Bakı, 30 yanvar, Tatyana İvanayeva, AZƏRTAC

Anton Çexovun “Albalı bağı” pyesinə yazılmış tənqidi məqalələrin birində maraqlı bir məqam vardı: “Əgər bağı satmasaydılar, ondan ötrü narahat olan insanların həyatında hansı dəyişiklik olardı? Həmin bağ Ranevskayanı onun Parisdən göndərdiyi çağırış teleqramları ilə birlikdə durdura bilərdimi? O, Anya və Petya Trofimovun getməsinə mane ola bilərdimi? Satışdan əldə olunan pullar Lopaxinin həyatına yeni məna qatardımı? Xeyr, bağın taleyi əsl mənada onun özü üçün mühümdür, bu, yalnız onun üçün ölüm-qalım məsələsidir. Bir tamaşaçı kimi, mənim üçün məhz bağın obrazı uzun müddət tamaşa boyu pyesin qəhrəmanlarının həyatında baş verəcək hadisələrin başlanğıc nöqtəsinə çevrildi. Aydındır ki, yaşa dolduqca və onun motivlərinə böyük maraq səbəbindən hekayədəki bir çox məqamlar ayrı cür görünürdü, məni personajlara daha diqqətlə yanaşmağa vadar edirdi. Həm də suallar çoxalırdı. Məsələn, Ranevskayanın neçə yaşı olub, Lopaxin hər halda kimi sevib, o, necə adam idi, Anya üçün bağ nə demək idi? Bilavasitə bağın sahəsinin nə qədər olması və bunun kimi bir çox başqa suallar...Ən baxımlı pyeslərdən birinin rəngarəng interpretasiyaları bir teatr həvəskarı kimi qəlbimdə səmimi maraq doğurdu.

Çexovun ölməz komediyasının premyerasının 120-ci ildönümü günü təkcə Anton Pavloviçin dramaturgiyasının incəliyi ilə görüşdən həzz almaqla yadda qalmadı, həm də detektiv elementləri ilə qeyri-trivial baxış zamanı bu suallara bəzi cavablar təklif etdi. “StolitsA.rt” şirkətinin təsisçisi, Bakıdakı Rus evinin mədəniyyət layihələrinin kuratoru, “Bakı İncəsənət Mahnı Klubu”nun vitse-prezidenti Vəfa Məmmədovanın aparıcılığı ilə Bakıdakı Rus evində “Albalı bağında” detektiv teatr təhqiqatı layihəsi təqdim olunub. Söhbətin əvvəlində o, dərhal qeyd etdi ki, “Albalı bağında” layihəsinin mühüm tərkib hissəsi Rus evinin, Səməd Vurğunun Ev-Muzeyinin, Azərbaycan Dövlət Akademik Rus Dram Teatrının, Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrı və Musiqili Komediya Teatrının maksimum köməyi və hərtərəfli dəstəyidir.

-Əgər təqdimatın tarixi ilə bağlı müəyyən nüanslar varsa, meydança seçimi nə ilə bağlıdır?

-İdeyanın özü meydana çıxanda, biz 14 günlük təqvim fərqini xatırladıq (köhnə təqvimlə). Belə alındı ki, 1904-cü il yanvarın 17-si indiki təqvimlə yanvarın 29-na təsadüf edir. Bu səbəbdən iki nümayiş oldu. İlkin premyeranın tarixinə yaxın qalmaq istəyi "Albalı bağında" layihəsinin həyata keçirilməsi şərtlərini müəyyən etdi. Əgər sənədli-teatr əsəri Rus evinin konkret yeri üçün minimalizm və yüksək diapazonda, habelə Çexovun qəhrəmanlarının yaşadığı zadəgan malikanələrinin memarlığı ilə “uyğun şəkildə” yazılıbsa, onda yazıçının əsərini Səməd Vurğunun Ev-Muzeyində “yerləşdirmək” də mümkündür. Bu məkanda qəhrəmanlar mənim gözümdə tamaşaya fərqli “səslənmə” verdi və özüm də daxili interyerə yaxın nəsə görmək istədim. Baxmayaraq ki, mən atmosfer hadisələrinin tərəfdarı kimi bu məkanlarda məhz “Albalı bağında” layihəsini təqdim etmişəm. Məkanın özü bir növ tamaşanın quruluşuna müxtəlif istiqamətlərdə çıxışlar, keçidlər, nöqtələr təklif edən iştirakçıya çevrildi...

-Bununla belə, təkcə üç personaj seçilmişdi...

