Bakı, 21 fevral, AZƏRTAC

1988-ci ildən Yuxarı Qarabağın əsassız olaraq Ermənistana verilməsi tələbi ilə çıxış edən qüvvələrə qarşı SSRİ hakimiyyəti heç bir tədbir görmədi. Bu sahədə aparılan araşdırmalar onu deməyə əsas verir ki, SSRİ hökumətinin yuxarı etalonunda ermənilərin separatizm siyasətini dəstəkləyənlər heç də az deyildi. Məhz milli münaqişə yaratmaq məqsədilə Ermənistan milli təhlükəsizlik işçiləri SSRİ rəhbərliyində anti-Azərbaycan qüvvələrlə birləşərək mütəmadi şəkildə vəziyyəti gərginləşdirməyə çalışdılar. İlk olaraq Yuxarı Qarabağda erməni əhalisini Xankəndi şəhərinin mərkəzinə toplamağı təşkil edərək “Miatsum-birləşmə” şüarı ilə hərəkətə keçdilər. Sonra Sumqayıt şəhərində milli zəmində qarşıdurma yaratdılar, bununla kifayətlənməyərək 1988-ci il iyul ayının 18-də SSRİ Ali Sovetinin növbədənkənar sessiyasında Yuxarı Qarabağa Moskva öz nümayəndəsini təyin edərək, 1989-cu il yanvarın 12-də Xüsusi İdarə Komitəsi (XİK) yaradaraq Azərbaycan SSR səlahiyyətlərini bölgədə məhdudlaşdırdı. O zamandan etibarən azərbaycanlılar yaşayan kəndlərin boşaldılması üçün Ermənistandan təşkil olunaraq gətirilmiş “saqqallılar” deyilən birləşmələr yerli dəstələrlə əlbir olaraq yolları kəsir, gecələr kəndlərə basqınlar edir, avtomat silahlardan və “Alazan” raketlərdən kəndləri atəşə tuturdular. İki xalq arasında “sülhü qoruyub saxlamaq”, “asayişini bərpa etmək” üçün SSRİ-nin müxtəlif bölgələrindən təşkil olunmuş SSRİ Daxili Qoşunlarının yüz mindən yuxarı əsgəri və 1985-ci ildə Gürcüstanın Vaziani hərbi bazasından gətirilərək Xankəndidə yerləşdirilmiş, əsası ermənilərdən təşkil olunmuş 366-cı motoatıcı alayının hadisələrə müdaxilə edərək Azərbaycan kəndlərinin boşaldılmasında və soyqırımlarda müstəsna xidməti olub. O cümlədən “Daşaltı” kəndində keçirilən əməliyyatda 366-cı alay birbaşa ermənilər tərəfindən döyüşüb.

Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında AMEA A.A. Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun aparıcı elmi işçisi tarix üzrə fəlsəfə doktoru Ədalət Mustafayev söyləyib. Onun sözlərinə görə, ermənilər təkcə Qarabağda deyil, Ermənistanla sərhəd olan ərazilərdə də qətliamlar, soyqırımlar törətməkdə maraqlı idilər. Bildirib ki, 1990-cı il martın 23-dən 24-nə keçən gecə Qazax rayonunun Bağanis Ayrım kəndi Ermənistanın hərbi təcavüzünə məruz qaldı. Xeyli sayda öldürülən və yaralananlar oldu. Öldürülən və əsir alınanlarla vəhşicəsinə davranıldı. Öldürülənlər arasında 39 günlük körpə uşaq və diri-diri yandırılmış 6 nəfər də olub. Bu, bir daha düşmənin vəhşiliyinin bariz sübutudur.

Hərbi və maddi-mənəvi dəstəkdən ruhlanan separatçılar 1991-ci il sentyabrın 2-də qondarma “Qarabağ Respublikası” adı altında bir qurum yaratdılar. Bundan sonra döyüşlər aktiv hərbi fazaya keçdi. Azərbaycan hökumətinin hadisələrə vaxtında müdaxilə edə bilməməsi, hələ də SSRİ hökumətindən kömək gözləməsi, yerli əhali arasında təbliğat-təşviqat işlərinin aparılmaması, yerli camaata silah verilməməsi, döyüş hazırlığının olmaması ermənilərin və onların havadarlarının işini xeyli asanlaşdırırdı. Çox yüksək səviyyədə hazırlıqlı olan ermənilər Yuxarı Qarabağın şimalında, Ağdərə rayonunun İmarət Qərvənd kəndinə hücum edərək kəndi hər tərəfdən yandırmağa başladılar. Bu kəndə olan hücumlar 1989-cu ildən mütəmadi xarakter almışdır. Kənd heç bir yerdən kömək almır, XIX əsrin əvvəllərindən salınmış Çapar (Uşacıq) , Zərdəxaş (Çıraqlı), Getavan (Qozlu Körpü), Aterk (Həsənriz) adlanan erməni kəndləri ilə qarşı-qarşıya döyüşür, üstəlik SSRİ Daxili Qaşunlarını BTR tipli iki zirehli texnikası ermənilər tərəfindən döyüşürdü. Erməni vəhşiliyi o həddə çatmışdı ki, bir qoca qadın da diri-diri yandırılmışdı. Bu hadisənin səhəri günü ərazidə olan və hadisələri dəqiq izləyən Amerikalı jurnalist Tomas Qolts “Azərbaycan gündəliyi” əsərində bu vəhşiliyi yazaraq qeyd edir ki, sovet qoşunlarının zabitlərinə sualla müraciət etdim. Sizin gözünüzün qarşısında baş verən hadisələrə niyə biganə qalırsınız? Zabit cavab verir ki, bizə göstəriş verilmişdi ki, müşahidə aparın və məlumatları yuxarı verin. Sentyabrın 24-nə keçən gecə tamamilə yandırılan kəndin geri alınması üçün təşkil olunan partizan dəstəsinin 15 nəfəri qəhrəmancasına şəhid oldu. Onların içərisində əfsanəvi qəhrəman deyilən Mamoy ləqəbli Məhəmməd Mirzəyev də vardı. Onun şəhid olan oğlu Nüsrət də partizan dəstəsinin ən gənc və fəal üzvlərindən idi.

