Bakı, 14 mart, AZƏRTAC

Uzunömürlülüyə səbəb olan amillər ən müxtəlif aspektlərdən öyrənilir. Ölkəmizdə həmin fenomenin demoqrafik və tibbi-bioloji aspektlərinin araşdırılması da maraq doğuran məsələlərdəndir. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası A.Qarayev adına Fiziologiya İnstitutunun direktoru, biologiya elmləri doktoru Ulduz Həşimova bu barədə AZƏRTAC-ın müxbiri ilə söhbətində deyib:

-Müasir dünyanın demoqrafik mənzərəsi iki əsas tendensiya ilə səciyyələnir. Bir tərəfdən orta ömür uzunluğu dönmədən artır və bunun səbəbi iqtisadi inkişaf səviyyəsi və əhalinin maddi rifahının yüksəlməsi, eləcə də xəstəliklərin müalicə və profilaktikasını asanlaşdıran tibbi texnologiyaların inkişafı ilə əlaqələndirilir. Digər tərəfdən doğum sayı hətta çoxuşaqlı Asiya və Afrika ölkələrində aşağı düşür. Əgər bu tendensiyalar gələcəkdə də davam edəcəksə - indiki vəziyyət onların nəinki saxlanmasına, hətta daha da güclənməsindən xəbər verir - onda yaxın 40-50 ildə planet əhalisinin artımı əvvəllər olduğu kimi doğumun artması hesabına yox, daha uzun ömür sürməklə əlaqədar olacaq. Başqa sözlə desək, dünya əhalisi “qocalır”.

Əhalinin qocalması problemi ölkəmizdə də özünü göstərir. Demoqrafik statistikaya görə, Azərbaycanda əhali arasında 65 və daha yuxarı yaşlıların xüsusi çəkisi artır. BMT-nin qiymətləndirməsinə görə, 2050-ci ilə ölkə əhalisinin strukturunda həmin yaş kateqoriyasının payı 32,1 faizə çatacaq. Ona görə də əhalinin qlobal qocalması ilə bağlı bu gün gündəlikdə bir sıra ciddi iqtisadi, sosial, demoqrafik və tibbi problemlər durur ki, onların həlli kompleks yanaşmaların istifadəsini, müxtəlif profilli mütəxəssislərin səylərinin birləşdirilməsini və müvafiq dövlət proqramlarının işlənib hazırlanmasını tələb edir.

-Ulduz xanım, son illərdə bir çox ölkələrdə, o cümlədən MDB ölkələrində herontologiya sahəsində fundamental biotibb tədqiqatlarının aparılması üçün xüsusi mərkəzlər yaradılır...

-Qeyd etmək xoşdur ki, bizim ölkəmiz belə tədqiqatlar üçün unikal imkanlara malikdir. Azərbaycan uzunömürlülüyün populyasiya fenomeni kimi müşahidə olunduğu nadir ölkələrdəndir. Uzunömürlü insanların ölkənin ayrı-ayrı ərazilərində kompakt şəkildə yaşaması müasir beynəlxalq praktikaya əsaslanan herontoloji tədqiqatların aparılmasına geniş imkanlar yaradır. Heç də təsadüfi deyil ki, regionumuz herontologiya sahəsində çalışan mütəxəssislərin daim diqqət mərkəzindədir.

Ölkəmizdə bu sahədə ilk kompleks tibbi-bioloji tədqiqat ötən əsrin 80-ci illərində Sovet-Amerikan beynəlxalq tədqiqat proqramı çərçivəsində Qazax, Tovuz, İsmayıllı, Cəlilabad, Lənkəran rayonlarında aparılıb. Nəticələr göstərib ki, belə tədqiqatlar aktiv qocalığın təmin edilməsində genetik və mühit faktorlarının, cəmiyyətin nikah-ailə strukturunun xüsusiyyətlərinin, həyat tərzinin, qidalanma rejiminın və digər bioloji-sosial faktorların rolunun araşdırılmasına böyük perspektivlər açır. İlkin demoqrafik araşdırmalar uzunömürlülüyün ölkəmizin bütün ərazisi üçün deyil, yalnız bəzi regionları üçün səciyyəvi olduğu barədə fikir yürütməyə də əsas verib.

-Hazırda bu sahədə hansı araşdırmalar aparılır?

-Müasir dövrün səciyyəvi xüsusiyyəti olan dünya əhalisinin getdikcə qocalması sağlam və ya “fizioloji qocalma” haqqında biliklərin genişləndirilməsi və dərinləşdirilməsinə imkan yaradan kompleks tədqiqatların aktuallığını önə çıxarır. AMEA-nın rəhbərliyi 2015-ci ildə herontologiyanı respublika elminin prioritet istiqaməti kimi müəyyən edib. Qocalmanın biologiyası üzrə xüsusi tədqiqat proqramı işlənib hazırlanıb. Demoqrafik məlumatların təhlili və yüksək uzunömürlülük indeksinə malik olan rayonlarda tibbi-bioloji tədqiqatların aparılması həmin proqramın tərkib hissəsini təşkil edir. Proqramın həyata keçirilməsində BMT-Malta Beynəlxalq Qocalma İnstitutu, Ukrayna Tibb Elmləri Akademiyasının Çebotaryov adına Herontologiya İnstitutu, Sankt-Peterburq Biotənzimləmə və Herontologiya İnstitutu, Azərbaycan Tibb Universiteti, Bakı Dövlət Universitetinin mütəxəssisləri iştirak edir.

