Bakı, 21 may, Tamilla Məmmədova, AZƏRTAC

AZƏRTAC Rumıniya Energetika Mərkəzinin təsisçisi və direktoru, ekspert Yevgeniya Gusilova ilə müsahibəni təqdim edir.

- Azərbaycan və Rumıniya arasındakı enerji dialoqunun hazırkı vəziyyətini necə qiymətləndirirsiniz? Nələr əldə olunub və hansı potensial hələ də qalır?

- Azərbaycan və Rumıniya arasındakı dialoq strateji əsaslara malikdir. 2009-cu ildə ölkələr strateji tərəfdaşlıq haqqında sənəd imzalayıblar və o vaxtdan bəri enerji mövzusu ikitərəfli gündəlikdə davamlı yer alır. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, bu dialoq uzun müddət əsasən niyyətlər və diplomatik müzakirələr səviyyəsində qalıb. Digər tərəfdən, son 2-3 ildə həm geosiyasi qeyri-sabitlik, həm də yeni iqlim gündəliyi çərçivəsində marağın canlandığını görürük. Mən hesab edirəm ki, məhz indi ölkələr sözlərdən konkret fəaliyyətə keçmək üçün unikal imkan əldə ediblər. Azərbaycan təkcə qazın deyil, həm də yaşıl enerjinin fəal təchizatçısı ola bilər, Rumıniya isə əhəmiyyətli tranzit və emal platformasına çevrilə bilər.

- Rumıniya Azərbaycan qazı və yaşıl elektrik enerjisinin Avropaya tədarükü üçün əsas tranzit qovşağı ola bilərmi?

- Coğrafiya, infrastruktur və Avropa İttifaqı (Aİ) üzvlüyü baxımından - şübhəsiz ki, bəli. Rumıniya enerji mərkəzi olmaq üçün bütün zəruri şərtlərə malikdir. Təəssüf ki, keçmişdə ölkə bu imkanları tam şəkildə reallaşdıra bilməyib. İdarəetmə və strateji planlaşdırmada müəyyən səhvlər edilib. İndi “Yaşıl Enerji Dəhlizi” layihəsi kontekstində Rumıniya regional enerji qovşağı statusunu yenidən təsdiq etmək şansına malikdir. Lakin çox şey siyasi iradədən və həqiqətən prioritet olan layihələrə diqqət yetirmək qabiliyyətindən asılı olacaq. Azərbaycan isə bu quruluşda stabil və proqnozlaşdırılan təchizatçı kimi əsas rol oynaya bilər.

- TANAP-TAP layihəsi Azərbaycanla Rumıniya arasında enerji əlaqələrində hansı rolu oynayıb?

- TANAP və TAP layihələri, şübhəsiz ki, Azərbaycanın Avropa üçün mühüm təchizatçı kimi mövqeyini gücləndirib. TAP əsasən İtaliya bazarına yönəlib və Azərbaycan qazı Rumıniyaya yalnız minimal həcmdə çatır. Buna baxmayaraq, layihənin strateji əhəmiyyəti qalır. O sübut etdi ki, Cənub Qaz Dəhlizi işləkdir və genişləndirilə bilər. Bu, o təməl bazadır ki, onun üzərində Rumıniya infrastrukturunu nəzərə almaqla yeni marşrutlar qurmaq mümkündür.

- Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyində rolu nə dərəcədə əhəmiyyətlidir?

- Azərbaycan Avropanın enerji arxitekturasında son dərəcə mühüm yer tutur. 2022-ci ildə Avropa Komissiyası Azərbaycandan qaz idxalının həcmini ildə 10 milyard kubmetrdən 20 milyard kubmetrə çatdırmaq məqsədini açıqladı. Bu, yüksək etimad və marağın göstəricisidir. Eyni zamanda, görürük ki, Avropa tədricən fosil yanacaqlardan asılılığını azaltmağa doğru gedir. Buna görə də Azərbaycan üçün enerji təklifini şaxələndirmək, xüsusilə yaşıl enerji istiqamətini gücləndirmək xüsusi önəm daşıyır. Artıq bu sahədə işlər başlanılıb və davam etdirilir.

- Günəş, külək və hidrogen kimi bərpaolunan enerji mənbələri sahəsində əməkdaşlıq üçün hansı perspektivləri görürsünüz?

- Rumıniya bu sahədə əhəmiyyətli təcrübəyə malikdir. 2008-ci ildən etibarən ölkəmiz külək və günəş enerjisi sahəsində fəal inkişaf yolu tutur. Artıq mövcud olan və Avropa maliyyələşdirməsi sayəsində tikilməkdə olan bir sıra obyektlərimiz var. 2030-cu ilədək Rumıniya enerji gücünü əlavə 7 giqavat artırmağı planlaşdırır. Azərbaycan isə bu istiqamətdə ilk, lakin inamlı addımlarını atır. Günəş potensialı və güclü külək zonalarının mövcudluğu investisiyalar üçün ciddi baza yaradır. Hesab edirəm ki, məhz yaşıl enerji sahəsində ölkələrimiz arasında əsl texnoloji tərəfdaşlığın əsası qoyula bilər.

