da inkişaf etdirilməsini zərurətə çevirir. Məhz buna görə ölkədə pambıqçılığın inkişafına əlverişli şəraitin yaradılması aqrar siyasətin prioritet vəzifələrindən biri kimi müəyyən edilib.

“Azərbaycanda 2003-cü ildə cəmi 99,6 min ton olan pambıq istehsal edilmişdisə, 2022-ci ildə 322,5 min ton olmuş və ya bu dövr ərzində 3,2 dəfə artmışdır. Eyni zamanda, ölkə üzrə pambığın məhsuldarlıq göstəriciləri müqayisə olunan illərdə 2,1 dəfə artaraq 2022-ci ildə 30,9 sent/ha-ya qədər yüksəlmişdir”, - deyə İ.Cümşüdov bildirib.

O qeyd edib ki, bu illər ərzində ölkə ərazisində pambığın əkin sahələri 37,5 min hektar və ya 1,6 dəfə genişləndirilmiş və 2022-ci ildə 104,3 min hektara çatdırılmışdır.

Ölkədə pambıq xammalı istehsalı ilə yanaşı, pambıqçılığın dəyər zəncirinin bütün mərhələləri üzrə istehsal həcmində də artım baş vermişdir. Belə ki, 2003-2022-ci illər ərzində pambıq mahlıcı istehsalı 2,3 dəfə, pambıq ipliyi istehsalı 5,2 dəfə, pambıq parça istehsalı isə 6,8 dəfə artmışdır. Həmçinin qeyd edək ki, ölkədə pambıq yağı istehsalı 2015-2022-ci illər ərzində 2,4 dəfə artmış və 5,8 min tona çatmışdır.

Nazirliyin rəsmisi bildirib ki, pambıqçılıq sahəsinin kompleks inkişafı məqsədilə görülən tədbirlər hesabına mahlıc, iplik, xam pambıq yağı və yem xammalı kimi pambıq məhsullarının ixrac göstəricisi 2003-2022-ci illər ərzində 5,8 dəfə və ya 176,4 milyon ABŞ dolları dəyərində artaraq 213,5 milyon ABŞ dolları olmuşdur. Xüsusilə qeyd edək ki, son 5 il ərzində qeyri-neft sektoru üzrə ixracda pambıq mahlıcı ilk beşlikdədir.

“Pambıqçılıqda istehsal və məhsuldarlıq göstəricilərinin artımı məhz istehsal üsullarının intensivləşdirilməsi, müasir texnologiyaların bu sahəyə tətbiq olunmasından irəli gəlir”, - deyə şöbə müdiri qeyd edib ki, beynəlxalq təcrübəyə əsaslanan müasir suvarma üsullarının, o cümlədən pivot suvarma sistemlərinin tətbiq edildiyi təqribən 5 min hektara yaxın pambıqçılıq sahələrindən effektiv nəticələr əldə olunmuşdur. Son illər ərzində pambıq əkinlərinin becərilməsində innovativ texnologiyalardan və yüksək reproduktiv pambıq toxumlarından istifadə genişlənmiş, həmçinin tirə və qoşa cərgə əkin üsullarından istifadə edilməklə, Çin və Türkiyə texnologiyalarının tətbiqi ilə bu sahədə xeyli irəliləyişlər əldə edilmişdir.

Bildirib ki, ölkədə pambıqçılıq sahəsi üzrə ixtisaslaşmış texnika sayı müqayisə olunan dövr ərzində təqribən 23,3 dəfə artıb. Belə ki, 2022-ci ilin rəsmi statistik məlumatlarına əsasən, ölkədə 512 ədəd pambıqyığan kombayn mövcuddur. Bu sahədə ixtisaslaşmış texnika ilə təminat səviyyəsi də müqayisə olunan dövrdə 24,5 dəfə artıb, hər min hektara düşən pambıqyığan kombaynların sayı isə 4,9-a qədər yüksəlib.