-“Albalı bağı” ilə əlaqədar seçilmiş məlumatların çoxalması ilə məhz hazırlıq dövründə mənə çoxlu informasiyalar daxil oldu, müvafiq konsepsiya da quruldu. Ranevskayanın mərkəzi fiquru, onunla yanaşı Firs və Anya birmənalı olaraq layihəyə daxil edildi. Onlar hansısa keçid dövründə albalı bağında olan insan simalarının təcəssümü idi. Əgər ən başlanğıcda Lopaxin nəzərdə tutulmurdusa, materialın gedişində aydın oldu ki, onsuz ötüşmək də mümkün olmayacaq. Onu sadəcə mətndə xatırlatmaq imkansız idi. Mənim fikrimcə, Ranevskaya tamaşaçıların qarşısına qeyri-müəyyən ifadə edilmiş xarakteri olan bir qadın, sanki səmimi, eyni zamanda, bir növ soyuq nəfəs alan insan kimi çıxdı. O, duyğularını büruzə verir, amma daxilindəki təmkini də görmək olar. Və bu sirr personajı daha da cəlbedici edir. Nəticədə, bu personaj O2 teatrının aktrisası İrina Yakubenko tərəfindən təcəssüm etdirildi. İrina mənim Ranevskayamdır. Layihənin ilk qeydlərində Firs rolunda Azərbaycanın əməkdar artisti, Azərbaycan Dövlət Akademik Musiqili Teatrının aktyoru Boris Fyodoroviç Qrafkini gördüm. Onu çalışdığı teatrın səhnəsində görəndə, bu aktyorun Çexovun əsl Firsi olduğunu düşünürdüm və o, bu imkandan istifadə etmək lütfü göstərdi. Layihədə iştirak etmək üçün razılığını aldıqdan sonra ona inanılmaz dərəcədə minnətdar oldum. Lopaxinlə daha çətin idi, seçim uzun və ağrılı oldu, lakin təsadüfi bir tanışlıq tamaşanın quruluşunun taleyini həll etdi. Mən özünü dramatik məzmunlu rollarda sınamaq riskini üzərinə götürən Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının solisti İqor Yadrova minnətdaram. Çexov tamaşanı konkret aktyorlar üçün yazıb və tarix onun premyerada oynayanlar haqqında mənfi fikirlər söylədiyini xatırlayır. Anton Pavloviç hər iki əsas personajı elə gözəl təqdim etməyi bacarıb ki, hər bir rejissor onları öz qavrayışına uyğun canlandıra bilir.

- “Albalı bağı” indiyədək rus ədəbiyyatının ən çox müzakirə edilən əsərlərindən biridir. İndi də ona detektiv yanaşma var...

-Çexov həmişə bu illüziyanı saxlayıb. Eyni zamanda, pyeslər haqqında hətta qısa şərhləri də diqqətlə oxusanız, personajların tamamilə birmənalı müəyyən edilən davranış xüsusiyyətləri var. Yeri gəlmişkən, mən xüsusilə onun məktublarında “araşdırmaya” kömək edən “Albalı bağı” haqqında çoxlu məlumatlar öyrəndim. Üstəlik, yazıçı “Albalı bağı” üzərində işləyən zaman başa düşürdü ki, bu, onun son işi, yaradıcılıq vəsiyyətidir. “Albalı bağı” öz strukturu etibarilə tapmacalarla doludur, maraqlanan tamaşaçı onların həlli yolları axtarır. Özümə inandığım versiya olduğu üçün əlimə düşən variantlardan birini təqdim etmək riskini öz üzərimə götürdüm. Şəhərimizin xoşbəxtliyi isə odur ki, belə bir layihə ilə müraciət edə biləcəyimiz insanlar var. Mən nəyinsə "tam məxfi" kontekstdə təsnif edilməsini başa düşmürəm. Çexov haqqında isə, həm də təkcə onun barəsində deyil, hələ deyilməmiş bir çox məqamlar var... Düzdür, adi bir araşdırmaya başlayanda bəzi şəxsi xüsusiyyətləri bir kənara qoymalı, yalnız istedadı prioritet kimi irəli sürməli, başqa amillərlə yanaşı, müəllifin həyatının müəyyən bir dövrü ilə bağlı öz fikrinizi mücərrəd etməlisiniz. Şəxsən mənim üçün indiki məqamda Çexov sirr olaraq qalır... Hətta “Albalı bağında” teatr səhnəsi layihəsi vasitəsilə ona müraciət etməyim hələ də Anton Pavloviçlə bağlı bir çox sirlər və ellipsləri arxada buraxıb. Çexov mənim üçün hələ də dibsiz bir ədəbi uçurumdur, onun içinə dalmaqdan xoşbəxtəm...

-İstedadlı insana hər şeyi bağışlayırlar?

-Teatrın divarları arxasında bağışlayırlar, amma ondan kənarda heç vaxt! Bir şərt hər zaman məqbuldur - həmişə insan olmaq lazımdır.