İmarət-Qərvəndin yandırılmasından sonra heç bir təzyiqin olmadığını görən erməni hərbi birləşmələri Yuxarı Qarabağın içərilərinə doğru silahlı fəaliyyətə keçdilər. Tuğ kəndində ermənilər qəflətən hücum edərək Oktay və Süleyman adlı şəxsləri öldürdülər. Kənddə ermənilər və azərbaycanlılar bir məktəbdə təhsil alırdılar. Ermənilər camaata daha çox psixoloji təsir etmək üçün məktəbdə bir azərbaycanlı şagirdi öldürdülər. 1991-ci il oktyabrın 30-da Xocavənd rayonunun Tuğ və Salakətin kəndləri, noyabrın 19-da Xocavənd kəndi, 1992-ci il yanvarın 9-da Axullu kəndini işğal etdilər.

1991-ci il dekabrın 23-də 500 erməni qəfil hücum edərək Xankəndidə yerləşən 366-cı motoatıcı alayın əsgərləri və texnikası ilə birlikdə Meşəli kəndini mühasirəyə alaraq qətliam törətdilər. Səhər saatlarında ermənilər 366-cı alayın köməyilə bir neçə istiqamətdən kəndə od vurmağa başladılar. Hadisədə 28 nəfər faciəvi şəkildə qətlə yetirildi ki, onlardan 3-ü uşaq, 8-i isə qadın idi.

Xankəndi şəhərinin inzibati ərazi vahidinə aid olan Kərkicahan qəsəbəsi 1991-ci il noyabr ayından etibarən ardıcıl olaraq ermənilərin davamlı hücumuna məruz qalırdı. Dəfələrlə Kərkicahana hücum edən ermənilər xeyli sayda itki vermişdilər. Kərkicahan uğrunda döyüşlərdə şəhid olan insanların sayı barədə rəqəmlər müxtəlifdir. Kərkicahana kömək üçün könüllü dəstələrin gəlməsi, habelə polis işçilərinin oraya ezam olunması halları səbəbindən şəhid olan insanlar haqqında rəqəmlər fərqlidir. Bir mənbədə orada 150-dən çox azərbaycanlı, o cümlədən 40 qadın və 110 kişi öldürülməsi haqqında məlumat qeyd olunur.

Dağlıq Qarabağın kəndləri bir-bir erməni hərbi birləşmələri tərəfindən işğala məruz qalırdı. 1991-ci il dekabrın 15-də Cəmilli kəndi işğal olundu. 1992-ci il fevralın 11-də Malıbəyli və Quşçular işğala məruz qaldı. Şuşa rayonunun Malıbəyli, Yuxarı və Aşağı Quşçular kəndinə basqınlar zamanı, bu kəndlərdən 50 nəfərədək günahsız insan erməni vəhşiliyinin qurbanı olub. Yuxarı Qarabağda mühasirəyə düşən kəndlərin əksəriyyətinin yolu kəsildiyindən ancaq vertolyotla gediş-gəliş olsa da sonradan ermənilərin hər cür silahlardan istifadə etməsi vertolyotlun hərəkətini məhdudlaşdırdı.

Strateji əhəmiyyət kəsb edən kəndlərdən biri də Qaradağlı idi. Bu kənddə 366-cı alayın köməyindən istifadə edən ermənilər 114 nəfəri girov götürərək əksəriyyətini məhv ediblər. Qaradağlı faciəsində ümumilikdə vəhşicəsinə öldürülənlərin sayı 100 nəfərədək olub. Hadisənin zorakılıq dərəcəsi, əzab və işgəncələr onu deməyə əsas verir ki, Qaradağlı faciəsi soyqırımdır, insanlığa qarşı cinayətdir.

Yuxarı Qarabağda bu kəndlərin işğalından sonra Xocalı, Xankəndinin 8-10 kilometrliyində yerləşən Kosalar kəndi üçün də böyük təhlükə yarandı.