Bir il əvvəl, 2007-ci ilin mayında Rusiyada Heydər Əliyev Fondunun nümayəndəliyi açılmışdır. Nümayəndəliyə Heydər Əliyevin nəvəsi Leyla Əliyeva rəhbərlik edir. Fondun filialının başlıca vəzifəsi ölkələrimiz arasında mədəni və sosiohumanitar körpülər yaratmaqdır.

Aleksandr KARAVAYEV

Postsovet məkanı ölkələri arasında mədəni və ictimai əlaqələrin zəifləməsi dövrümüzün aşkar əlamətlərindən biridir. Bu boşluq yetərincə inkişaf etmiş ticarət və siyasi əlaqələr fonunda paradoksal görünür. Görün Rusiyada nə qədər azərbaycanlı yaşayır? Azərbaycan diasporu ən çoxsaylı diasporlardan biridir. Lakin biz Azərbaycan haqqında nə bilirik? Orta statistik sakin bu ölkənin zəngin mədəniyyəti və dərin tarixi ilə heç bir əlaqəsi olmayan “ticarət” və “bazar” stereotiplərini yada salır. MDB-nin, demək olar, bütün respublikalarından söhbət gedəndə də belədir. Qonşularımızın da Rusiyanın humanitar və mədəni həyatı haqqında məlumatlarında bu boşluq özünü göstərir. Sanki müstəqillik illərində bizim aramızda hündür divarlar tikilmişdir. Beləliklə, Dmitri Medvedevin prezidentliyi dövründə Moskva və Bakı əsas diqqəti ölkələrimiz arasında sosiohumanitar ünsiyyətin yaradılmasına yönəltməlidirlər.

Azərbaycan tərəfi Heydər Əliyev Fondunun Rusiya nümayəndəliyinin fəaliyyəti ilə bu cür əməkdaşlıq üçün zəmin yaratmışdır. Fond Azərbaycanın özündə təhsil sahəsindən (məktəblərin və məktəbəqədər müəssisələrin dəstəklənməsi) tutmuş, səhiyyə və mədəni inkişaf sahələrinədək bir çox proqramlar həyata keçirir.

Fondun proqramlarının irəliləyişini təmin edən əsas mexanizm vətəndaş diplomatiyasıdır. Əliyevlər ailəsinin, şəxsən Prezident İlham Əliyevin dünyadakı nüfuzu, onun xanımı Mehriban Əliyevanın geniş ictimai fəaliyyəti bu diplomatiyaya təkan verir. Rusiyada isə bu diplomatiyanın siması və bilavasitə icraçısı Prezidentin qızı Leyla Əliyevadır. Respublikanın birinci şəxsinin ailəsi yaradıcılıq səylərini, siyasi əlaqələrini və nüfuzunu ölkənin rifahı, onun mədəniyyətinin, dəyərlərinin kütlə və elita üçün cəlbedici obrazının yaradılmasına yönəldir. Azərbaycan üçün bundan yaxşı kombinasiya, təsəvvür etmək çətindir. Doğrudur, bir çox cəhətlərdən ölkənin müsbət və müasir obrazı, ilk növbədə, qavrama stereotiplərini və ümumilikdə böyük ölkə üçün davranış modelini formalaşdıran elitar qrupların (humanitar birliyin, biznesin yuxarı və orta qruplarının, KİV sahiblərinin, siyasi mühitin oyunçularının) qavrayışından asılıdır.

Leyla Əliyevanın Azərbaycanı Rusiya sosiomədəni məkanına gənc və müasir ölkə kimi təqdim edən “Bakı” aylıq jurnalını nəşr etdirməsi bu istiqamətdə əhəmiyyətli addım olmuşdur. Ağıl, gözəllik, moda, uğur bir-biri ilə əlaqəli anlayışlardır, onlar istənilən mədəniyyətləri birləşdirir və bu “müasirlik” ümumi “ənənəvi” yüksək mədəniyyətimizin təməlini ləğv etmir, yalnız möhkəmləndirir. Bu baxımdan, Fondun nümayəndəliyi Azərbaycanın yaradıcı kollektivlərinin Rusiyaya qastrollarını - caz ifaçılarının konsertlərini (bu Amerika musiqisinin ənənəsinin Bakıda güclü olması, onun ənənəvi Azərbaycan musiqisi olan muğamla sintezi məlumdur), teatr kollektivlərinin çıxışlarını (bu ilin martında “İbrus” teatrı Rüstəm İbrahimbəyovun pyesi əsasında müəllifin özünün səhnələşdirdiyi “İvan Buninin son höcəti” tamaşasını göstərmişdir) dəstəkləyir.

