Bakı, 12 oktyabr, AZƏRTAC

Azərbaycan - Qazaxıstan münasibətlərinin qədim tarixi var. Azərbaycanlılar və qazaxlar eyni kökə, mədəniyyətə, qədim tarixi münasibətlərə və ənənələrə malikdirlər. Həmçinin bu iki xalqı dil və din eyniliyi də birləşdirir. Bu xalqlar Çar imperiyası və Sovet İttifaqı dönəmində vahid mərkəzdən idarə olunublar. Stalin rejimi zamanı minlərlə azərbaycanlı Qazaxıstana sürgün olunub. Qeyri-rəsmi məlumatlara görə, hazırda Qazaxıstanda üç yüz minə qədər azərbaycanlı yaşayır. Qazaxıstanda yaşayan azərbaycanlılar elm, incəsənət, kənd təsərrüfatı, biznes və digər sahələrdə çalışır, ölkənin ictimai-siyasi həyatında yaxından iştirak edirlər.

Hər iki ölkə SSRİ-nin tərkibində müttəfiq respublika olub. Elə həmin dövrdə də onlar arasında iqtisadi və mədəni əlaqələr formalaşıb. SSRİ dağıldıqdan, postsovet məkanında müstəqil dövlətlər yarandıqdan sonra bu münasibətlər yüksələn xətlə inkişaf etməyə başlayıb.

AZƏRTAC Xəzəryanı ölkələr kimi ortaq su sərhədinə malik Azərbaycan-Qazaxıstan münasibətlərinin bəzi aspektlərinə nəzər salır.

Azərbaycan-Qazaxıstan diplomatik münasibətlərində strateji müttəfiqlik mərhələsinə keçid

Son zamanlar Azərbaycanın Mərkəzi Asiya, o cümlədən regionun türkdilli dövlətləri ilə kəmiyyət və keyfiyyətcə intensivləşən münasibətləri yeni geosiyasi reallıqlara uyğun olaraq inkişaf etdirilir və strateji xarakter alır. Ölkələrimiz Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT), ATƏT, Müstəqil Dövlətlər Birliyi (MDB), Avratlantik Tərəfdaşlıq Şurası, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (İƏT), Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurası, Beynəlxalq Türk Akademiyası, Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu, TÜRKPA, TÜRKSOY kimi beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində də əməkdaşlıq edir.

Azərbaycan ilə Qazaxıstan arasında diplomatik münasibətlər 1992-ci il avqustun 27-də qurulub. 1993-cü il yanvarın 9-da Qazaxıstanın Azərbaycanda səfirliyi fəaliyyətə başlayıb. Qazaxıstanın paytaxtında 2004-cü il martın 1-dən səfirliyimiz, 2008-ci ildən isə Aktau şəhərində baş konsulluğumuz fəaliyyət göstərir. Ölkələrimiz arasında dərin köklərə malik strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik münasibətləri mövcuddur. İndiyədək əməkdaşlığa dair 134 sənəd imzalanıb. Bunlardan ən mühüm olanı 2004-cü il martın 1-də Astanada imzalanan “Azərbaycan Respublikası və Qazaxıstan Respublikası arasında dostluq münasibətləri və strateji tərəfdaşlıq haqqında Bəyannamə” və Bakıda 2005-ci il mayın 24-də imzalanan “Azərbaycan Respublikası və Qazaxıstan Respublikası arasında strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə”dir. Bu mühüm sənədlərin imzalanmasında məqsəd ikitərəfli əməkdaşlığın bütün spektri üzrə bərabərlik, qarşılıqlı etimad, strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik münasibətləri prinsipləri əsasında qarşılıqlı əlaqələrin daha da möhkəmlənməsi üçün hüquqi zəmin yaratmaq idi. Məhz bu iki tarixi sənədin imzalanması ilə Azərbaycan və Qazaxıstan arasında münasibətlər yeni, strateji müttəfiqlik mərhələsinə keçdi. Bunun əsasında ötən illər ərzində ölkələrimiz arasında münasibətlər daha da inkişaf edib və hazırkı səviyyəyə çatıb.

