Bakı, 3 may (AZƏRTAC). Ulu öndər Heydər Əliyev haqqında istədin-istəmədin onun yoxluğunu təsdiqləyən bir üslubda yazmalı olduğumdan nə qədər kədərlənib içimdə qovurulsam da, elitar intellekt, ən yüksək mədəniyyət, planetar düşüncə miqyası, misli görünməmiş enerji və yaradıcılıq qüdrətinə görə dünya siyasi tarixinin ən nadir simalarından olan bu insanın məhz türk oğlu türk, azərbaycanlı olmasından şərəf və qürur duyuram.

                                                X X X

Yazı-pozunu arxiv tutan, əlyazmaları, köhnə təbrik və məktubları əzizləyən səliqə-sahmanlı adamlardan deyiləm. Bu işdə nümunəvi olan bir professorun illər uzunu göz bəbəyi kimi qoruduğu geniş arxivinə vəfatından sonra yaxınlarının münasibətini görəndən sonra isə heç sonuncu məqaləmin belə əl yazmasını saxlamıram. Amma üstündə cəmi bir sətir yazılmış köhnə kağız parçası 30 ildir ki, mənimlədir, gözümdən kənarda olmayıb. “Ваша телеграмма вручена товарищу Алиеву”. İkinci dəfə qəhrəman ulduzu alması münasibətilə Moskvaya, Kremlə ünvanladığım təbrikin vətən oğluna çatdığını təsdiqləyən bu standart teleqraf blankı o vaxt məni nə qədər sevindirmişdisə də, indi xatirəyə dönüb müqayisəyəgəlməz ölçüdə ağrıdır. Bu ağrıya tab gətirmək üçün qüvvəni isə yalnız Heydər Əliyevin dost və düşmənlərin endirdiyi zərbələrə mifik qəhrəman mətinliyi ilə davam gətirməsi, istiqlal yolunda qarşıya çıxan sədd və maneələri cəngavər rəşadəti ilə dağıtmasında və bu fitri keyfiyyətləri bizlərdə də görmək istəyində tapa bilirəm.

                                                           X X X

Bir dəfə, gərək ki, 1981-ci ildə institutdan məni A.Fadeyevin yubileyi ilə bağlı opera teatrının binasında keçirilən yığıncağa göndərdilər. Zala daxil olanda qabaq sıraları boş gördüm. Dünyanın bir çox işlərindən hələ baş çıxarmayan aspirant olduğumdan tərəddüd etmədən keçib düz birinci sırada əyləşdim. Sonradan anladım ki, bu yerlər qonaq və rəhbərlik üçün nəzərdə tutulubmuş. Nə səbəbdənsə məni bu sıradan qaldırıb “yerimi” göstərmədilər.

Və nə yaxşı ki, belə etmişdim, çünki Heydər Əliyevi ilk dəfə o zaman yaxından gördüm. İclası Mirzə İbrahimov aparırdı. Heydər Əliyev onun yanında oturmuşdu, düz mənim qarşımda, bir neçə metrlik məsafədə. Məruzə ilə professor S.Əsədullayev çıxış edirdi. O vaxt üçün bir qədər gözlənilməz də olsa, Azərbaycan dilində danışırdı. Bütün diqqətimi Heydər Əliyevə yönəltmişdim. O, sakit, lakin iti baxışlarla tələsmədən zalı nəzərdən keçirirdi. Mənə elə gəldi ki, o, burada əyləşənləri baxışları ilə bir-bir kreslodan qaldırıb hərtərəfli öyrənir. Növbə mənə çatanda dik gözünün içinə baxmağa cəsarətim çatmadı. Sonralar eşitdim ki, bu, hələ heç kəsə müyəssər olmayıb. O axşam Heydər Əliyev çox ciddi və qayğılı görünürdü. Bir dəfə də olsun gülümsəmədi, çıxış da etmədi. Mən aşağıdan yuxarı “var gücümlə” ona baxıb bu dəqiqələrdə nə haqda düşündüyünü, hansı problemlər barədə fikirləşdiyini tapmaq istəyirdim. Yüz faiz əmin idim ki, Heydər Əliyevin xəyalı bu dəqiqə zaldan çox-çox uzaqlarda, bizim üçün əlçatmaz olan bir aləmdədir. Hələ ürəyimdə bir az ondan incidim də. O mənada ki, A.Fadeyev necə olsa sovet ədəbiyyatının klassikidir, məclis də onundur, amma birinci katib deyəsən heç məruzəçiyə qulaq asmır.