Pambıqçılıq sahəsində 20 illik dövr ərzində dövlət tərəfindən aparılmış islahatlara və bu sahədə əldə olunmuş nailiyyətlərə gəlincə, İ.Cümşüdov diqqətə çatdırıb ki, aqrar sahənin strateji və ölkəyə valyuta gətirən sahələrindən biri kimi pambıqçılıq müstəqillik dövründə dövlətin diqqət mərkəzində olub və son illər bu sahənin inkişafı ilə bağlı genişmiqyaslı tədbirlər həyata keçirilib. Əlverişli təbii-iqlim şəraitinin, istehsal ənənələrinin və dövlət dəstəyinin mövcudluğu ölkəmizdə bu sahənin inkişaf etdirilməsi üçün zəmin yaradıb, məhz buna görə Azərbaycanda pambıqçılığın inkişaf etdirilməsi prioritet vəzifələrdən biri kimi qarşıya qoyulub.

İslahatlardan söz düşmüşkən, son illərdə bu istiqamətdə atılan addımların bəziləri aşağıda göstərilmişdir:

∙ Ölkədə pambıqçılığın inkişafına, pambıq istehsalı ilə emalı arasında münasibətlərin bazar iqtisadiyyatına uyğun tənzimlənməsinə, pambıq və pambıq məhsullarının rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsinə, pambıqçılığın yüngül və yeyinti sənayesinə inteqrasiyasına hüquqi və iqtisadi zəmin yaradılması, xam pambıq və pambıq məhsullarının dövriyyəsi ilə əlaqədar münasibətlərin tənzimlənməsi məqsədilə “Pambıqçılıq haqqında” Azərbaycan Respublikasının 2010-cu il 11 may tarixli Qanunu qəbul edilmişdir.

∙ Azərbaycan Respublikası Prezidentinin “Azərbaycan Respublikasında pambıqçılığın inkişafına dövlət dəstəyi haqqında” 2016-cı il 22 sentyabr tarixli Sərəncamı ilə emal müəssisələrinə satılmış hər kiloqram xam pambığa görə pambıq istehsalçılarına 0,1 manat subsidiyanın verilməsi və bununla əlaqədar Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin “Pambıq və tütün istehsalçılarına dövlət büdcəsinin vəsaiti hesabına subsidiyanın verilməsi Qaydası”nın təsdiq edilməsi haqqında” 2016-cı il 3 noyabr tarixli Qərarı pambıqçılığın inkişafı üzrə dövlət dəstəyinin gücləndirilməsi istiqamətində mühüm əhəmiyyət kəsb etməklə sahənin inkişafına əlavə stimul vermişdir.

∙ Ölkədə pambıqçılıq məhsullarına tələbatın ödənilməsi, pambıq emalı müəssisələrinin xammal təminatının yaxşılaşdırılması, emal sənayesinin inkişaf etdirilməsi, pambıq məhsullarının ixracının artırılması, kənd yerlərində əhalinin məşğulluq səviyyəsinin yüksəldilməsi üçün pambıqçılığa dövlət dəstəyinin gücləndirilməsi və bu sahənin inkişafının stimullaşdırılması məqsədilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2017-ci il 13 iyul tarixli 3082 nömrəli Sərəncamı ilə “Azərbaycan Respublikasında pambıqçılığın inkişafına dair 2017-2022-ci illər üçün Dövlət Proqramı” təsdiq edilmişdir.

∙ “Aqrar sahədə tətbiq edilən dəstək tədbirləri ilə bağlı yeni mexanizmin formalaşdırılması, bu sahədə hesabatlılığın, şəffaflığın və büdcə vəsaitlərindən səmərəli istifadənin təmin edilməsi, müraciətlərin sadələşdirilməsi və elektronlaşdırılması məqsədilə pambıq istehsalçılarına Azərbaycan Respublikası Prezidentinin “Aqrar sahədə yeni subsidiya mexanizminin yaradılması haqqında” 2019-cu il 27 iyun tarixli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalının subsidiyalaşdırılması Qaydası”na uyğun olaraq emal müəssisələrinə satılmış hər kiloqram xam pambığa görə pambıq istehsalçılarına 0,18 manat subsidiya verilir.