-Premyeradan 120 il ötüb, amma həmin dövrün də, indiki zamanın da insanı böyük dərəcədə eyni ehtiraslarla, bənzər yanlış təsəvvürlərlə, analoji səhvlərlə yaşayır...

-Mənim sevimli ədibim Mixail Yuryeviç Lermontovun keçmiş və hazırkı zaman barədə gözəl sözləri var: “İnsanların əllərini də həvəslə sıxıram, hərçənd həmin an onlara nifrət edirəm”...Bu fikirlər bütün zamanlar üçün aktualdır.

-Çexov “iddialı qeyri-qəhrəmanları” səhnəyə çıxardı...

-Çexov sözün əsl mənasında məni öz fenomeni, habelə insan xislətini, zaman və cəmiyyətin xüsusiyyətini təqdim etməsi bacarığı ilə özünə çəkib.

-Bu, həmin dövrün tarixi xüsusiyyətlərinin təcəssümdür?

-Bu, nostalgiya deyil. Yaşadığımız dövrü biz seçmirik. İndiki zamanda və bu məkanda mənim üçün yaxşıdır. Yoxsa çarların dövründə, intriqalar şəraitində olduğu kimi yox...Tanrı qorusun! Baxmayaraq ki, kostyum seçimini nəzərə alsanız, klassika mənim sevgimdir! Bəli, o vaxtlar əlbəttə ki, gözəl idi. Görüntülər gözə xoş gəlir və zövq oxşayır. Amma indiki zamanda biz ancaq üzdə olanı görürük; bu cəlbediciliyin arxasında nə gizlənir? Çexov məhz bu haqda yazıb... Həm də təkcə o yox... Hər şey müəyyən yaşda, nəyisə anlamağa başlayanda, ətrafda baş verənləri qavrayanda baş verir... Mənim vəziyyətimdə nə qədər iddialı səslənsə də, Çexov səviyyəsinə çatmamışam, amma o, mənim həyatıma daxil olub. Yəqin ki, bu mənim şəxsi, mistik düşüncələrimdir, belə lazım idi, məhz indi... Təsadüflər zərurətdən doğur! Sanki kainatın özü məni bir faktla qarşı-qarşıya qoyur, bu halda konkret bir adla - Azərbaycanın xalq artisti Lyudmila Semyonovna Duxovnayanın simasında, onunla birlikdə Çexovun sonuncu tamaşasına istinad edilən tamamilə fərqli bir layihə düşündük. Beləliklə, özümü “Albalı bağında” tapdım.

-Oraya aparan yol necə idi?

-Böyük material yığınından seçmələr təxminən yarım ilimi aldı. Burada rol oynayan digər amil də odur ki, mən sırf ilhamla çalışan insanlardanam. Əks təqdirdə, vərəqə "altdan" bir sətir də düşməyəcək. Məhz bir vərəqdə, ağ A4 albom vərəqində! Mənim şəxsi öhdəliyim kağız üzərində əl ilə yazmaqdır. Bu prosesdə bir düşüncə anı var. Layihə üzərində işləyən zaman özümə sual verirəm; görəsən kimə və niyə müraciət edirəm?.. Və bir gün cavabın özü aydın oldu: yaradıcı “doğuşun” müəyyən mərhələləri var. Siz ideyanın doğulmasından qanadlanaraq zövqlə uçursunuz.

Sonra bir şeylər "geyinmək" ehtiyacı ideyası, bu, mənim vəziyyətimdə "istəyə bağlı" yanaşmaya görə xüsusilə zəhlətökən deyil, müxtəlif məlumatların "daşıyıcıları" ilə zəhmətli işə başlamaq mərhələsidir. Üçüncü mərhələ ideyanı reallığa çevirmək üçün çox müxtəlif, bəzən isə yaradıcılıqdan uzaq vəzifələrin həlli ilə bağlıdır. Ən çox sinir hüceyrələrini və gücü alan da odur. Ancaq son mərhələ emosional səviyyədə qəbul edildikdə, sizi birinciyə qaytarır, yenidən uçuş hissi verir. Tamaşaçıya doğru ilk addım atılana qədər hələ də beyninizdə “niyə, nəyə, kimə görə..?” sualı ilə bağlı fikirlər dolaşır, ictimaiyyətə çıxanda ilk cümləni söyləyən kimi, onlar dərhal yoxa çıxır. Sonda isə səmimi alqışlar... Tamaşaçı həmişə sizin səmimiyyətinizi hiss edir...

-Demək, sizin özünüzə məxsus albalı bağınız var...

-Bəli, var. O qədər də böyük deyil və hələ ki, çox yenidir...