Bakı, 24 aprel, AZƏRTAC

XIX əsrdən başlayaraq Şərq ölkələrinin arxeoloji və memarlıq abidələrinin tədqiqində Avropa alimlərinin rolu artıb. Ekspedisiyalar təşkil olunub, arxeoloji qazıntılar aparılıb, böyük arxeoloji kəşflər edilib. Bununla yanaşı, həmin uğurlar Şərq xalqlarının mədəni irsinin qarət olunması, mədəni sərvətlərin Avropa muzeylərinə daşınması ilə müşayiət olunub. Azərbaycan da bu proseslərdən kənarda qalmayıb. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulmasına qədər Azərbaycanın arxeoloji abidələrinin tədqiqi məqsədyönlü xarakter daşımayıb, arxeoloji mənbələr tariximizin ümdə problemlərinin həlli üçün istifadə edilməyib. Bəzi əcnəbi müəlliflər isə Azərbaycanın səciyyəvi orta əsr arxeoloji abidələrinin özgəninkiləşdirməsinə cəhdlər edirdilər. Çöl arxeoloji tədqiqatları nəticəsində əldə olunan maddi-mədəniyyət nümunələri isə ölkə ərazisindən kənara daşınırdı, bir sözlə, xalqın mədəni irsi qarət olunurdu. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulması ilə bunun qarşısının alınması üçün ilk cəhdlər göstərildi.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun şöbə müdiri, tarix elmləri doktoru Tarix Dostiyevin AZƏRTAC-a təqdim etdiyi “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mədəni quruculuğunda mədəni irsin qorunması və tədqiqi” məqaləsində bu məsələlərdən bəhs olunur.

Məqalədə deyilir: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mədəni quruculuğunda Vətən tarixinin, onun mədəni irsinin öyrənilməsi böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. 1918-ci ildə Azərbaycanın müxtəlif tipli arxeoloji abidələrini öyrənmək, xalqın mədəni sərvətinin talan edilib xaricə aparılmasının qarşısını almaq məqsədilə Bakıda Arxeologiya Cəmiyyəti təşkil olundu. Lakin cəmiyyətin göstərdiyi səylərə baxmayaraq, xalqımızın mədəni irsinin xarici ölkələrə daşınması davam etməkdə idi. 1919-cu ilin noyabrın 20-də “Azərbaycan” qəzetində dərc olunan məqalədə bu məsələyə toxunularaq bildirilirdi: “Avropa missionerləri və tacirləri Azərbaycanın şəhər və kəndlərini dolaşaraq əhalidən yazıçı və şairlərin əlyazmalarını, çini qabları, qızıl əşyalarını, qədim paltarları və digər əşyaları dəyər-dəyməzə alırdılar”.

1919-cu ildə Azərbaycanın tarixi irsini toplamaq və qorumaq üçün yerli diyarşünaslar və şərqşünaslar Şərqin arxeologiyası və tarixinin həvəskarları dərnəyini təşkil etdilər. Həmin ilin dekabrında isə dərnəyin üzvləri Bakı Universiteti nəzdində “Müsəlman Şərqini öyrənən cəmiyyət” yaratdılar. Müsəlman xalqlarının tarix və mədəniyyətinin öyrənilməsini qarşısına məqsəd qoymuş həmin cəmiyyət Azərbaycan, Türkiyə, İran və Türküstanın tarixi, arxeologiyası, etnoqrafiyası və linqvistikasının problemlərinin araşdırmasına xüsusi əhəmiyyət verirdi. Cəmiyyətin gördüyü işlərdə C.Rəfibəyli, şərqşünas L.A.Zimin, Qafqaz Tarix-Arxeologiya İnstitutunun üzvü Ş.A.Belyayev, Şərq arxeologiyası üzrə numizmat Y.A.Paxomov, A.Sübhanverdixanov, general-leytenant M.B.Sulkeviç xüsusilə fəallıq göstərirdilər. Elmi işlərə L.A.Zimin rəhbərlik edirdi. Azərbaycan Cümhuriyyəti dövründə xalqımızın tarix və mədəniyyətinin öyrənilməsi və təbliğində arxeologiyanın əhəmiyyətinin qiymətləndirilməsi İstiqlal Muzeyinin təsisçilərindən biri Məhəmməd Ağayevin 1920-ci ilin yanvarında Maarif Nazirliyinə təqdim etdiyi layihədə də öz əksini tapmışdı. Layihədə nazirliyin nəzdində arxeologiya şöbəsinin təşkil edilməsi irəli sürülmüşdü.