Bundan başqa, 2006-cı ildə "Azərbaycan Respublikası ilə Qazaxıstan Respublikası arasında neftin Qazaxıstan Respublikasından Xəzər dənizi və Azərbaycan Respublikasının ərazisi ilə Bakı-Tbilisi-Ceyhan sistemi vasitəsilə beynəlxalq bazarlara nəql edilməsinə dəstək verilməsi və şərait yaradılması haqqında" müqavilə imzalanıb. Eyni zamanda, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu xətti Qazaxıstan və Azərbaycanın əməkdaşlığını və hər iki ölkənin beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərindəki rolunu və əhəmiyyətini artırır. Artıq reallığa çevrilməkdə olan Zəngəzur dəhlizi isə Orta Dəhlizin funksionallığını yüksəltməklə yanaşı, türk coğrafiyasının birləşməsi baxımdan da tarixi hadisə olacaq.

Xalqlarımızın ənənəvi dostluq və qardaşlıq əlaqələri

Azərbaycan və qazax xalqları arasında tarixən ənənəvi dostluq və qardaşlıq əlaqələri mövcud olub. Buna təsir edən əsas amillərdən biri Azərbaycan və qazax xalqlarının türkdilli olması, etnik, dini və mədəni dəyərlər baxımından bir-birinə çox yaxınlığıdır.

Xalqımızın ümummilli lideri Heydər Əliyevin Azərbaycan-Qazaxıstan münasibətlərinin inkişafına böyük töhfələri danılmazdır. Təsadüfi deyil ki, məhz bu töhfələrinə görə 1997-ci ildə Ümummilli Liderə Əl-Fərabi adına Qazax Milli Dövlət Universitetinin fəxri doktoru diplomu, 1998-ci ildə isə “Astana” dövlət medalı təqdim olunub.

İki ölkə arasında münasibətlərin daha da inkişafına Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev arasında mövcud olan qarşılıqlı etimada əsaslanan etibarlı dostluq əlaqələri də mühüm təsir edir. Qazaxıstan Respublikasının müstəqilliyinin 30-cu ildönümü münasibətilə Prezident Kasım-Jomart Tokayevə təbrik məktubu ünvanlayan dövlətimizin başçısı İlham Əliyev qeyd edib: “İnanıram ki, sıx tellər ilə biri-birinə bağlı olan xalqlarımızın mənafelərinə uyğun olaraq Azərbaycan ilə Qazaxıstan arasındakı dostluq, səmərəli əməkdaşlıq və strateji tərəfdaşlıq münasibətləri bundan sonra da inkişaf edəcək və genişlənəcəkdir”.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev öz çıxışlarında Türkdilli dövlətlərlə əlaqələrin inkişaf etdirilməsinin prioritet məsələlərdən biri olduğunu dəfələrlə qeyd edib. Bu uğurlu siyasətin məntiqi nəticəsi olaraq dövlətimizin başçısına Türk Dünyasının Ali Ordeni təqdim edilib. Həmçinin Prezident İlham Əliyevin Qazaxıstanın ali ordeni olan “Altın kıran” - “Qızıl qartal” ordeni ilə təltif edilməsi ona beynəlxalq platformada verilən yüksək dəyər, Azərbaycanın türk dünyası ölkələri arasında qardaşlıq münasibətlərinin inkişafına göstərdiyi səylərə münasibətin ifadəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev də öz çıxışlarında iki ölkə arasında əlaqələrin son illərdə yüksələn xətlə davam etdiyini dəfələrlə vurğulayıb.

Azərbaycan Qazaxıstan münasibətlərində yeni səhifə açan qarşılıqlı səfərlər

İqtisadi və geostrateji üstünlüklərindən səmərəli yararlanmaqla yüksək inkişaf mərhələsinə qədəm qoyan və Cənubi Qafqazın lider dövlətinə çevrilən Azərbaycan Qazaxıstan ilə münasibətlərin inkişafına xüsusi önəm verir. Qısa dövr ərzində dövlət başçılarının qarşılıqlı səfərləri, təbii ki, ikitərəfli əlaqələrə öz müsbət təsirini göstərib, münasibətlərimizdə yeni səhifə açıb.

