Naxçıvan, 25 sentyabr, Nail Əsgərov, AZƏRTAC

Qədim zamanlardan ölkəmizin bir çox bölgəsində insanlar üzümçülüklə məşğul olub, üzümdən müxtəlif adda, özünəməxsus dadda məhsullar hazırlayıblar. Təsadüfi deyil ki, sovetlər dönəmində 274 min hektara yaxın üzüm bağı olan Azərbaycan ittifaq respublikaları arasında üzüm və şərab istehsalına görə birinci yeri tutub.

Bərəkətli torpağı, əlverişli iqlim şəraiti Naxçıvanda əsrlər öncə üzümçülüyün inkişafına və şöhrətinin yayılmasına səbəb olub. Hələ XIII əsrdə yazılmış “Əcaibəd-Dünya” adlı coğrafi əsərdə Naxçıvan şəhərindən bəhs edilərək, buranın üzümünün çox ləzzətli olduğu bildirilib. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin ölkəmizə birinci rəhbərliyi dövründə Naxçıvanda hektarlarla üzüm bağları salınıb, burada yetişdirilən məhsulun şöhrəti ittifaq respublikalarına yayılıb. Bu gün də muxtar respublikada tarixi üzümçülük ənənələri yaşadılır.

AZƏRTAC-ın Naxçıvan bürosunun əməkdaşı muxtar respublikanın bərəkətli torpaqları ilə tanınan Babək rayonunun Zeynəddin kəndində tarixi ötən əsrin 50-60-cı illərinə gedib çıxan üzüm bağlarından reportaj hazırlayıb. Həmin reportajı təqdim edirik:

Günəşin şəfəqlərinin ətrafa yayıldığı bir payız günündə yolumu yaşıllıqlar guşəsi sayılan, bol-bərəkətli Zeynəddin torpağından salıram. Rahat, abad yolla şütüyən maşının pəncərəsindən ətrafı seyr etdikcə Hacıvar, Badaşqan, Yarımca kəndlərinin timsalında payızın füsunkar görüntüsünü seyr edirəm. Yolboyu nizamla əkilmiş ağacların qızılı rəngə bürünən qol-budaqları mülayim küləyin təsiri ilə sanki rəqs edir, tarlalarda şum aparan texnikaların üzəri payız günəşinin ilıq şüası altında parıldayır. Dəyanətli əsgər kimi vüqarla dayanan Əshabi-Kəhf və Nəhəcirin, Naxçıvanın simvoluna çevrilən Haçadağın üzərini duman alsa da, külək topa buludları ora-bura qovur. Zəhmətkeş insanlar isə öz işlərini görürlər. Onları nə əsən külək, nə də sis, duman sevimli məşğuliyyətlərindən ayıra bilmir.

Çox çəkmir ki, payız mənzərələri öz yerini iş-güc dalınca tələsən insanların hərəkət elədiyi asfalt küçələrə, abad səkilərə verir. Həyətində oynayan uşaqların şən-şaqraq səslərinin ətrafa yayıldığı Zeynəddin kənd tam orta məktəbini arxada buraxıb ünvana yetişirik. Uzaqdan ucu-bucağı görünməyən bağ-bağat içərisində başını qaldırmadan yan-yana çalışan iki zirək ömür-gün yoldaşı diqqətimi çəkir. Başları işə elə möhkəm qarışıb ki, onlara yaxınlaşmağımı belə hiss etmirlər. Salam verir, “işiniz irəli, məhsulunuz bərəkətli olsun”,-deyirəm. Hal-əhval tutduqdan sonra nizamla toxunmuş yaşıl xalıya bənzəyən, üzərinə şeh qonan üzüm talvarından bir salxım qoparıb mənə uzadır, “buyur ye, gör, Zeynəddin üzümünün dadı necədir?”, – deyir. Elə ilk giləsindən bir başqa dad-tamı olduğunu hiss edirəm. “Neçə ildir ki, üzüm yetişdirməklə məşğulsunuz?”, – deyib söhbətə körpü salıram. Öyrənirəm ki, yaşı 85-i haqlamış Həbib Seyidov uzun illər pedaqoji fəaliyyət göstərib, kənd məktəbində dərs deyib. Bununla yanaşı, digər həmkəndliləri kimi, o da gənclik illərindən özünü torpağa bağlayıb, gün-güzəranını da bu yolla qurub. Atasının 70 il öncə saldığı bu bağ onun üçün əziz yadigar, dəyərli mirasdır. “Gözümü açıb özümü dərk edəndən ata-babamın üzüm yetişdirməklə məşğul olduğunu görmüşəm. Ümumiyyətlə, ötən əsrdə Naxçıvanın hər yerində, o cümlədən də Zeynəddində böyük üzüm bağları olub. Kənd camaatı bu gün də mövcud ənənəni uğurla yaşadır. Həyətində bağı olmayan ev çətin tapılar. Mən də gənclik illərindən 3 put ərazini əhatə edən bu bağa qulluq göstərirəm. Atalarımız gözəl deyib: “Bağa baxarsan bağ olar, baxmazsan dağ olar”. Əgər zəhmətə qatlaşıb torpağa baş əysən, o da öz səxavəti ilə başını uca eləyər”, - deyir Həbib kişi.

