XVI əsrdə dinlərarası dialoq və dini vəhdət təcrübəsi: “Din-i İlahi”
Bakı, 14 may, AZƏRTAC
XVI əsr Hindistanı etnik və dini baxımdan dünyanın ən mürəkkəb ərazilərindən biri idi. Müsəlman hakimiyyəti altında yaşayan hindu, xristian, zərdüşti və caynist icmaları arasında həm gərginlik, həm də təbii bir mədəni sintez mövcud idi. Kəbir və Quru Nanak kimi simaların rəhbərlik etdiyi mistik hərəkatlar İslam və hinduizm arasında ortaq mənəvi dəyərlər axtarırdı. Belə bir mühitdə baburlu türk hökmdarı Əkbər şah (öldüyü il 1605), dövlətin bütövlüyünü qorumaq üçün yalnız hərbi gücün kifayət etmədiyini anlayaraq, dini tolerantlığa söykənən yeni bir siyasi və dini idarəçilik modeli axtarışına çıxdı.
Bu sətirlər Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin aparıcı elmi işçisi, dosent Əli Fərhadovun “XVI əsrdə dinlərarası dialoq və dini vəhdət təcrübəsi: “Din-i İlahi” məqaləsində yer alıb. AZƏRTAC məqaləni təqdim edir.
Əkbər şahın dini siyasətinin nüvəsini “hamı ilə sülh” mənasını verən “sülh-i küll” prinsipi təşkil edirdi. O, İslam hüququndakı cizyə vergisini ləğv etdi, hinduların dövlət vəzifələrinə gətirilməsinə və ibadətxana tikmələrinə, din fərqi olmadan insanların bərabərhüquqlu sayılmasına şərait yaratdı, erkən nikahı, dul hindu qadınların yandırılmasını məhdudlaşdırdı.
Şahın 1575-ci ildə qurduğu “İbadətxana” əvvəlcə yalnız müsəlman alimlərinin müzakirə yeri olsa da, sonradan bura bütün dinlərin nümayəndələri dəvət edildi. Bu müzakirələr şahda ənənəvi din xadimlərinin dardüşüncəli və korrupsiyalaşmış olduğu qənaətini yaratdı. Xüsusilə ali ruhanilərin varlanmaq ilə bağlı fırıldaqları və məzhəbdaxili təqibləri Əkbər şahın İslamdan uzaqlaşmasına və öz mənəvi hakimliyini, hətta Mehdiliyini elan etməsinə yol açdı.
1582-ci ildə şahın elan etdiyi “Din-i İlahi” (və ya Tövhid-i İlahi) yeni bir dindən ziyadə, müxtəlif inancların elementlərini bir araya gətirən etik-ideoloji bir sistem idi.
Şahın baş vəziri, əslən yəmənli Əbül-Fəzl Əllami bu ideologiyanın əsas memarı idi. O, şahı “Kamil İnsan” kimi təqdim edərək, onun bütün dünya müsəlmanları üzərində həm dünyəvi, həm də mənəvi rəhbərliyini əsaslandırırdı. Buna görə xalq Adil İmam və Allahın kölgəsi olan Əkbər şahın ilahi rəhbərliyinə möhtacdır.
Bu yeniliklər müsəlman ruhaniləri tərəfindən bidət kimi qarşılandı. İmam Rəbbani bu hərəkata qarşı çıxan ən güclü sima oldu. Şahın saray tarixçisi Əbdülqadir Bədauni də Əbül-Fəzlin şahı İslamdan uzaqlaşdırmasını kəskin tənqid etdi. Əbül-Fəzlin vəliəhd Səlim (gələcək Cahangir şah) tərəfindən öldürülməsi şaha böyük zərbə oldu. Şahın ölümündən sonra “Din-i İlahi” rəsmi dəstəyini itirdi və dövlət tədricən ənənəvi islami çərçivəyə qayıtdı.
Son olaraq deyə bilərik ki, “Din-i İlahi” təcrübəsi bəşər tarixində dinlərarası dialoqun və dini vəhdətin ən erkən və cəsarətli nümunələrindən biridir. Əkbər şah dini plüralizmi siyasi sabitliyin vasitəsinə çevirməyə çalışsa da, bu sistem cəmiyyətin daxili dinamikaları ilə deyil, hökmdarın şəxsi iradəsi ilə qurulduğu üçün qalıcı olmadı. Buna baxmayaraq, onun tətbiq etdiyi tolerantlıq prinsipləri Hindistanın mədəni mirasında silinməz izlər qoydu.
Bölmənin digər xəbərləri