Fondun nümayəndəliyi Rusiyada Azərbaycanın dini-mədəni tolerantlığı obrazının bərpasına xüsusi diqqət yetirir. Fond Rusiyanın yetim uşaqlar üçün bir sıra internat məktəblərinə yardım göstərir, əlil uşaqlar üçün xeyriyyə aksiyaları keçirir. Məsələn, cari ilin fevralında “Zəif eşidənlərin dünyası” ümumrusiya təşkilatı ilə birlikdə Fond bu xəstəlikdən əziyyət çəkən uşaqların inkişafı proqramının dəstəklənməsi ilə bağlı genişmiqyaslı aksiya keçirmişdir. Rusiya məmurlarının, müxtəlif səviyyəli siyasətçilərin də bu tədbirə cəlb olunması xüsusilə əhəmiyyətlidir. Belə xeyriyyə tədbirləri xalqlarımızın yaxınlaşması istiqamətində, təkcə fiziki qüsurlarla deyil, həm də Rusiyada bəzən azərbaycanlı miqrantlara qarşı da büruzə verilən ksenofobiya elementləri üzündən ayrılan qruplar arasında stereotiplərin götürülməsinə kömək edir. Bu cür aksiyalarla Fond imkan daxilində Rusiyada müsbət “azərbaycanlı obrazı” formalaşdırır.

Gənclər arasında hansı əhval-ruhiyyənin formalaşmasından da çox şey asılıdır. Bu halda qeyri-formal kommunikasiya kanalları - formal maneələri və məhdudiyyətləri kökündən laxladan şəxsi şəbəkə təmasları, internet vasitəsilə ünsiyyət mühüm rol oynayır. Leyla Əliyeva özünün təhsil aldığı universitetin - MDBMİ-nin Azərbaycan gənclər klubuna başçılıq edir. Prezidentin qızının Rusiyanın müxtəlif ali məktəblərinin və şəhərlərinin azərbaycanlı gənclərini ətrafında birləşdirən sima olması tamamilə qanunauyğun haldır. Bir etnik submədəniyyətin məhdudiyyətlər çərçivəsini aradan qaldıran körpünü də o salır: Fondun nümayəndəliyi Rusiya və Azərbaycanın ali məktəbləri arasında əlaqələrin qurulmasına kömək edir, gələcəkdə isə Rusiya məktəbliləri və tələbələrinin Azərbaycanla və Azərbaycan gənclərinin Rusiya ilə tanışlığı formatında mədəni mübadilə proqramları həyata keçirmək niyyətindədir.

Fondun Rusiya filialı təkcə federal icra hakimiyyətləri və qanunvericilik hakimiyyəti səviyyəsində deyil, həm də federasiya subyektlərinin nümayəndələri ilə əlaqələr saxlanması istiqamətində xeyli səy göstərir. Fondun nümayəndəliyinin rəhbərliyi Sankt-Peterburqun qubernatoru, Tver, İvanovo və Tula vilayətlərinin rəhbərliyi ilə səmərəli əlaqələr qurmuşdur. Rusiya hakimiyyətinin və biznesinin digər regional elitası ilə də münasibətlər yaradılmışdır.

Azərbaycan diplomatiyasının mövqeyi baxımından Qarabağ münaqişəsi haqqında məlumatların yayılması kimi çox mühüm məqamı da xatırlatmamaq olmaz. Fondun nümayəndəliyi Azərbaycanın ən yeni tarixinin həm kədərli, həm də təntənəli məqamları ilə əlaqədar genişmiqyaslı aksiyalara, təşkil etdiyi tədbirlərə Rusiya siyasi elitasının nümayəndələrini də dəvət edir.

