Bakı, 9 fevral, AZƏRTAC

Hüquq nəzəriyyəsində və bəşəri əxlaq prinsiplərində dəfələrlə təsdiqləndiyi kimi, vaxtında təmin olunmayan ədalət faktiki olaraq ədalət anlayışının özünü mənasızlaşdırır, təcavüzkar üçün isə bir növ “hüquqi toxunulmazlıq” illüziyası yaradır. XX və XXI əsrlərin qovşağında bəşəriyyətin şahid olduğu silahlı münaqişələr və humanitar böhranlar bu həqiqəti bütün çılpaqlığı ilə ortaya qoyub: beynəlxalq ictimaiyyətin gözü qarşısında törədilmiş çoxsaylı ağır cinayətlər ya uzun illər cəzasız qalıb, ya da ədalət mexanizmləri son dərəcə gec işə düşüb.

Cəzasızlıq sindromunu gücləndirən bu kimi hallarda uzun sürən məhkəmə prosesləri zamanı cinayətkarlar çox vaxt məsuliyyətdən yayınaraq gizləniblər. Bu cür sistemli cəzasızlıq halları təkcə hüquqi prosedur pozuntusu deyil, eyni zamanda, münaqişələrdən zərər çəkmiş xalqların psixoloji və mənəvi bütövlüyünə ağır zərbə vurub, onların ədalət duyğusunu zədələyib.

Bu sözləri AZƏRTAC-a açıqlamasında Türkiyənin Karabük Universitetinin Beynəlxalq münasibətlər kafedrasının professoru Ali Asker söyləyib.

O bildirib ki, cəzasızlıq və ədalətsizlik cəmiyyətlərdə dərin travmaların formalaşmasına, beynəlxalq institutlara və qlobal hüquq sisteminə inamın ciddi şəkildə sarsılmasına səbəb olur. Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsi kontekstində 1980-ci illərin sonlarından başlayaraq azərbaycanlı əhalinin Qərbi Azərbaycandakı tarixi torpaqlarından kütləvi deportasiyası ilə başlayan proseslər sonrakı mərhələdə Azərbaycan ərazilərinin işğalı ilə genişmiqyaslı humanitar və mədəni fəlakətə çevrildi.

İşğal, vandalizm aktları və ayaqlar altına atılan Roma Statutu

“Otuz ilə yaxın davam edən işğal dövründə Azərbaycan xalqı təkcə torpaq itkisi ilə deyil, həm də beynəlxalq vasitəçilərin qərəzli və laqeyd mövqeyi ilə üz-üzə qalmışdı. ATƏT-in Minsk qrupunun uzun illər ərzində nümayiş etdirdiyi fəaliyyətsizlik, münaqişəni “dondurmaq” cəhdləri və təcavüzkarla işğala məruz qalan tərəfi məsuliyyət baxımından bərabərləşdirmə siyasəti beynəlxalq hüququn iflasının ən bariz nümunələrindən biri olub. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrinin onilliklər boyu icrasız qalması, dünya birliyinin Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş cinayətlərə laqeyd münasibəti regional təhlükəsizliyi ciddi təhdid altına salmışdı. Bu “sükut” dövründə Ermənistanın hərbi-siyasi rəhbərliyi beynəlxalq hüququn fundamental normalarını, o cümlədən 1949-cu il Cenevrə Konvensiyalarını və onların Əlavə Protokollarını kobud şəkildə pozaraq işğal olunmuş ərazilərdə qeyri-qanuni məskunlaşma siyasəti apararaq mülki infrastrukturu sistemli şəkildə məhv etdi və insanlıq əleyhinə saysız-hesabsız cinayətlər törətdi.

İşğal altındakı ərazilərdə törədilmiş maddi və mənəvi vandalizm aktları təkcə Azərbaycanın deyil, bütövlükdə bəşəriyyətin mədəni irsinə qarşı yönəlmiş cinayət idi. UNESCO-nun 1954-cü il Haaqa Konvensiyasının (Silahlı münaqişə zamanı mədəni sərvətlərin qorunması haqqında) və onun 1999-cu il İkinci Protokolunun tələblərinə zidd olaraq, işğalçı rejim Azərbaycanın dini, tarixi və arxeoloji abidələrini məqsədli şəkildə məhv etdi. Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı, Laçın və Kəlbəcər şəhərləri, eləcə də yüzlərlə kənd yerlə-yeksan olundu. Ağdam şəhəri tamamilə dağıdılaraq müasir dövrün ən dəhşətli urbisid siyasətinin simvoluna çevrilmişdi.

