Bakı, 17 sentyabr, AZƏRTAC

Şərqlə Qərb arasında münasibətlərin kəskin şəkildə toqquşması və dərinləşməsi nəticəsində beynəlxalq münasibətlər sisteminin yeni nizamı qurulur. Formalaşan yeni dünya nizamında Yaxın Şərq, Afrika dövlətləri də olmaqla, kifayət qədər gözlənilməz, qeyri-ənənəvi aktorlar meydanda özlərini daha qabarıq şəkildə göstərirlər ki, bu da dünyanın çoxqütblü formatda yenidən təşkili ilə bağlı prosesin planetimizin bütün qitələrindən müxtəlif dövlətlərin marağına səbəb olmasından xəbər verir. Bu baxımdan, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının Özbəkistanın Səmərqənd şəhərində keçirilən Sammitində iştirakçılar bir daha göstərdilər ki, heç bir aktor müasir siyasi gündəmin əsas problemlərindən yan keçmir. Təşkilatın budəfəki Sammitinin əsas məqsədinin ŞƏT-ə yeni üzvlərin daxil edilməsi ilə bağlı olması bütün deyilənlərin əyani təzahürüdür.

İqtisadi əməkdaşlığın istiqamət dəyişdirilərək dərinləşdirilməsinin nəticəsidir ki, yeni reallıqlara, yeni çağırışlara və təhdidlərə uyğunlaşmağı əsas hədəf kimi müəyyənləşdirən və çoxqütblü dünyanın tərəfdarı olan ölkələri bir araya gətirən Sammit çərçivəsində iqtisadi sahədə sazişlərin imzalanması əsas məsələ qismində çıxış etdi. Logistik layihələr bu işdə əhəmiyyətli pay sahibidir. Məsələn, Çindən, Qırğızıstanın cənub şəhərlərindən keçərək Özbəkistanda başa çatan yeni dəhliz Cənub-Şərqi və Qərbi Asiyanın, Yaxın Şərq ölkələrinin bazarlarını bölgə ölkələrinin üzünə açacaq.

Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında politoloq Şəbnəm Həsənova söyləyib.

Politoloq qeyd edib ki, Rusiya-Qərb münasibətlərinin mövcud durumu fonunda yeni əməkdaşlıq platformaları, onların daha da dərinləşdirilməsi nəzərdə tutulur. İqtisadi sanksiyalar yanacağın tədarükü kimi iddialı layihələri həyata keçirmək üçün Rusiyanı yeni əməkdaşlıqlara vadar və sövq edir. Bu əməldaşlıq platformalarının qurulmasında isə siyasi sabitlik prioritet məsələdir ki, bununla bağlı ciddi problemlər və maneələr mövcuddur. Rusiya Federasiyasının Prezidenti Vladimir Putinin Pakistanın Əfqanıstandakı vəziyyətə təsirinin güclü olmasını bildirməsi, məhz mövcud gərginlik fonunda sabitliyin yaradılmasında Pakistanı Moskva üçün prioritet Asiya tərəfdaşlarından biri kimi qəbul etdiyini açıqlaması heç də təsadüf deyil. Bu isə mövcud hadisələrin sonrakı, daha dəqiq ifadə etsək, proqnozlaşdırılması çətin ssenarisində Pakistanın dəstəyinə daha əsaslı ehtiyacın yarana biləcəyindən xəbər verir.