Sonda demək istərdik ki, təkcə bir təqvim ili ərzində Fondun Rusiya nümayəndəliyi əməkdaşlarının səyləri sayəsində biz gördük ki, Azərbaycan öz xarici siyasətinin təmin edilməsinin ən vacib cəhətlərindən biri olan soft power alətini, əslində sıfırdan necə qurmuşdur. Özü də Rusiya ilə dostluğa köklənmiş bu alət Rusiya-Azərbaycan münasibətlərinin keyfiyyətinə müsbət təsir göstərir. Heydər Əliyev Fondunun fəaliyyəti Azərbaycanın Rusiyanın hüdudları çərçivəsində milli mənafelərini necə bacarıqla təmin etməyə nail olmasının əyani nümunəsidir.

ART-CEYNCİN DİNAMİKASI

Azərbaycan mədəniyyəti Rusiyaya getdikcə daha çox

populyar ixrac məhsuluna çevrilir

Rusiya-Azərbaycan əlaqələrinin, o cümlədən mədəni əlaqələrin dərin kökləri var və mübaliğəsiz deyə bilərik ki, heç bir siyasi, iqtisadi və digər sarsıntılar bu münasibətlərə təsir göstərə bilməz. Əməkdaşlığın möhkəm təməli olan rus dili Azərbaycanda yaşayır və tərəqqi edir. Ənənəvi bilinqvizmlə fərqlənən ölkəmizdə rus dili bir çox insanlar üçün, sadəcə, ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də şairlər və yazıçılar bu dildə əsərlər yaradırlar. Azərbaycanda Rusiya mədəniyyətinə və incəsənətinə daim maraq göstərilir. Eyni zamanda, Azərbaycan mədəniyyətinin də Rusiyada layiqincə təmsil olunması üçün çox iş görülür.

Nailə BƏNNAYEVA

Ötən il ölkələrimiz arasında mədəniyyətin bütün sahələrində əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsinə kömək edən tədbirlərlə zəngin olmuşdur. Təkcə onu xatırlatmaq kifayətdir ki, 2007-ci il Azərbaycanda Rus dili İli, inişil isə Rusiya İli idi. Bu münasibətlə çoxlu konfranslar, festivallar müsabiqələr, sərgilər və digər tədbirlər keçirilmişdir. Lakin demək lazımdır ki, bu sahəyə diqqət təkcə rəsmi İl statusu ilə bağlı deyildir. Hər il Azərbaycan pedaqoqları, o cümlədən rus dili və ədəbiyyatı müəllimlərini təcrübə keçmək, Azərbaycan məktəblilərinin komandalarını beynəlxalq rus dili olimpiadalarında, müsabiqələrində iştirak etmək üçün Rusiyaya göndərir.

Azərbaycan ədibləri Rusiyada özlərinin oxucu audutoriyalarını genişləndirirlər. Bəzi müəlliflərimiz rus dilində yazır (Çingiz Abdullayev buna parlaq misaldır), digərlərinin əsərləri tərcümə vasitəsilə Rusiya oxucularına təqdim olunur (məsələn, digər ustad yazıçımız Anar), ən əsası isə budur ki, ənənələr qorunub saxlanılır, yeni-yeni adlar meydana gəlir.

Digər tərəfdən, klassikanı yaddan çıxarmaq olmaz, daha doğrusu, elə ondan başlamaq lazımdır. Bunu xalq yazıçısı Anar rus dilində çapa hazırlanan böyük Azərbaycan şeir və nəsr antologiyası və Azərbaycan dilində müasir rus poeziya və nəsr antologiyası barədə danışarkən bildirmişdir.

Əlbəttə, ədəbiyyat və dil öz xüsusiyyətləri baxımından təmasların ən güclü sahələrindən olsa belə, onlardan yalnız biridir. Mədəniyyətin başqa sahələrində əlaqələr bunu deməyə əsas verir ki, Azərbaycan incəsənətinin digər növləri də rusiyalılar üçün getdikcə daha çox açılır. Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının sədri, tanınmış fırça ustası Fərhad Xəlilovun bu günlərdə Moskvada keçirilən fərdi sərgisi buna əyani misaldır. Onun əsərləri Rusiyada əvvəllər də nümayiş etdirilmişdir. Budəfəki retrospektiv sərgidə rəssamın 30 illik yaradıcılığı dövründə çəkdiyi əsərlər təqdim olunmuşdu.