Torpaq adamı bağında “xəlili”, “kişmişi”, “hənəqırna” və digərləri olmaqla, ümumilikdə, 10 növdə tanınmış, ənənəvi üzüm sortları yetişdirir. Deyir ki, bol üzüm tədarük etmək üçün bağa vaxtlı-vaxtında aqrotexniki qulluq göstərməlisən. Qışda soyuqdan qorunması üçün qol-budağı yaxşı basdırılmalı, erkən yazda isə üstü açılıb, budanma aparılaraq talvar edilməlidir. İl ərzində 3-4 dəfə su verilməli, xəstəliklərə qarşı tədbirlər görülməlidir. Üzüm əsasən sentyabr ayında yetişsə də, tez yetişən sortları da var. Elə Həbib kişinin bağında da belə üzümlərdən kifayət qədərdir. Qonşu kəndlərdə bu bağda yetişən məhsul “Seyidin üzümü” kimi də tanınır.

Qonağı olduğumuz növbəti sakin isə Sürəyya İsmayılovadır. Yaşının ahıl çağlarına rəğmən zəhmətkeşliyi yerindədir, işindən-gücündən geri qalmır, gününün çoxunu üzüm bağına qulluq etməklə keçirir. Təsərrüfat işlərində nəvəsi Afiq də ona yaxından köməklik edir. Bildirir ki, sovetlər dönəmində respublikalar arasında ən çox üzüm və şərab istehsal edən Azərbaycan idisə, bölgələrdən də Naxçıvan xüsusi seçilirdi. Zəhmətkeş zeynəddinlilər də hər zaman bu sahədə fəallıq nümayiş etdiriblər. Bu gün də Naxçıvan şəhərindəki bazarların piştaxtalarını, evlərdə süfrələri bəzəyən Zeynəddin üzümü adla deyilir.

Təsərrüfatçı qeyd edir ki, üzümün faydaları barədə xalq təbabətini geniş araşdırıb. Öyrənib ki, bu qiymətli giləmeyvə mədə-bağırsaq sistemi xəstəliklərinə məlhəmdir. Üzüm tənəffüs yollarının iltihabının müalicəsində çox faydalıdır, eyni zamanda, qanazlığı, mədə şirəsi çox olan qastrit, bronxial astma zamanı, maddələr mübadiləsi pozulanda, böyrək, qaraciyər və ürəyin funksional xəstəliyi, hipertoniya və yuxusuzluqda məsləhət görülür. Meyvə və şirəsində olan qlükoza ürəyin yığılma fəaliyyəti və əzələ tonusuna müsbət təsir göstərir.

Sürəyya xanım bağından dərdiyi üzümdən həm də hər il doşab, mürəbbə hazırlayır. Eyni zamanda, həmin məhsulları Naxçıvan bazarlarına da çıxarıb satır və yaxşı qazanc əldə edir. Bildirir ki, üzümün özü kimi yarpağının da alıcı kütləsi kifayət qədərdir. Bəh-bəh deyə-deyə ağız tamı ilə yediyimiz yarpaq dolmasının ləzzətli edən, dadına dad qatan da elə üzüm yarpağıdır...

“Arxası dağ olanın başı göylərə çatar”, - deyiblər. Bu gün blokada şəraitində yaşamasına baxmayaraq, arxasında dağ kimi Azərbaycan dövlətinin varlığını daim hiss edən naxçıvanlılar, o cümlədən də Zeynəddin camaatı üzümçülüyü yaşatmaqla həm tarixi əkinçilik ənənələrimizi qoruyur, həm də diyarın sosial-iqtisadi inkişafına töhfələr verirlər. Əməksevər insanlara xitabən “Torpaqlarınız hər zaman belə bərəkətli, məhsulunuz bol olsun”, - deyir onlara təsərrüfat işlərində uğurlar arzulayırıq.