-Uzunömürlülük fenomenində demoqrafik aspektlər nə dərəcədə rol oynayır?

-2016-cı ilin əvvəlində ölkə əhalisinin siyahıya alınması üzrə statistik məlumatların təhlili Azərbaycanda uzunömürlülüyün coğrafiyasını müəyyən etməyə və müvafiq xəritənin tərtib edilməsinə imkan yaradıb. Uzunömürlülüyün populyasiya fenomeni kimi bölgələrdə müxtəlif səviyyədə müşahidə olunduğu və rayonlararası fərqlərin kifayət qədər qabarıq şəkildə özünü göstərdiyi aşkar edilib. Məsələn, bu sahədə ən aşağı göstərici Mingəçevir şəhərində, ən yuxarı göstərici isə Xocavənd rayonunda qeydə alınıb. Ümumilikdə, ölkə üzrə ən aşağı uzunömürlülük indeksləri Abşeron iqtisadi zonası və cənub-şərq və cənub-qərb bölgələrinin bəzi rayonlarında qeydə alınıb. Ən yüksək uzunömürlülük indeksləri əsas etibarilə ölkənin dağlıq və dağətəyi ərazilərində müşahidə olunur.

Siyahıyaalınma zamanı köçkün əhali işğaladək yaşadıqları rayonların vətəndaşları kimi qeydiyyatdan keçiblər. Maraqlıdır ki, köçkün əhali yaşayış yerini və məişət şəraitini dəyişdiyi 20 ildən artıq müddətdə belə uzunömürlülük potensialını itirməyib. Həmin fenomenin mexanizmləri haqqında müxtəlif mülahizələr irəli sürmək olar, lakin şübhəsiz ki, bu, ömür uzunluğu həddinin kodlaşdırılmasında genetik amillərin rolunu bir daha vurğulayır.

Araşdırmalar göstərib ki, Xankəndi şəhəri istisna olunmaqla şəhərlərdə uzunömürlülük indeksi rayonlarla müqayisədə daha aşağıdır. Digər bir maraqlı coğrafi cəhətdən yaxın rayonlarda uzunömürlülük indeksi oxşardır. Məsələn, Şuşa, Qubadlı, Laçın, Zəngilan, Cəbrayılda bu rəqəm 51-55 faiz təşkil edir.

-Ölkəmizdəki uzunömürlülük fenomeninin hansı özəl tibbi-bioloji aspektləri var?

-Proqram çərçivəsində aparılan tibbi-bioloji tədqiqatların dizaynı xüsusilə qeyd olunmalıdır. Tədqiqatlara uzunömürlülərlə yanaşı onların yaxın qohumları və nəslində uzunömürlülük qeydə alınmamış ailələrin nümayəndələri də cəlb olunublar. İnnovativ yanaşma nəticəsində əldə edilən dəlillər qocalmanın genetik mexanizmlərinin tədqiqi üçün çox əhəmiyyətlidir. Məsələn, uzunömürlülər arasında hipertoniya xəstəliyinə cəmi 28 faiz hallarda rast gəlindiyi aşkar edilib. Uzunömürlülərin 25 faizində normal exokardioqram, 40 faizində yaşla əlaqədar, yalnız 35 faizində patoloji dəyişikliklər qeydə alınıb. Onların yaxın qohumlarında miokardın bioelektrik aktivliyi kontrol qrupla müqayisədə daha yaxşıdır. Nəzarət qrupunda exokardioqramda qeyd olunan patoloji dəyişikliklər 62 faiz təşkil etdiyi halda onların yaxın qohumlarında həmin rəqəm 17 faiz olub.

Uzunömürlülərdə baş beynin bioelektrik aktivliyinin strukturu qoruyucu-tormozlanma proseslərin adaptiv-kompensator xarakter daşıyan üstünlüyünün əlamətidir. Eyni zamanda, uzunömürlülərin yaxın qohumlarında beynin funksional vəziyyəti neyro-endokrin proseslərin mərkəzi tənzimlənməsinin daha yüksək səviyyədə olduğunu göstərir.

Uzunömürlülərin gecə yuxusunun strukturunda tez yuxu fazası 66 faiz təşkil edir. Gecə yuxusunun strukturunda həmin fazanın dominantlığı irsi-genetik informasiyanın işlənməsi mexanizmlərinin, günün oyaq vaxtında pozulmuş homeostatık mexanizmlərin üzərində üstünlüyünü əks etdirir. Bununla bərabər tez yuxu fazasının üstünlüyü oyaq vaxtı üzə çıxan çətinliklərə qarşı psixoloji müdafiənin yüksək səviyyədə olduğundan xəbər verir. Hormonal statusun tədqiqi uzunömürlülərin 65 faizində reproduktiv funksiyanın 50-60 yaş kateqoriyası üçün norma sayılan diapazonda olduğunu göstərib.