Əməkdaşlığın maraqlı formalarından biri də bizim müəlliflərin Rusiyada keçirilən yığma sərgilərdə, Rusiya müəlliflərinin isə ölkəmizdə təşkil olunan sərgilərdə, müsabiqələrdə və festivallarda iştirakıdır.

Bakıda və Azərbaycanın digər şəhərlərində mütəmadi olaraq Rusiya müəlliflərinin sərgiləri təşkil olunur. Son böyük tədbirlər kimi, Azərbaycanda Sankt-Peterburq və “RİA Novosti” günlərinə həsr olunmuş fotosərgiləri, habelə hazırda Şəkidə təşkil edilən “Rus ədəbiyyatının klassikləri” fotosərgisini buna misal gətirmək olar.

Ölkələrimiz arasında musiqi sahəsində mədəni mübadilənin də qədim kökləri var. Məşhur Rusiya ifaçıları Bakı Filarmoniyasında, Opera və Balet teatrında, Musiqili Komediya teatrında tez-tez çıxış edirlər. Məsələn, Azərbaycanda Sankt-Peterburq günləri həm də məşhur Mariya Teatrı aktyorlarının qastrolları ilə yadda qalmışdır. Bu yaxınlarda Bakıda Rostropoviçin xatirəsinə həsr olunmuş birinci festival keçirilmişdir.

İki ölkənin teatrları da qarşılıqlı qastrol səfərləri edir. Rüstəm İbrahimbəyovun tamaşaçıları rus yazıçısı Bunin ilə Azərbaycan yazıçısı Ümbülbanunun ağır, parlaq sevgi macərasından bəhs edən səhnə əsəri ilə heyran qoymuş “İbrus” teatrı bu yaxınlarda Moskvaya və Saranska qastrol səfərindən qayıtmışdır. Bakı Gənc Tamaşaçılar teatrı isə Moskvaya qastrol səfərinə hazırlaşır.

İncəsənətin digər sahələri ilə müqayisədə, muzey sahəsi, adətən, rəvan sürətlə inkişaf edir. Ancaq burada da əsl sıçrayış müşahidə olunur. Bu günlərdə Azərbaycan Muzey Mərkəzində Rus Muzeyinin virtual filialı kimi informasiya-maarifləndirmə mərkəzi açılmışdır.

Rusiya Beynəlxalq Elmi və Mədəni Əməkdaşlıq Mərkəzinin nümayəndəsi İqor Jukov bildirmişdir ki, Bakıda tammiqyaslı Rusiya Elm və Mədəniyyət Mərkəzinin, habelə Moskvada analoji Azərbaycan mərkəzinin açılması ilə bağlı danışıqlar aparılır. Bununla əlaqədar imzalanmış hökumətlərarası sazişlər yaxın vaxtlarda reallaşdırılacaqdır.

Bu günlərdə isə Rusiya Federasiyasını və Azərbaycan Respublikasını təmsil edən bütün rəsmi, qeyri-rəsmi təşkilatlar Rusiyada elan olunmuş Ailə ilinə həsr olunmuş silsilə tədbirlərin hazırlanması ilə məşğuldurlar.

Yuri Şedrin, Rusiyanın Azərbaycandakı ticarət nümayəndəliyinin başçısı:

“İKİMİLYARDLIQ SƏVİYYƏ TAMAMİLƏ REALDIR”

Azərbaycanın Rusiya ilə iqtisadi əlaqələri sabit inkişaf dinamikasına malik dövlətlərarası münasibətlərin bütöv kompleksinin ən mühüm istiqamətlərindən biridir. Cari ildə ikitərəfli əmtəə dövriyyəsini 2 milyard dollara çatdırmaq planlaşdırılır. Lakin hər iki ölkənin hökumətləri hesab edirlər ki, aşkar nailiyyətlərə baxmayaraq, ikitərəfli qarşılıqlı əlaqələrin bu sahəsində istifadə olunmamış xeyli ehtiyatlar vardır.

İki ölkənin iqtisadi əməkdaşlığının problemləri və perspektivləri haqqında Rusiyanın Azərbaycandakı ticarət nümayəndəliyinin başçısı Yuri ŞEDRİN söhbət açır.