1994-cü il oktyabrın 19-da türk dövlətləri başçılarının ikinci Zirvə görüşündə Prezident Heydər Əliyevin müstəqil Azərbaycanın rəhbəri kimi Qazaxıstan Prezidenti Nursultan Nazarbayevlə ilk görüşü zamanı iki ölkə münasibətlərinin həm türk dövlətlərinin münasibətləri çərçivəsində, həm də ikitərəfli formatda inkişaf etdirmək qərara alınıb. Bir il sonra isə ulu öndər Heydər Əliyev və Qazaxıstan Prezidenti Nursultan Nazarbayev Almatıda keçirilən MDB ölkələri dövlət başçılarının Zirvə toplantısında görüşüblər.

1996-cı ilin sentyabrında isə Qazaxıstan Prezidenti Nursultan Nazarbayevin Azərbaycana rəsmi səfəri zamanı dövlət başçılarının iştirakı ilə nümayəndə heyətləri arasında keçirilən danışıqların əsas mövzusu iki ölkə arasında siyasi-iqtisadi əməkdaşlığın yeni inkişaf istiqamətləri olub. 1997-ci il iyunun 10-11-də Prezident Heydər Əliyevin Qazaxıstana rəsmi səfərinin yekunlarına əsasən, Azərbaycan Respublikası ilə Qazaxıstan Respublikası arasında bir sıra mühüm sənədlər imzalanıb. 2001-ci il noyabrın 29-da Moskvada Azərbaycanla Qazaxıstan arasında Xəzərin dibinin bölüşdürülməsinə dair imzalanmış saziş Xəzərin hüquqi statusunun müəyyənləşdirilməsi baxımından çox ciddi əhəmiyyətə malikdir.

Prezident İlham Əliyev isə Qazaxıstana ilk rəsmi səfərini 2004-cü ildə edib. Səfər zamanı Prezident İlham Əliyev və Prezident Nursultan Nazarbayev iqtisadi münasibətlər, xüsusilə Xəzərin karbohidrogen ehtiyatlarının dünya bazarına nəql edilməsi sahəsində əməkdaşlıq məsələlərinə dair geniş fikir mübadiləsi aparıblar. Bu görüşdən sonra Nazarbayev bildirib ki, İlham Əliyev Ulu Öndərin layiqli davamçısı olmaqla yanaşı, ölkənin regionda və dünyada mövqeyini gücləndirəcək.

Prezident İlham Əliyev Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) 6-cı Zirvə toplantısında iştirak məqsədilə bu gün Qazaxıstana növbəti dəfə səfər edib. Qeyd edək ki, AQEM Asiyada sülhün, təhlükəsizliyin qorunması üçün əməkdaşlığı nəzərdə tutan, bununla da, dünyada qlobal sülhün və etimadın əldə olunmasını hədəfləyən çoxtərəfli təşkilatdır. AQEM-in fəaliyyətini tənzimləyən əsas sənədlərdə separatizm dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə olan təhdid kimi pislənilib və üzv dövlətlərin ərazi bütövlüyünə, suverenliyinə hörmət edilməsi, bundan irəli gələrək bir-birinin ərazilərində olan separatçı fəaliyyətləri dəstəkləməmək barədə öhdəlik əks olunub və 27 üzv dövlət arasında münasibətlərin bir-birinin ərazi bütövlüyü, suverenliyi və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinə hörmət əsasında qurulmalı olduğu qeyd edilib.

İqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsinə verilən töhfələr

Dövlət başçılarının qarşılıqlı səfərlərinin müsbət nəticələri özünü təkcə siyasi sferada göstərmir. Azərbaycan və Qazaxıstan geniş iqtisadi potensiala malik ölkələrdir. İki ölkə arasında əmtəə dövriyyəsinin həcminin qısa zaman kəsiyində əhəmiyyətli dərəcədə artımı əlaqələrin yüksək səviyyədə olmasının əyani təsdiqidir. 2020-ci ildə ticarət dövriyyəsi 142,03 milyon ABŞ dolları olduğu halda, 2021-ci ildə bu göstərici 135,8 milyon, 2022-ci ilin yanvar-avqust aylarında bu göstərici 369,55 milyon ABŞ dolları olub.