- Bu sahədə birgə layihələrin yaradılması mümkündürmü?

- Rumıniya Azərbaycandan investisiyaların cəlb olunmasında çox maraqlıdır. Bu, mütləq trans-Avropa miqyaslı nəhəng layihə olmaq məcburiyyətində deyil. Azərbaycan şirkətlərinin iştirakı ilə texnoloji baxımdan innovativ, lokal və konkret layihələr belə çox faydalı və simvolik baxımdan əhəmiyyətli ola bilər. Geosiyasi risklərdən asılı olmayan, lokal investisiyalara və əməkdaşlığa üstünlük vermək daha məntiqlidir.

- “Yaşıl Enerji Dəhlizi” layihəsi iqtisadi və texnoloji baxımdan nə dərəcədə realdır?

- Bu, yalnız siyasi dəstək deyil, həm də iştirakçı ölkələrin daxili enerji proqramları ilə dəqiq uyğunlaşdırma tələb edən iddialı bir təşəbbüsdür. Hazırda Rumıniya elektrik enerjisi çatışmazlığı ilə üzləşir, lakin yaxın illərdə yeni obyektlərin — o cümlədən atom reaktorlarının və təbii qazla işləyən elektrik stansiyalarının istifadəyə verilməsi gözlənilir. Əgər layihə daxili bazarın artıq “doyduğu” bir vaxtda reallaşarsa, onun effektivliyi gözlənildiyindən aşağı ola bilər. Buna görə də fürsət pəncərəsini qaçırmamaq üçün sürətli və çevik şəkildə hərəkət etmək vacibdir.

- Hazırda Rumıniyada hansı enerji layihələri həyata keçirilir?

- Qara dənizin Rumıniyaya aid sektorunda təbii qaz hasilatına hazırlıq işləri aparılır. İlk qazın 2027-ci ildə əldə olunacağı gözlənilir. Eyni zamanda, yeni istilik elektrik stansiyalarının tikintisi gedir, “Çernavoda” Atom Elektrik Stansiyasında isə 3-cü və 4-cü reaktorların istismara verilməsi planlaşdırılır. Bu layihələr Rumıniyanın enerji təhlükəsizliyini əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq və artıq elektrik enerjisi potensial olaraq Moldovaya, Ukraynaya, Macarıstana və müvafiq marşrutlar mövcud olduqda daha uzaq ölkələrə ixrac oluna bilər.

- Ölkələrimiz arasında dayanıqlı enerji layihələrinə özəl investisiyaları stimullaşdırmaq üçün hansı alətlərdən istifadə oluna bilər?

- Rumıniya tərəfi hər zaman Azərbaycanla əməkdaşlıqda maraqlı olub. Burada əsas məsələ həmin marağın qarşılıqlı olmasıdır. İkili tərəfdaşlıq yalnız hər iki tərəfin təşəbbüs göstərməsi halında uğurlu ola bilər. Rumıniya bazarına daxil olan azərbaycanlı investorlar bir növ yol açan rolunu oynaya və digər sərmayədarlar üçün də yeni imkanların qapısını aça bilərlər.

- Rumıniya Azərbaycana enerji keçidi sahəsində təcrübəsindən yararlanmağa kömək edə bilərmi?

- Rumıniyanın bərpaolunan enerji sahəsində artıq 15 ildən çox təcrübəsi var. Biz kömür enerjisindən imtina da daxil olmaqla, mürəkkəb transformasiya mərhələlərindən keçmişik. Bu proses xüsusilə sosial baxımdan ağrılı olub. Lakin qanunvericilik və bərpaolunan enerji mənbələrinin dəstək mexanizmləri sahəsində əhəmiyyətli irəliləyişlər əldə etmişik. Azərbaycan bu təcrübədən öz reallığına və resurs potensialına uyğun şəkildə yararlana bilər. Söhbət tam surətdə təkrarlamaqdan yox, artıq başqaları tərəfindən edilmiş səhvlərdən yayınmaqdan gedir.

- Gələcəkdə Azərbaycan və Rumıniya arasında əməkdaşlıqda nə görmək istərdiniz?

- Mən daha çox Azərbaycan sərmayədarlarının adi bazarların hüdudlarından çıxmağa cəsarət etməsini görmək istərdim. Rumıniya Avropa İttifaqının bir hissəsidir, sabit qanunvericilik mühiti var və bu, Avropa bazarına çıxış üçün platformadır. Ümid edirəm ki, Azərbaycan biznesi bunu görəcək və bu imkandan istifadə edəcək.