İşğalçı rejim bununla kifayətlənməyərək tarixin saxtalaşdırılması siyasətini də həyata keçirmişdi. Azərbaycanın qədim Alban irsinə məxsus kilsə və monastır komplekslərinin saxtalaşdırılaraq “erməniləşdirilməsi”, memarlıq quruluşuna müdaxilə edilməsi və qədim kitabələrin silinməsi elmi və mədəni cinayət xarakteri daşıyır. Eyni zamanda, məscidlərin böyük əksəriyyətinin dağıdılması, salamat qalanlardan isə tövlə kimi istifadə olunması Türk-İslam mədəniyyətinə qarşı törədilmiş nifrət cinayətinin açıq təzahürüdür. Bu əməllər Roma Statutunun 8-ci maddəsinə əsasən hərbi cinayətlər kateqoriyasına daxildir və beynəlxalq hüquqi məsuliyyət yaradır. Təəssüf ki, bütün bu cinayətlərə baxmayaraq, beynəlxalq hüquq sistemində məsuliyyət daşıyan bir çox qurumlar uzun müddət susqunluq nümayiş etdirib. Nəticədə bu ədalətsizliyi aradan qaldırmaq məsuliyyəti Azərbaycan dövlətinin üzərinə düşüb”,- deyə A. Asker vurğulayıb.

Bakıda çıxarılan hökm - ədalətin təmini, revanşistlərə ciddi mesaj

Professor əlavə edib ki, Azərbaycan öz əraziləri üzərində suverenliyini tam bərpa etməsindən sonra Bakıda yekunlaşmış tarixi məhkəmə prosesi onilliklər boyu davam edən cəzasızlığa son qoyan mühüm hüquqi mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər. Məhkəmə araşdırmaları zamanı təkzibolunmaz sübutlarla müəyyən edilib ki, separatçı rejimin rəhbərləri və hərbi cinayətkarlar bu əməlləri Ermənistanın rəsmi hərbi-siyasi dairələrindən verilmiş birbaşa göstərişlər əsasında həyata keçiriblər. Bu fakt beynəlxalq hüquqda “komandanlıq məsuliyyəti” (command responsibility) prinsipinin tətbiqi üçün kifayət edən hüquqi baza yaradır.

Dinc Azərbaycan şəhərlərinin — Gəncə, Bərdə, Mingəçevir və digərlərinin ballistik raketlərlə hədəfə alınması, mülki əhaliyə qarşı törədilən bəşəri cinayətlər dövlət səviyyəsində həyata keçirilən terror siyasətinin açıq təzahürüdür. Məhkəmə qərarında ekoloji cinayətlərə — ekosid faktlarına da xüsusi yer ayrılıb. Su ehtiyatlarının, xüsusilə Oxçuçay və Araz çaylarının sistemli şəkildə çirkləndirilməsi, nadir meşə örtüyünün məhv edilməsi və təbii sərvətlərin talanı 1976-cı il ENMOD Konvensiyasının ciddi pozuntusu kimi hüquqi qiymətini alıb.

“Bakı Hərbi Məhkəməsinin hökmü təkcə fərdi cinayətkarların cəzalandırılması deyil, eyni zamanda, otuz il ərzində Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş sistemli vandalizmin, hərbi cinayətlərin və insanlıq əleyhinə əməllərin hüquqi müstəvidə təsbitidir. Bu proses beynəlxalq hüququn kağız üzərində qalan normalarının real şəraitdə necə işləməli olduğunu nümayiş etdirib. Şəffaf və hüquqi standartlara uyğun aparılan bu məhkəmə gələcək revanşist meyllərin qarşısını alan güclü preventiv mexanizm kimi də mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

İşğalın və müharibənin vurduğu yaralar mənəvi yaralar Azərbaycan dövlətinin həm hərbi, həm də hüquqi müstəvidə qazandığı qələbə ilə sağalmağa başlayıb. Bu hökm, eyni zamanda, beynəlxalq ictimaiyyət üçün açıq mesajdır: heç bir cinayət, onu himayə edənlərin kimliyindən asılı olmayaraq, ədalət mühakiməsindən qaça bilməz”, - deyə Ali Asker əlavə edib.