Türkmən baxşı sənəti Türk dünyasının şifahi mədəni yaddaşında mühüm həlqədir
AZƏRTAC türk xalqlarının folkloru, adət-ənənələri və mədəni irsinə həsr olunan silsilə yazıları davam etdirir
Bakı, 5 oktyabr, AZƏRTAC
Türkmən baxşı sənətinin ən mühüm istiqamətlərindən biri dastan ifaçılığıdır. Türk xalqlarının folklorunda dastan yalnız ədəbi mətn deyil, qəhrəmanlıq, məhəbbət, sədaqət, ədalət, vətən və mənəvi dəyərlər haqqında kollektiv yaddaşın ifadəsidir. Baxşı isə bu yaddaşı səs, musiqi və söz vasitəsilə yaşadan sənətkardır. Türkmən dastan ənənəsinin ən məşhur nümunələrindən biri “Goroğlu” dastanıdır. “Goroğlu”nun türkmən epik sənəti 2015-ci ildə UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edilib. UNESCO dastanı əfsanəvi qəhrəman Goroğlunun və onun qırx süvarisinin qəhrəmanlıqlarını təsvir edən şifahi ifa ənənəsi kimi səciyyələndirir. Bu sənət nəsr, şeir, musiqi, vokal improvizasiya və kompozisiya elementlərini birləşdirir.
Bunu AZƏRTAC-a açıqlamasında filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent İlhamə Qəsəbova söyləyib.
O diqqətə çatdırıb ki, “Goroğlu”nun baxşı repertuarında xüsusi yer tutması təsadüfi deyil. “Dastan ifaçısı mətnin sadəcə söyləyicisi deyil. O, hadisələri səs, intonasiya, ritm, melodik keçidlər və emosional ifadə vasitəsilə dinləyicinin təsəvvüründə canlandırır. Qəhrəmanların danışığı, hadisələrin gərginliyi, məhəbbət və ayrılıq motivləri, qəhrəmanlıq səhnələri müxtəlif vokal və instrumental vasitələrlə ifadə olunur. Baxşıların “Goroğlu” ifası zamanı dutar və gıjak kimi ənənəvi alətlərdən istifadə edilməsi, dastan sənətinin gənc nəslə ustad sənətkarlar vasitəsilə öyrədilməsi də göstərilir. Bu fakt baxşı sənətində xələf-sələf münasibətlərinin əhəmiyyətini bir daha ortaya qoyur. Şifahi ənənəyə əsaslanan sənətlərin yaşamasında ustad-şəyird münasibətləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Baxşı olmaq yalnız müəyyən sayda mahnını və ya dastanı əzbər bilmək demək deyil. Burada səs imkanları, dutar ifaçılığı, poetik mətnin yadda saxlanılması, improvizasiya, səhnə davranışı, repertuar seçimi və dinləyici ilə ünsiyyət kimi çoxsaylı bacarıqlar tələb olunur. Ustad sənətkarın yanında yetişən şəyird əvvəlcə ifa texnikasını, daha sonra repertuarı və poetik yaddaşı mənimsəyir. Lakin ən mühüm mərhələ sənətin daxili məntiqini, yəni sözlə musiqinin necə əlaqələndirildiyini öyrənməkdir. Şəyird müəyyən səviyyəyə çatdıqdan sonra öz ifa üslubunu formalaşdırır. Bu proses nəticəsində bir tərəfdən ənənənin sabitliyi qorunur, digər tərəfdən fərdi yaradıcılıq imkanları üçün şərait yaranır. Bu xüsusiyyət ümumən türk xalqlarının ozan-aşıq-baxşı ənənəsində müşahidə olunan ortaq cəhətlərdən biridir. Müxtəlif coğrafiyalarda terminlər, musiqi alətləri və ifa üslubları dəyişsə də, söz sənətinin ustaddan şəyirdə ötürülməsi prinsipi mühüm ortaq mədəni kod kimi qalmaqdadır. Türkmən baxşı yaradıcılığında söz və musiqi ayrılmaz bütövlük təşkil edir. Şifahi poetik mətn melodik ifadə vasitəsilə daha geniş emosional məna qazanır. Baxşının səsi, dutarın müşayiəti və poetik mətn birlikdə bütöv bir ifa modeli yaradır. Baxşı repertuarında qəhrəmanlıq, məhəbbət, ayrılıq, təbiət, həyatın müxtəlif hadisələri və mənəvi-əxlaqi dəyərlərlə bağlı mövzulara rast gəlinir. Xüsusilə dastan yaradıcılığında qəhrəmanın mənəvi portreti, onun cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyəti və ədalət anlayışı ön plana çıxır. Bu baxımdan baxşı sənəti xalqın estetik zövqünün formalaşmasında da mühüm rol oynamışdır. Dinləyici yalnız musiqidən zövq almır, eyni zamanda ifa olunan mətn vasitəsilə müəyyən mənəvi və sosial dəyərləri mənimsəyir”,- deyə dosent əlavə edib.
İlhamə Qəsəbova müasir dövrdə texnologiyanın və yeni musiqi janrlarının geniş yayılmasına baxmayaraq, baxşı sənətinin Türkmənistanın mədəni həyatında öz mövqeyini qoruduğunu deyib: “Milli və beynəlxalq festivallar, folklor tədbirləri, konsert proqramları, elmi konfranslar və mədəni layihələr ənənəvi sənətin təbliğinə xidmət edir. Türkmənistanın mədəni irs siyasətində baxşıların, dutar ifaçılarının və digər ənənəvi sənət daşıyıcılarının yaradıcılığının sənədləşdirilməsi və gənc nəslə çatdırılması istiqamətində tədbirlər həyata keçirilir. Türkmən baxşı sənəti Azərbaycan aşıq sənəti, özbək baxşılığı, qazax akın ənənəsi, qırğız manasçılığı və digər türk xalqlarının şifahi musiqi-poetik yaradıcılığı ilə birlikdə böyük bir mədəni sistemin müxtəlif qollarını təşkil edir. Bu sənətlərin hər birinin özünəməxsus repertuarı, musiqi alətləri və ifa texnikası vardır. Bununla yanaşı, onların hamısında sözün, musiqinin, yaddaşın və kollektiv kimliyin qorunması kimi ümumi funksiyalar müşahidə olunur. Türkmən baxşı sənətinin yalnız bir ölkənin milli musiqi irsi olmadığı, daha geniş Türk dünyasının şifahi-mədəni yaddaşında mühüm bir həlqə təşkil etdiyi aydın görünür. Baxşının dutarın müşayiəti ilə söylədiyi söz, dastan qəhrəmanlarının taleyi, xalqın sevinc və kədəri, tarixi yaddaşı və mənəvi dəyərləri əsrlərdən keçərək bu günə gəlib çatıb.
Türkmən baxşı sənəti sözlə musiqinin, fərdi yaradıcılıqla kollektiv yaddaşın, ənənə ilə müasirliyin qovuşduğu canlı sənət hadisəsidir. Onun əsas gücü yalnız keçmişi qorumasında deyil, həmin keçmişi hər yeni ifada yenidən yaşatmaq imkanındadır. Dutarın səsi ilə müşayiət olunan baxşı sözü bu gün də türkmən xalqının mədəni yaddaşının mühüm ifadə vasitələrindən biri olaraq qalır. Türkmən baxşıları bütövlükdə türk xalqlarının ortaq musiqi-poetik irsinin tədqiqi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır”.
Müxbir – Fidan Əlizadə
Bölmənin digər xəbərləri