-Son on ildə ölkələrimiz 1990-cı illərin dezinteqrasiya proseslərini aradan qaldırmağa və hər il qarşılıqlı əmtəə dövriyyəsinin həcmini artırmağa nail olmuşlar. Rusiya-Azərbaycan iqtisadi münasibətlərinin kəmiyyət və keyfiyyət göstəricilərinin hazırkı səviyyəsi haqqında nə demək olar?

-RF Federal Gömrük Xidmətinin məlumatına görə, ötən il Rusiya və Azərbaycan arasında əmtəə dövriyyəsi 1,723 milyard dollar təşkil etmişdir. Ötən illə müqayisədə artım 5 faiz olmuşdur. Keçən ilin yanvarında Azərbaycanın Rusiya qazını almaqdan imtina etməsini və bunun ticarət dövriyyəsinin 420 milyon dollar azalmasına səbəb olduğunu nəzərə alsaq, bu, heç də pis göstərici deyildir. Qazı nəzərə almadan, ötənilki artım sürətini 2006-cı ilin göstəriciləri ilə müqayisə etsək, əmtəə dövriyyəsinin, əslində, üçdəbir qədər artdığını deyə bilərik. Sevindirici haldır ki, keçən il Azərbaycan Rusiyaya ixracın həcmini 26,7 faiz artıra bilmişdir. Azərbaycanın ixracının strukturu bütövlükdə dəyişməmişdir: ümumi həcmin 76 faizini yenə də kənd təsərrüfatı və ərzaq məhsulları təşkil edir. Qalanı mahlıcın, kimya sənayesi məhsullarının, tikişsiz boruların və neft hasilatı üçün avadanlığın payına düşür. Rusiyanın Azərbaycana ixracının strukturunda isə əksinə, əlavə dəyəri yüksək olan malların payı ilbəil artır. Rusiyadan göndərilən malların dörddəüç hissəsindən çoxunu maşınqayırma, metallurgiya sənayesi məhsulları, müxtəlif nəqliyyat vasitələri, inşaat texnikası, kimya sənayesi məmulatı, metalyayma dəzgahları, habelə klinkerlər (odadavamlı kərpic), oduncaq, digər tikinti materialları və sair təşkil edir.

-Bu il Rusiya və Azərbaycan əmtəə dövriyyəsini hansı səviyyəyə çatdırmağı planlaşdırır?

-Qarşılıqlı əmtəə dövriyyəsinin səviyyəsi bu ilin axırında iki milyard dollara çata bilər. Bu səviyyəyə çatmaq üçün ölkələrimiz arasında ticarət dövriyyəsinin ötənilki bazası 16,1 faiz artmalıdır. Bu mənada cari ilin ilk iki ayının yekunları ümidvericidir: əmtəə dövriyyəsinin artım sürəti, demək olar, 40 faizə çatmışdır. Əlbəttə, müəyyən mənada artım (mütləq rəqəmlərlə), ümumən qiymətlərin qalxması, ilk növbədə, ərzaq məhsullarının bahalaşması ilə bağlıdır. Lakin bu il əmtəə dövriyyəsi göstəricilərinin artması bütövlükdə Rusiya ixracının, ilk növbədə, bir daha vurğulayıram, maşın-texnika qrupu malları ixracının daha da genişlənməsinin nəticəsi olacaqdır. Məsələn, minik avtomobillərinin, yük maşınlarının, inşaat texnikasının, kənd təsərrüfatı maşınlarının, tankerlərin, Fövqəladə Hallar Nazirliyinin ehtiyacları üçün vertolyot və təyyarələrin ixracından, Rusiya şirkətlərinin Azərbaycan Dövlət Dəmir Yolu İdarəsinin və Bakı Metropoliteninin lokomotiv və vaqon parkının yeniləşdirilməsində iştirakından, metal məmulatının, neft-mədən avadanlığının, gübrələrin, müxtəlif tikinti materiallarının və s. ixracından söhbət gedir.

- Rusiya ilə mənfi ticarət saldosunu azaltmaq üçün Azərbaycanın nə kimi ehtiyatları vardır?