∙ Azərbaycan Respublikasında stabil, təhlükəsiz aqrar sığorta mexanizminin formalaşdırılması, aqrar sahədə risklərin müştərək sığorta mexanizmi vasitəsilə sığortalanması, dövlət-özəl tərəfdaşlığının təmin edilməsi məqsədilə 2019-cu il 27 iyun tarixdə “Aqrar sığorta haqqında” 1617-VQ nömrəli Azərbaycan Respublikasının Qanunu imzalanmışdır.

∙ Aqrar sığorta sisteminin təşkilini, inkişafını, dayanıqlılığını, habelə idarəedici qurumun formalaşdırılmasını təmin etmək üçün “Aqrar sığorta haqqında” Azərbaycan Respublikasının 2019-cu il 27 iyun tarixli 1617-VQ nömrəli Qanununun tətbiqi və Aqrar Sığorta Fondunun yaradılması barədə” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2019-cu il 19 avqust tarixli Fərmanı ilə Aqrar Sığorta Fondu yaradılmışdır.

∙ Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2019-cu il 27 noyabr tarixli Qərarı ilə kənd təsərrüfatı bitkiləri və bitkiçilik məhsullarının sığortası üzrə sığorta haqqının 50 faiz hissəsinin dövlət büdcəsinin vəsaiti hesabına ödənilməsi müəyyən edilmişdir.

∙ Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2020-ci il 30 oktyabr tarixli Qərarı ilə "Aqrar sığorta Qaydaları" təsdiq edildikdən sonra aqrar sığorta müqavilələrinin bağlanması prosesinə başlanılmışdır. Həmin tarixdən etibarən Aqrar Sığorta Fondu tərəfindən pambıq bitkisinin dövlət dəstəyi ilə sığortalanması təmin edilir.

∙ Pambıqçılıq sahəsində istehsal resurslarından səmərəli istifadə edilməsi, çevik idarəetmə və inklüziv inkişafın təmin edilməsi baxımından mühüm rol oynayan “Azərbaycan Pambıq İstehsalçıları Assosiasiyası” İctimai Birliyi yaradılmış və 2019-cu il 13 fevral tarixdə Ədliyyə Nazirliyində rəsmi dövlət qeydiyyatına alınmışdır.

∙ Qlobal iqlim dəyişikliyi və su ehtiyatlarının azalması fonunda quraqlığa, şoranlığa və digər abiotik ətraf mühit faktorlarına qarşı davamlı pambıq sortlarının yaradılması istiqamətində Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyinin (AEBA) Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi ilə birgə layihələr çərçivəsində 2018-ci ildən başlayaraq nüvə texnologiyası ilə bağlı metodlardan istifadə olunmaqla yerli iqlim şəraitinə uyğun və keyfiyyət standartlarına cavab verən yeni sortların yaradılması proqramına və torpaq, qida maddələri və su ilə bağlı ağıllı kənd təsərrüfatı təcrübələrinin tətbiqinə başlanılmışdır.

Nəticədə quraqlığa və şoranlığa davamlı pambıq sortlarının mutant M1, M2, M3, M4 xətləri alınaraq Bitki Mühafizə və Texniki Bitkilər Elmi-Tədqiqat İnstitutunun seleksiya proqramlarına cəlb olunmuş, eyni zamanda Beyləqan, İmişli, Saatlı və Sabirabad rayonlarının fermer təsərrüfatlarında “ağıllı” kənd təsərrüfatı təcrübələrinin üstünlükləri fermerlərə nümayiş etdirilmişdir.