1920-ci ilin martında “Müsəlman Şərqini öyrənən cəmiyyət”in iclasında L.A.Ziminin “Azərbaycanın arxeoloji, etnoqrafik və linqvistik cəhətdən tədqiqi üzrə suallar tətbiq etmək haqqında” məruzəsi müzakirə olunub. Azərbaycan Ordusunun baş qərargahının rəisi, general-leytenant M.B.Sulkeviç Bakı xan sarayının mühafizəsi üçün tədbirlər görmək məqsədilə təşkil edilmiş komissiyanın fəaliyyəti haqqında məlumat verərək abidənin bərpası və mühafizəsinin təmin olunmasının zəruriliyini diqqətə çatdırıb. Həmin komissiyanın tərkibinə general-leytenant M.B.Sulkeviç, İ.A.Belyayev və memar İsmayıl bəy Nəbioğlu daxil idi. Xatırladaq ki, Azərbaycan Cümhuriyyəti dövründə Bakıda İçərişəhərdəki Şirvanşahlar Saray Kompleksinin mühafizəsi və tədqiqi üzrə tədbirlərdə Zivər bəy Əhmədbəyov, memar-texnik İsmayıl bəy Nəbioğlu Qacar, mühəndis Məmməd Həsən Hacınski və Hacı bəy Axundov fəal iştirak edirdilər. 1918-ci ilin axırlarında memar-texnik İsmayıl bəy Nəbioğlunun Şirvanşahlar sarayı ölçmə işləri apararkən çəkdiyi çertyojlar səviyyəsinə görə hətta akademik A.M.Pavlinovun çəkdiyi çertyojlardan da üstün idi. O, 1920-ci ilin əvvəllərində “Müsəlman Şərqini öyrənən cəmiyyət”in iclaslarında Şirvanşahlar Saray Kompleksinə dair müxtəlif şəkillər və çertyojlarla müşayiət olunan maraqlı məruzələr edib.

“Müsəlman Şərqini öyrənən cəmiyyət” 1920-ci ilin yayında aparılan elmi-tədqiqat işləri üçün 102.625 rubl kredit ayrılması barədə Maarif Nazirliyi qarşısında vəsatət qaldırıb. Cənubi Qafqazın arxeoloji cəhətdən öyrənilməsini, Şabran şəhərinin xarabalıqlarının axtarılmasını, dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin qəbirüstü abidəsinin tədqiqini və Bakı ətrafındakı tarixi abidələrin öyrənilməsini ön plana çəkib. Cəmiyyət orta əsr şəhərlərinin tədqiqinə xüsusi əhəmiyyət verirdi.

Nəzərdə tutulan tədbirlər sırasında Gəncə şəhərində Nizami Gəncəviyə məqbərə, Bakıda isə müasir üslubda abidə ucaldılması da öz əksini tapıb. Azərbaycan Cümhuriyyəti xarici işlər nazirinin müavini Adil xan Ziyadxanov xatirələrində Bakıda ucalması nəzərdə tutulan abidə layihəsinin hazırlandığını qeyd edirdi.

Xalqımızın mədəni irsinin toplanılması, qorunması, tədqiqi və təbliği istiqamətində mühüm hadisələrdən biri də Azərbaycan Parlamentinin ildönümü günü, 1919-cu il dekabrın 7-də İstiqlal Muzeyinin təsis edilməsi idi. Azərbaycan Parlamentinin binasında açılan muzeyin eksponatları arxeoloji və etnoqrafik materiallardan, “Quran” nüsxələrindən, əlyazmalar, dekorativ-tətbiqi sənət əsərlərindən və s. ibarət idi. “Azərbaycan” qəzeti əhalinin “İstiqlal” muzeyini zənginləşdirmək üçün tarixi və etnoqrafik dəyərə malik materialların muzeyə gətirməsindən bəhs edərək 1919-cu il ilin 9 dekabr nömrəsində yazırdı: “Tezliklə tarixi və etnoqrafik dəyərlərə malik əşyaların əhali tərəfindən muzeyə verilməsinə başlanıldı. Bu eksponatlar respublikanın müxtəlif guşələrindən gətirilirdi”.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti mövcud olduğu 23 ay ərzində xalqımızın mədəni irsinin qorunması, tədqiqi və təbliği üzrə bir sıra vacib və mühüm əhəmiyyətli tədbirlər həyata keçirdi. Təəssüf ki, 1920-ci il 28 aprel işğalı onların bir çoxunu həyata keçirməyə imkan vermədi.