Bu zaman professor S.Əsədullayev Fadeyevin “Sonuncu Udeqe” romanının adını çəkdi. Elə həmin anda Heydər Əliyev bir qədər Mirzə İbrahimova tərəf əyilib dedi: “Rus dilində bu romanın adı “Posledniy iz Udeqe”dir. Onu “Sonuncu Udeqe” kimi tərcümə etmək nə dərəcədə doğrudur? Mirzə müəllimin nə cavab verdiyini bilmədim, amma Heydər Əliyevin səsi mikrofona düşdüyündən mən oturduğum yerdən aydın eşidilirdi. Heyrət içində idim.

                                                                   X X X

Yadıma gəlir, atam bütün ailəmizi az qala zorla televizorun qabağına yığardı ki, öyrənin, Əfrasiyab Bədəlbəyli danışacaq. Başqa vaxt Mehdi Məmmədova qulaq asardıq. Gözəl natiqlərdi, dilimizi də incəliklərinə qədər bilirdilər. Əfrasiyab müəllim muğamdan, Mehdi müəllim isə dramaturgiyadan danışardı. Ancaq Heydər Əliyev... Görəsən Heydər Əliyevin toxunmadığı və ən yüksək səviyyədə açmadığı mövzu varmı? Heydər Əliyev istedadının bu qolu - natiqlik ustalığı - istər-istəməz heyrət və qibtə doğurur. Bunu yalnız bir sözlə, əcnəbi sözü “fenomen”lə səciyyələndirmək olar. Ömrüm boyu Heydər Əliyevin bütün çıxışlarına, müsahibələrinə, söhbətlərinə qulaq asmağa çalışmışam. Hər dəfə onu dinləyəndə ana dilimizin gözəlliyinə, ən çətin mətləbləri aça bilmək qüdrətinə, üslub imkanlarının genişliyinə heyran olurdum. Heydər Əliyev heç vaxt təmtəraqlı, gurultulu ifadələr işlətməzdi, buna ehtiyacı yox idi - dəbdəbəli sözlər cılız fikirləri ört-basdır etməyə çalışanların silahıdır. Ərəb və fars tərkiblərindən də çox az istifadə edirdi, çünki dilimizi dərindən bilirdi, söz ehtiyatı tükənməz idi.

Tale elə gətirdi ki, Heydər Əliyevin çıxışlarını lap yaxından izləmək, müəyyən mənada, hətta onların iştirakçısı olmaq mənə də qismət oldu. Dəfələrlə yüksək dövlət mərasimlərində Heydər Əliyevin çıxışlarının sinxron tərcüməçisi kimi iştirak etmişəm. Heydər Əliyevin yüksək nitq mədəniyyəti, aydın tələffüzü, rəngarəng intonasiyası, ürəyə yatan səs tembri, güclü məntiqə söykənən fikir ardıcıllığı kimi keyfiyyətləri ilk baxışda tərcüməçinin işini asanlaşdırmalı idi. Amma Prezident nitqinin ictimai və siyasi əhəmiyyəti onun hər sözünün, hər ifadəsinin çəkisini birə yüz artırır. Tərcüməçi bu məsuliyyəti daim hiss edir. Sinxron tərcümədə psixoloji amil mühüm rol oynayır. Çalışırsan natiqin obrazına girəsən, keçirdiyi hiss və həyəcanı duyasan ki, dediklərini dəqiq qavrayıb bir anın içində, həqiqi mənada ildırım sürəti ilə tərcümə edə biləsən. Soyuqqanlı sinxronçu yüksək professional ola bilməz. Prezidentimizin dedikləri elə təsirli, energetikası elə güclü idi ki, bəzən bir anlığa özümü unudurdum, elə bilirdim çıxış edən özüməm...

Bir dəfə, gərək ki, “Qafqazda islam mədəniyyəti” beynəlxalq konfransında Prezidentin çıxışını tərcümə edən zaman bir də gördüm yanımda oturan Seyfəl Həsənov (adətən yüksək səviyyəli sinxron tərcümələrə ikimiz gedirdik) ayağını ayağıma vurur. Sən demə, elə yüksək emosional gərginlikdə olmuşam ki, Heydər Əliyevin məşhur, çox sevilən şaqraq gülüşünü də “tərcümə” etmişəm...

Xoşbəxt günlər idi!

Yaşar Quluzadə

AZƏRTAC-ın baş redaktoru,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent