Həştərxanda Şəmsi Əsədullayevin adını daşıyan qəsəbənin tarixçəsi
Bakı, 16 yanvar, AZƏRTAC
Rusiya Federasiyasının Həştərxan vilayətində Assadulayevo qəsəbəsinin adının mənşəyi Əsədullayev familiyası ilə bağlıdır. Bu qəsəbənin azərbaycanlı adı daşımasının tarixçəsi haqqında məqalə “Vestnik Kavkaza” saytında yerləşdirilib. AZƏRTAC xəbər verir ki, məqalədə Rusiyada görkəmli azərbaycanlıların adlarının əziz tutulduğu qeyd olunur: burada Müslüm Maqomayev adına vokalçıların beynəlxalq müsabiqəsi keçirilir, Volqoqradda Heydər Əliyevin adını daşıyan Rusiya Azərbaycan Dostluq Parkı var, Surqut aeroportuna sovet geoloqu, geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, Sibirdə ilk nefti kəşf edən Fərman Salmanovun adı verilib, Həştərxan vilayətinin Privoljsk rayonunda isə azərbaycanlı neft maqnatı və xeyriyyəçi Şəmsi Əsədullayevin şərəfinə adlanan Assadulayevo qəsəbəsi qalır.
Neft sənayesində fəaliyyətinə arabaçılıqdan başlayan Şəmsi Əsədullayev Azərbaycan və rus sənayeçiləri arasında ilk dəfə özünün tanker donanmasını yaradıb və yalnız bundan sonra nefti tankerlərə göndərməyə başlayıblar. O, həmçinin neft kəmərləri də çəkdirib ki, bu sahədə Nobel qardaşları ilə eyni səviyyədə olduğu üçün onu “Nobellərin qənimi” də adlandırıblar. Məşhur neft nəhənglərinin hər hansı yerdə - Rusiya, Türküstan, İran və hətta Finlandiyada kontor və şöbələri açılırdısa, onların yanında mütləq Şəmsi Əsədullayevin kontoru yaradılırdı və o, İsveç firmasının müştərilərini ələ keçirərək nefti daha ucuz qiymətə satırdı. Əsədullayev bu yolla Azərbaycanın ən varlı adamlarından birinə çevrilib və xeyriyyəçiliklə məşğul olmağa başlayıb. Onun tərəfindən Bakı Real Məktəbinin (hazırkı Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti) binasının tikintisinə böyük məbləğdə pul ayrılıb. Heç bir təhsili olmayan Əsədullayev Cənubi Qafqazda ən böyük Tiflisdəki Aleksandrov Müəllimlər İnstitutuna himayədarlığı öhdəsinə götürüb və öz adına iki təqaüd təsis edib. O, bununla müsəlman tələbələrə ayrılan yerlərin artırılmasına nail olub. Əsədullayev öz vəsaiti hesabına Kaluqada kilsə tikdirib, Moskvadakı malikanələrinin birini isə Vozdvijenkada müsəlman icmasına bağışlayıb. Bu evdə müsəlman uşaqları üçün məktəb açılır, xeyriyyəçinin vəfatından sonra isə, 1917-ci ildə burada Ümumrusiya Müsəlmanlarının Qurultayı keçirilir.
Azərbaycanlı xeyriyyəçi neft maqnatını Həştərxanda da yaxşı tanıyırlar. Tədqiqatçı Eldar İdrisovun məlumatına görə, XIX əsrdə onun adını daşıyan qəsəbənin yerində neft məhsullarının Bakıdan Həştərxana çatdırıldığı “Qafqaz və Merkuri” cəmiyyətinə məxsus neft bazası yerləşib. Mansur adasında yerləşən qəsəbənin özü 1918-ci ilədək Həştərxan əkinçilik və dövlət əmlakı İdarəsinin sahibkarlara icarəyə verdiyi torpaq sahəsi olub. İnqilaba qədər Assadulayevo yaşayış məntəqəsi olmayıb, lakin Mansur adasında Şəmsi Əsədullayevin neft limanı mövcud olub. Müasir qəsəbənin ərazisində mazut zavodu, neft anbarı, ehtiyat parklar, liman, neftboşaltma donanmasının olduğu “Mazut” cəmiyyəti yerləşib. Nefti taxta, sonra metal barjlarla daşıyırdılar.
Fəhlələri Həştərxandan gətirmək iqtisadi cəhətdən sərfəli deyildi və burada daimi yaşayış üçün evlər tikmək qərara alınıb. Fəhlələrin ailəliləri ilə birlikdə yaşaya biləcəyi evlər kazarma tipində inşa olunub. Oktyabr inqilabından sonra bütün limanlar, anbarlar və gəmilər milliləşdirilib, 1918-ci ildən isə Assadulayevo qəsəbəsi xəritəyə əlavə edilib. 1985-ci ilədək bu qəsəbə sürətlə inkişaf edib, lakin sonra neft bazasını bağlayıblar. Əsədullayevin xatirəsi isə yalnız qəsəbənin adında qalıb. Lakin tədqiqatçının qənaətinə görə, indi bu Volqaboyu vadisi insanların dostluğunun təcəssümünə çevrilib və qəsəbənin adının “şanlı igidlər - Tanrı şirlərinin məkanı” kimi tərcümə olunması da təsadüfi deyil.
Bölmənin digər xəbərləri