Azərbaycan və Qazaxıstan hökumətləri nəqliyyat, enerji və digər layihələr vasitəsilə regional əməkdaşlığı möhkəmləndirmək üçün mühüm işlər görürlər. Beynəlxalq Transxəzər Nəqliyyat Marşrutu çərçivəsində əməkdaşlıq, ölkələrimizin əlverişli tranzit potensialı və logistika imkanları beynəlxalq yükdaşımalarda onların rolunun artmasına gətirib çıxarır. Aktau dəniz limanı xüsusi zonasında Azərbaycan investisiyası ilə inşa edilən “Aktau İstehsal və Logistika Mərkəzi” ölkələrimiz arasında ticarət-iqtisadi əlaqələrinin artmasında əhəmiyyətli rol oynayır. 2021-ci ildə Qazaxıstanın paytaxtında “Azərbaycan Ticarət Evi”nin açılması isə iki ölkə arasında iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsinə mühüm töhfə verir.

Cari ildə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətlərin intensivləşməsinin şahidi oluruq. Qırğızıstan və Qazaxıstan prezidentlərinin Azərbaycana, Prezident İlham Əliyevin isə Özbəkistana, Türkmənistana və Qırğızıstana səfərləri və əldə edilmiş razılaşmalar əlaqələrimizin gələcək konturlarını müəyyən edir. Belə ki, dünyada cərəyan edən son hadisələr fonunda Azərbaycanın da yerləşdiyi Orta Dəhlizin əhəmiyyəti artmaqdadır. Azərbaycan Prezidentinin uzaqgörən siyasətinin nəticəsi olaraq ölkəmizdə bir sıra mühüm nəqliyyat-logistika infrastrukturu yaradılıb və respublikamız beynəlxalq nəqliyyat şəbəkələrinə inteqrasiya olunub. Azərbaycan həyata keçirdiyi irimiqyaslı infrastruktur layihələri vasitəsilə əlverişli regional tranzit mərkəzinə çevrilib. Təsadüfi deyil ki, son illər Qazaxıstan məhsullarının Azərbaycan üzərindən tranziti əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Qazaxıstandan Qərbə və əks istiqamətdə daşınan yüklərin artımı barədə ümumi məlumat aşağıdakı cədvəldə əksini tapıb.

Azərbaycan-Qazaxıstan-Türkiyə xarici işlər nazirləri və nəqliyyat sahəsi üzrə məsul nazirlərin 2022-ci il iyunun 27-də Bakıda keçirilən Birinci Üçtərəfli Toplantısında Şərqi Zəngəzur regionunda dəhlizin inkişaf etdirilməsi məsələləri müzakirə mövzusu olub. Nazirlər Şərqi Zəngəzur regionu ilə Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasını əlaqələndirən dəhlizin inkişafının vacibliyini Orta Dəhlizin perspektiv hissəsi kimi bəyan ediblər.

Qeyd edək ki, Azərbaycan ilə Qazaxıstan arasında iqtisadi əməkdaşlığın inkişafı məqsədilə 1999-cu ildə yaradılan Ticari-İqtisadi Əməkdaşlıq üzrə Birgə Hökumətlərarası Komissiyanın indiyədək 18 iclası keçirilib. Baş tutan iclaslarda iki ölkə arasında ötən dövr ərzində ticarət-iqtisadi, energetika, nəqliyyat, logistika, sənaye və informasiya-kommunikasiya texnologiyaları, kənd təsərrüfatı və qida təhlükəsizliyi sahələrində ikitərəfli əlaqələrin vəziyyəti ilə bağlı görülmüş işlər nəzərdən keçirilib, gələcək əməkdaşlığın genişləndirilməsi ilə bağlı növbəti addımlar müzakirə olunub.

