Kredit həyat sığortası: Maliyyə sabitliyi və sosial müdafiə arasında körpü TƏHLİL
Bakı, 23 iyun, AZƏRTAC
Müasir dövrün iqtisadi reallıqları fonunda kreditləşmə mexanizmləri ölkələrin sosial-iqtisadi inkişaf strategiyalarında aparıcı rol oynayır. Xüsusilə istehlak kreditlərinin əhali arasında geniş vüsət alması həm fərdi rifahın yüksəlməsi, həm də maliyyə dövriyyəsinin canlanması baxımından əhəmiyyətlidir. Lakin bu proses, təəssüf ki, müəyyən maliyyə risklərini də özü ilə gətirir. Borcalan şəxslərin həyatında baş verə biləcək gözlənilməz hadisələr, sağlamlıq problemləri, əmək qabiliyyətinin itirilməsi və ya ölüm halları həm ailələrin, həm də kredit təşkilatlarının üzərinə ciddi yük qoyur. Məhz bu reallıqları nəzərə alaraq, bir çox ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda da kredit həyat sığortası adlı maliyyə alətinə xüsusi önəm verilir. Bu sığorta növü borcalanın həyatında baş verə biləcək kritik hadisələr zamanı kredit borcunun sığorta şirkəti tərəfindən ödənilməsini təmin etməklə həm istehlakçını, həm də kreditor qurumları potensial maliyyə itkilərindən qoruyur. Beləliklə, bu mexanizm həm sosial müdafiə, həm də maliyyə sabitliyinin qorunmasında mühüm rol oynayır. Bu məqalədə kredit həyat sığortasının maliyyə sistemi, sığorta sektoru və istehlakçılar üzərində yaratdığı təsirlər çoxşaxəli yanaşmalarla təhlil olunur. AZƏRTAC elmi-praktik metodologiyaya əsaslanmaqla, statistik məlumatlar və beynəlxalq təcrübələr fonunda aparılmış təhlili təqdim edir.
Kredit həyat sığortasının iqtisadi əsasları və funksional modeli
Kredit həyat sığortası təkcə risklərin idarə edilməsi vasitəsi deyil, eyni zamanda, daha inklüziv və dayanıqlı maliyyə sisteminin formalaşmasında strateji əhəmiyyət daşıyan alətdir. 2024-cü ildə Azərbaycan Mərkəzi Bankı və “Azərbaycan Sığortaçılar Assosiasiyası” (ASA) tərəfindən qəbul edilmiş yeni tənzimləmələr çərçivəsində kredit həyat sığortasının tətbiqi rəsmi və hüquqi müstəviyə daşınıb. Bu qərar ölkənin maliyyə sistemində sığorta mədəniyyətinin yüksəldilməsinə, vətəndaşların risklərə qarşı daha dayanıqlı maliyyə alətlərinə çıxışının təmin olunmasına yönəlmiş strateji addımlardan biri kimi qiymətləndirilir. Kredit həyat sığortası maliyyə sistemində risk paylaşımı və sabitlik yaratmaq üçün tətbiq olunan vasitədir. Məhsulun struktur elementləri aşağıdakı şəkildə formalaşdırılır:
• Sığorta predmeti - Kredit müqaviləsi üzrə qalan borc məbləği;
• Sığorta hadisəsi - Borcalanın ölümü, I-III dərəcəli əlillik halları;
• Sığorta haqqı - Borcun məbləğindən və müddətindən asılı olaraq hesablanır;
• Sığortaçı öhdəliyi - Kreditin qalan qisminin tam və ya hissə-hissə ödənilməsi.
Bu model banklar üçün riskin azaldılması, sığorta şirkətləri üçün yeni bazar seqmentlərinin açılması, istehlakçılar üçün isə sosial müdafiə təminatıdır.
Maliyyə ekosistemində rol və təsir
2024-cü ilin yekununa görə, Azərbaycan sığorta bazarının həcmi təxminən 1 milyard 353 milyon AZN olub. Bu, il ərzində 11 faiz (130 milyon AZN) artım deməkdir. Eyni dövrdə sığorta ödənişlərinin həcmi 753 milyon AZN olub ki, bu da illik müqayisədə 28 faiz (165 milyon AZN) artımdır. Həyat sığortası seqmentində, sığorta haqlarının 54 faizini həyat sığortası, 46 faizini qeyri həyat sığortası təşkil edir. Həyat sığortası üzrə toplanmış haqlar 734 milyon AZN olub ki, bu da 16,7 faiz illik artım deməkdir. Ödənişlər isə 28,1 faiz artımla 752,7 milyon AZN səviyyəsində olub.
Mərkəzi Bankın 2024-cü il 16 may tarixli qərarı ilə bu sahədəki tənzimləmələr gücləndirilib. İndi banklar istehlak kreditləri verərkən borcalana paralel həyat sığortası təklif etməlidir - bu sığorta istehlakçının seçiminə bağlıdır:
• Kredit həyat sığortasının üstünlükləri:
• Bankın kredit portfelində risk azalır, aktivlərin dəyərsizləşmə ehtimalı aşağı düşür;
• Borcalan üçün sosial təminat – ölüm və ya əlillik halında qalan kredit borcu ödənilir və ailəyə yük keçmir.
Kredit həyat sığortası ailə büdcəsinə gələcək yönümlü təminat təqdim edir, sığorta hadisəsi baş verərsə, borc öhdəliyi ailəyə sirayət etmir, sosial gərginlik azalır. Misal olaraq 10 min AZN kredit üçün sığorta haqqı təxminən 30 AZN-dir (birdəfəlik və ya müddət ərzində ödənilə bilər). Bu, kredit faizi ilə müqayisədə çox aşağıdır və effektiv risk idarəetmə vasitəsidir, həmçinin yerli banklar tərəfindən təklif olunur.
Təhlükəsizlik və sosial müdafiə arasında körpü
Kredit həyat sığortası yalnız bank məhsulu deyil, həm də sosial siyasətin ayrılmaz hissəsinə çevrilməkdədir. Azərbaycanda bu sistemin tətbiqi həm maliyyə ekosisteminə sabitlik gətirir, həm də vətəndaşın rifahına xidmət edir. Beynəlxalq təcrübə ilə müqayisədə daha optimal şərtlərlə təqdim olunan bu modelin inkişafı üçün hüquqi çərçivə, texnoloji infrastruktur və maarifləndirmə mexanizmləri gücləndirilməlidir.
Kredit həyat sığortasının tətbiqi iqtisadi təhlükəsizlik və sosial müdafiə arasında körpü rolu oynayır. Bu modelin dərinləşdirilməsi Azərbaycan maliyyə sisteminin davamlı inkişafı üçün strateji prioritetlərdən biri olmalıdır.
Bu məqalə Azərbaycan Sığortaçılar Assosiasiyasının “Kredit götürənlərin həyat riskləri sığorta təminatında” mövzusu üzrə təşkil etdiyi müsabiqə üçün yazılıb.
Bölmənin digər xəbərləri