“Rusiya-Türkiyə münasibətlərinin tarix boyu ən yaxın və mövcud dərinləşən əlaqələri fonunda Azərbaycan, Pakistan və Türkiyənin üçtərəfli formatda da çox sıx əməkdaşlıq etdiyini nəzərə alsaq, deməli, bu önəmli aktorların ayrılıqda və bütövlükdə maraqlarını uzlaşdıraraq dərinləşdirməsi perspektivdə dövlətlərin xarici siyasət kursunda əsaslı dəyişikliyin olacağından xəbər verir. Hələ bu məsələyə o amili də əlavə etsək ki, ilk gündən həm Türkiyə, həm də Pakistan Azərbaycanın müstəqilliyi, suverenliyi və ərazi bütövlüyü məsələsində hər zaman qətiyyət nümayiş etdirmişlər, deməli, Azərbaycan sözügedən məsələlərdə prinsipial olduğu qədər, həm də dərinləşdirilən və yaranan yeni əməkdaşlıq formatlarında yaradıcı, uzlaşdırıcı və təkanverici aktor qismində çıxış edir. Prezident İlham Əliyevin Sammit çərçivəsində çıxışı zamanı mövcud şəraiti nəzərə alaraq beynəlxalq təşkilatların səmərəsizliyi ilə bağlı narahatlığın ifadə olunması da təsadüf deyildi. Dövlətimizin başçısının haqlı olaraq vurğuladığı kimi: “Təhlükəsizlik Şurasının bəzi qətnamələri bir neçə gün ərzində yerinə yetirildiyi halda, bizim vəziyyətimizlə bağlı qəbul olunmuş qətnamələr 27 il ərzində icra olunmamış qaldı. Azərbaycan Qarabağ münaqişəsini özü hərbi-siyasi yolla həll edib və Təhlükəsizlik Şurasının yuxarıda qeyd olunan qətnamələrinin icrasını təmin edib”. Deməli, ənənəvi dünya nizamının formalaşdırılmasında və inkişafında iştirak edən təşkilatların qeyri-effektivliyinin nəticəsidir ki, fərqli platformalara müraciət daha real xarakter alır və təbii zərurətı çevrilir”, - deyə Ş.Həsənova diqqətə çatdırıb.

Politoloqun sözlərinə görə, ŞƏT ilə əməkdaşlıq istiqamətləri arasında təşkilatın ənənəvi prioritet sahələrindən biri sayılan elə bir sahə mövcuddur ki, bu da terrorizm, ekstremizm və separatizm ilə mübarizə, regional təhlükəsizliyin və sabitliyin təminatının müəyyənləşdirilməsidir. Məhz Ermənistanın regionda işğal, pozuculuq siyasətindən əl çəkməməsi, regional aktorlara ərazi iddiası, torpaqlarımızı qanunsuz erməni silahlı birləşmələrinin tərk etməməsi fonunda əməkdaşlığın bu sahəsi Azərbaycan üçün xüsusi önəm kəsb edir.

Çoxqütblü dünya nizamı formalaşır, bu dünya nizamının formalaşmasında Cənubi Qafqaz əsas bölgələrdən biri, bölgənin açar amili isə Azərbaycanın yaratdığı reallıqlar və onun çərçivəsində qurulacaq əməkdaşlıq platformalarıdır.

Şərq-Qərb, Şimal-Cənub nəqliyyat yollarının ölkəmizdən keçməsi amili də ölkələrlə qurulacaq əməkdaşlığımıza əsaslı bir impuls verir. ŞƏT sammitində iştirak ölkəmizin nüfuzundan, dövlət başçılarının Azərbaycan Liderinə göstərdiyi xüsusi münasibət və rəğbət dövlətimizin gücündən xəbər verir. Prezident İlham Əliyevin uzaqgörənliklə müəyyənləşdirdiyi incə diplomatiyası, irimiqyaslı layihələri məsuliyyətlə icra etməyimiz, etibarlı tərəfdaş olmağımız ölkəmizi regional logistika mərkəzlərindən birinə çevirdi, regionda və bütövlükdə beynəlxalq münasibətlər sistemində gücümüzü artırdı.

