Beynəlxalq hüquq, güc balansı və Avropanın təhlükəsizlik dilemması
Budapeşt, 13 yanvar, AZƏRTAC
Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi dərin transformasiya mərhələsindən keçir. Son illərdə artan hərbi münaqişələr, böyük güclərin açıq və ya dolayı müdaxilələri, eləcə də təhlükəsizlik sahəsində dərinləşən qeyri-müəyyənlik bir sualı getdikcə daha kəskin şəkildə gündəmə gətirir: dövlətləri real təhlükələrdən nə qoruyur – hüquq, yoxsa güc? Məhz bu sual ətrafında formalaşan müzakirələr Avropa üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır və ekspertlərin fikrincə, artıq illüziyalardan imtina etməyin vaxtıdır.
AZƏRTAC-ın məlumatına görə, ekspertlər hesab edir ki, beynəlxalq hüquq anlayışı mövcuddur və normativ çərçivə kimi əhəmiyyətlidir, lakin onun avtomatik qoruyucu mexanizm kimi işlədiyinə dair gözləntilər əsassızdır. Tarix göstərir ki, beynəlxalq hüquq yalnız onu tanıyan və ona əməl etməyə hazır olan aktorlar arasında nisbətən effektiv ola bilir. Əgər güclü dövlətlər müəyyən hallarda bu qaydalara əməl etməməyi seçirlərsə, hüququn öz-özlüyündə heç kimi qorumaq gücü yoxdur. Bu reallıq xüsusilə son onilliklərdə daha aydın görünməyə başlayıb.
Avropanın çətinə düşən hərbi xərclər məsələsi
Avropa uzun müddət təhlükəsizliyin təmin edilməsində əsasən kollektiv mexanizmlərə və normativ dəyərlərə güvənib. NATO çərçivəsində kollektiv müdafiə prinsipi, Avropa İttifaqının siyasi və iqtisadi inteqrasiyası, eləcə də beynəlxalq təşkilatların rolu bu yanaşmanın əsas sütunları olub. Lakin yalnız müdafiəyə yönəlmiş investisiyalar kifayət etmir. Təhlükəsizliyin real təminatı üçün çəkindirmə qabiliyyəti lazımdır və bu, təkcə müdafiə deyil, həm də hücum potensialının mövcudluğu deməkdir. Bu baxımdan hərbi xərclər məsələsi Avropada ən mübahisəli mövzulardan biri olaraq qalır. NATO-nun tövsiyə etdiyi ÜDM-in ən azı 2 faizinin müdafiəyə ayrılması uzun müddət bir çox Avropa ölkələri üçün siyasi cəhətdən çətin qəbul edilən hədəf idi. Ekspertlərin müşahidələrinə görə, hələ bir neçə il əvvəl bu göstərici bir çox paytaxtlarda real olmayan tələb kimi dəyərləndirilirdi. Lakin təhlükəsizlik mühitinin pisləşməsi fonunda bu yanaşma dəyişməyə başlayıb. İndi isə artıq 2 faizin belə kifayət etməyəcəyi, bəzi hallarda 3-4 faiz səviyyəsində xərclərin zəruri ola biləcəyi barədə fikirlər səslənir.
Xüsusilə hava hücumundan müdafiə sahəsində Avropanın ciddi boşluqları olduğu etiraf edilir. Bu problem təkcə ayrı-ayrı dövlətlərə deyil, bütövlükdə qitənin təhlükəsizlik arxitekturasına aiddir. Əgər bu sahədə indidən ciddi addımlar atılmasa, bir neçə ildən sonra Avropanın özünü müdafiə etmək imkanları daha da zəifləyə bilər.
Beynəlxalq hüquq təhlükəsizlik siyasətini əvəz edə bilir?
Qərb dünyasında tez-tez belə bir ümid mövcuddur ki, beynəlxalq konvensiyalar və institutlar dövlətləri təhlükələrdən qoruyacaq, onlara yüksək sosial rifah şəraitində, minimum hərbi xərclərlə yaşamaq imkanı verəcək. Ekspertlər bu yanaşmanı təhlükəli illüziya adlandırır. Onların fikrincə, beynəlxalq hüquq təhlükəsizlik siyasətini əvəz edə bilməz, yalnız onu tamamlayan vasitə ola bilər.
Bu arqument xüsusilə böyük güclərin davranışları fonunda aktuallaşır. Beynəlxalq hüquqa istinad çox vaxt selektiv xarakter daşıyır: dövlətlər öz maraqlarına uyğun gələndə qaydaları müdafiə edir, maraqlarına toxunanda isə onları kənara qoyurlar. Bu isə “qanunun aliliyi” ilə yanaşı, “gücün aliliyi” prinsipinin də beynəlxalq sistemdə hələ də mühüm rol oynadığını göstərir. Bu reallığı qəbul etmədən effektiv təhlükəsizlik strategiyası qurmaq mümkün deyil.
Qərb dünyasının daxili birliyi məsələsi də analitik baxışın əsas xəttini təşkil edir. Son illərdə ABŞ və Avropa ölkələri arasında yaranan gərginliklər, müxtəlif geosiyasi məsələlərə fərqli yanaşmalar transatlantik əlaqələrin gələcəyi ilə bağlı suallar doğurur. Ekspertlər xəbərdarlıq edirlər ki, Qərb daxilində dərin parçalanma yalnız Avropanı deyil, ABŞ-ın özünü də zəiflədə bilər. Çünki müasir dünyada ABŞ artıq əvvəlki kimi təkbaşına hegemon mövqedə deyil.
İqtisadi və siyasi baxımdan Çin kimi yeni güc mərkəzləri meydana çıxıb və qlobal rəqabət daha mürəkkəb xarakter alıb. Avropanın nisbi iqtisadi və hərbi çəkisi son onilliklərdə azalıb. Bu şəraitdə Avropanın zəif və parçalanmış olması ABŞ üçün də strateji yükə çevrilə bilər. Əgər ABŞ bu yeni reallıqda Avropasız, xaotik bir Qərb mühiti ilə üz-üzə qalarsa, digər böyük oyunçular qarşısında mövqelərini qorumaq daha çətin olacaq.
Nəticə etibarilə, analitik qiymətləndirmələr göstərir ki, beynəlxalq hüquq, dəyərlər və institutlar mühüm əhəmiyyət daşısa da, onlar güclü və inandırıcı təhlükəsizlik siyasəti ilə dəstəklənmədikdə təsirsiz qalır. Avropa üçün əsas çağırış real təhlükələri düzgün qiymətləndirmək, qısa müddətli rahatlıq naminə uzunmüddətli təhlükəsizliyi risk altına atmamaqdır.
Vüqar Seyidov
AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri
Budapeşt
Bölmənin digər xəbərləri