Türk dünyasına inteqrasiyanı sürətləndirən mədəni əlaqələr

Azərbaycan və qazax xalqları tarix, mədəniyyət və ənənələr baxımından bir-birinə bağlı olduqlarından mədəni əlaqələrin genişləndirilməsi üçün heç bir maneə yoxdur. Hər iki xalq müstəqillik əldə etdikdən sonra bu əlaqələr intensiv xarakter alıb. Belə ki, həmin dövrdən etibarən Qazaxıstanda bir sıra Azərbaycan mədəniyyət mərkəzləri fəaliyyət göstərir. Azərbaycan xalqının böyük dostu, qardaş Qazaxıstan mədəniyyətinin görkəmli nümayəndəsi, “Mən Azərbaycanı özümə ikinci Vətən bilirəm” deyə xitab edən böyük qazax mütəfəkkiri Oljas Süleymanovun xalqımızın çətin vaxtlarında haqq səsimizin dünyaya çatdırılmasında əvəzsiz xidmətləri olub. O, 1990-cı ilin 20 Yanvar faciəsi ilə əlaqədar başsağlığı vermək üçün Bakıya gəlib və Kremlin Qurultaylar sarayında rus-erməni şovinizminə qarşı çıxış edərək faciənin günahkarı olan Qorbaçov rejimini tənqid edib. Təsadüfi deyil ki, ölkəmizin haqq səsini dünyaya bəyan edən Oljas Süleymanov müxtəlif vaxtlarda Azərbaycanın “Dostluq və “Şərəf” ordenləri ilə təltif edilib. 2021-ci il avqustun 12-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən qəbul olunan zaman, dövlətimizin başçısı İlham Əliyev O.Süleymanovun türk dünyası ölkələrinin birliyi, türkdilli dövlətlər arasında həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi işində səylərini yüksək qiymətləndirib.

Azərbaycan və Qazaxıstan, o cümlədən media sahəsində də əməkdaşlıq edirlər. Belə ki, Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi (AZƏRTAC) və Qazaxıstanın “Kazinform” Beynəlxalq İnformasiya Agentliyi informasiya mübadiləsinə dair müqavilə imzalayıblar. İki dost agentlik mütəmadi olaraq informasiya və təcrübə mübadiləsi aparır, birgə layihələr həyata keçirir. AZƏRTAC və “Kazinform”, eyni zamanda, Dünya Xəbər Agentlikləri Konqresi, Asiya və Sakit Okean Ölkələri Xəbər Agentlikləri Təşkilatı (OANA), Türkdilli Xəbər Agentlikləri Birliyi (TKA) və digər transmilli media platformaları çərçivəsində əməkdaşlıq edirlər.

Azərbaycan və Qazaxıstanın milli xəbər agentlikləri 1992-ci ildə TKA-nın (Türkdilli xəbər agentlikləri) həmtəsisçiləri olublar.

Qazaxıstan Respublikasının Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin bu il avqustun 24-də Azərbaycana rəsmi səfəri ölkələrimiz arasında səmimi dostluğa və mehriban qonşuluğa əsaslanan əlaqələrin yüksələn xətlə inkişafına yeni təkan verib. Belə ki, işğaldan azad edilmiş Füzuli şəhərində “Kurmanqazı adına Yaradıcılığın İnkişafı Mərkəzi”nin tikintisi planlaşdırılıb. İlkin təkliflərə əsasən, Qazaxıstan tərəfindən 1,5 hektar ərazidə inşa olunacaq məktəbin 500 şagird yerlik olması nəzərdə tutulub.

Onu da qeyd edək ki, Sumqayıt-Aktau, Şirvan-Atırau, Mingəçevir-Uralsk və Şuşa-Türküstan şəhərləri arasında qardaşlaşma əlaqələri mövcuddur. Bu şəhərlərimizin qardaşlaşması mədəni əlaqələrimizin inkişafına təkan verib, hər iki dövlətin regionları arasında əməkdaşlığı stimullaşdırıb, Türk dünyasında inteqrasiya proseslərinin sürətlənməsinə səbəb olub.

Birmənalı olaraq demək olar ki, etnik, dini və mədəni dəyərlər baxımından bir-birinə yaxın olan Azərbaycan ilə Qazaxıstanın münasibətləri bundan sonra da yüksələn xətlə inkişaf edəcək və bu əməkdaşlıq formatı həm ölkələrimizin və xalqlarımızın, həm də bütün Xəzəryanı ölkələrin və Türk dünyasının inkişafına mühüm töhfələr verəcək.

Hikmət Əhmədov

AZƏRTAC-ın bölmə müdiri