-Rusiya və Azərbaycan iqtisadiyyatlarının miqyasını müqayisə etmək çətindir, ona görə də ticarət saldosunda Rusiyanın xeyrinə olan əhəmiyyətli fərq hələ də qalmaqdadır. Lakin Azərbaycandan ixracın həcmi ilbəil artır və bu, mənfi saldonun azalmasına kömək edir. Məsələn, ötən il mənfi saldo 54 milyon dollar azalmışdır. Fərqi aradan qaldırmaq üçün Azərbaycanın böyük ixrac potensialı vardır. Ötən il bentonit istehsalı üzrə Rusiya-Azərbaycan müştərək müəssisəsinin yaradılması buna misal ola bilər. Onun məhsulunun xeyli hissəsi Rusiyaya, Ukraynaya və Belarusa göndərilir. Bu il Azərbaycanda alüminium istehsalı üzrə yeni müəssisələrin tikintisinə başlanmışdır. Tezsatılan bu mal yaxın gələcəkdə Rusiya bazarlarına ixracın sanballı maddəsinə çevrilə bilər.

-İkitərəfli ticarətin səviyyəsinin artmasına baxmayaraq, iki ölkənin qarşılıqlı investisiya fəallığı hələ kifayət qədər yüksək deyildir. Bu, nə ilə bağlıdır?

-Təəssüf ki, ölkələrimizin iqtisadiyyatlarına birbaşa sərmayə yatırımının həcmi hələlik aşağı səviyyədədir. Belə ki, Azərbaycanda Rusiya kapitalının iştirakı ilə fəaliyyət göstərən 308 müəssisənin əksəriyyəti (193 şirkət) yüz faiz Rusiya kapitalı ilə yaradılmışdır. Lakin ötən ilin yekunlarına görə, Rusiya Azərbaycan iqtisadiyyatına 8 milyon dollardan bir qədər çox sərmayə yatırmışdır. Rusiya şirkətlərinin Azərbaycan bazarında sərmayə fəallığının aşağı olmasının səbəbləri çoxsaylı amillərlə bağlıdır. Əsas səbəb budur ki, ölkələrimiz arasında sərmayələrin təşviqi və qarşılıqlı qorunması haqqında saziş indiyədək imzalanmamışdır. Məsələn, “Almalı” supermarketlər şəbəkəsinin yaradılmasına xeyli sərmayə qoymuş Rusiyanın ADA Group şirkəti Bakıda Avstriya bayrağı altında fəaliyyət göstərməyə məcburdur, çünki Azərbaycan bu ölkə ilə sərmayələrin qorunması haqqında müvafiq saziş imzalamışdır.

Buna baxmayaraq, bu il ölkələrimizin sərmayə əməkdaşlığında sıçrayışın baş verəcəyini gözləmək üçün real əsaslar vardır. Məsələn, Sabirabadda “Kirovets” təkərli traktorlarının və ekskavatorların yığılması üzrə müəssisənin yaradılması layihəsi olduqca perspektivlidir. Rusiyanın “Titan” qrupu bölməsi - Sumqayıt aşqarlar zavoduna, habelə Rusiya kapitalının iştirakı ilə yaradılmış “AzRosProminvest” birgə müəssisəsinə sərmayə axını gözlənilir. Bu il “LUKoyl” şirkəti “Yalama” D222 yatağının işlənilməsinə başlayacaqdır. Nəhayət, “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat layihəsi çərçivəsində sərmayə fəallığı üçün geniş meydan açılır.

Son illər Azərbaycan üçüncü ölkələrə sərmayə yatırımı sahəsində də ciddi tərəfdaşa çevrilir. Bu baxımdan Azərbaycan şirkətləri Volqa-Don kanalının ikinci növbəsinin tikintisində, Qara dənizin sahili boyu dairəvi yolun salınmasında, Soçidə Olimpiya obyektlərinin inşasında, habelə Olya limanının infrastrukturunun inkişaf etdirilməsində iştirak edə bilərdilər. Bir sözlə, əməkdaşlıq üçün meydan kifayət qədər genişdir. Rusiya ilə Azərbaycan arasında siyasi əlaqələrin yüksək səviyyəsi, milli iqtisadiyyatların artmaqda olan potensialı isə ikitərəfli ticari-iqtisadi əlaqələrin gələcəkdə inkişaf etdirilməsi üçün yaxşı əsas ola bilər.