Ş.Həsənova qeyd edib ki, yeni qovşaqların yaradılmasında Azərbaycan-Çin münasibətləri, Azərbaycan-Rusiya münasibətləri xüsusi önəm kəsb edir. Bu qovşaqların səmərəli olması məhz Zəngəzur dəhlizinin reallaşmasından keçir ki, dəhlizin Cənub-Şərqi Asiyaya qədər uzanması məhz o bölgənin aktorlarının da dəhlizin açılmasında qətiyyətli olduğunu göstərir. Bu baxımdan mövcud məsələdə Azərbaycanla Çin arasında əlaqələr olduqca vacibdir ki, Özbəkistanın Səmərqənd şəhərində Prezident İlham Əliyevlə keçirilən görüşdə Çin Xalq Respublikasının Sədri Si Cinpin iki ölkə münasibətlərinin strateji tərəfdaşlıq xarakteri daşımasını bildirməsi Zəngəzur dəhlizinin perspektivini düzgün hesablaya bilməyən, reallaşacağı qətiyyətini isə hələ də dərk etməyən qüvvələr üçün xüsusi siqnaldır. Digər regional aktor İranın da Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı qarşısında öhdəlik memorandumu imzalaması ölkənin bu assosiasiyaya qoşulmasına yol açdı. Bu amil isə həm Təşkilat çərçivəsində, həm də bölgədə təklif edilən əməkdaşlıq platformalarının düzgün müəyyənləşdirilib müsbət dəyərləndiriləcəyi təqdirdə daha geniş perspektivlər vəd edəcəyindən xəbər verir. Bu perspektivlərdən Ermənistan da yararlana bilər. Məhz bu baxımdan da son gərginlik fonunda dövlət başçımızın belə mötəbər platformadan "Azərbaycan Ermənistana ölkələrin bir-birinin suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınmasına əsaslanan sülh müqaviləsi üçün beş əsas prinsip təqdim edib. İndi biz ilkin şərtlər və süni ləngimələr olmadan sülh sazişi layihəsi üzərində işə başlamalıyıq" fikrini səsləndirməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

“Azərbaycanın Qoşulmama Hərəkatına sədrliyinin yekdilliklə 2023-cü ilə qədər uzadılması dünya miqyasında Azərbaycana olan hörmətin və etimadın göstəricisidirsə, beynəlxalq müstəvidə sivilizasiyalararası dialoqu, multikulturalizm və tolerantlığın təşviqini diqqət mərkəzində saxlayan Azərbaycanın bundan sonra da öz fəaliyyətini beynəlxalq hüquqa, ədalətə və qlobal təhlükəsizliyə əsaslanaraq həyata keçirməkdə davam edəcəyini bildirməsi hansı dövlətin xarici siyasətinin konstruktivliyə, əməkdaşlığa, sivil qonşuluq münasibətlərinə söykəndiyindən xəbər verir.

Bütövlükdə isə əminliklə deyə bilərik ki, ŞƏT çərçivəsində dialoq tərəfdaşı statusuna sahib olan Azərbaycanla əməkdaşlığa önəm verilir. Təşkilata üzv dövlətlər üçün Azərbaycan həm etibarlı tərəfdaş, həm də Avropaya çıxış baxımından vacib və perspektivli aktordur”, - deyə politoloq qeyd edib.

O deyib ki, müasir dünyanın təhlükəsizliyinin təmin edilməsi baxımından onun struktur elementlərindən biri qismində daha da əsaslı şəkildə çıxış etməyə başlayan yüksək texnologiyalar sahəsində əməkdaşlığı da labüd edir. Məhz buna görə də sammit çərçivəsində sözügedən sahədə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi məsələsi üzərində dövlət başçıları xüsusilə dayandılar. Pandemiyanın başlanmasından bəri ilk dəfə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv ölkələrin bütün liderləri şəxsən görüşdü ki, bu amilin özü də konkret nəticələr əldə etmək baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. ŞƏT bu gün dünyanın ən perspektivli beynəlxalq təşkilatıdır. 2001-ci ildə yaradılan Təşkilatın coğrafiyası isə yer kürəsinin ən azı dörddə birini, əhalisi isə planetin üçdə birini ötüb keçir. Sammit çərçivəsində ŞƏT-in siyasi, iqtisadi və bəlkə də gələcək hərbi-siyasi təsisat adlandırılacağı fikirlərinin, ehtimal və proqnozlarının səsləndirilməsi də dünyanın yeni düzənində qeyri-ənənəvi hadisələrin yaşanacağının mümkün ssenarilərindən və cəhd edilən məqsədlərindən xəbər verir.