Xalq təqvimi - qədim Naxçıvanda keçirilən el şənlikləri

Naxçıvan, 31 yanvar, Rauf Əliyev, AZƏRTAC

Etnoqrafiyamızda xalq təqviminin özünəməxsus yeri var. Əkinçiliklə və maldarlıqla məşğul olan babalarımız tarixən təbiət hadisələrini izləyib, təbiətdə baş verən dəyişikliklərə, məişətdə görüləcək işlərə uyğun hər il təkrarlanan bir təqvim hazırlayıblar. Bu təqvimə əsasən əlamətdar günlər xalq bayramına, el şənliyinə çevrilib. Xalq özü bu mərasimlərin həm təşkilatçısı, həm yaradıcısı, həm də tamaşaçısı olub. Bu folklor nümunələri, etnoqrafik bilgilər nəsildən-nəslə ötürülüb, min illər boyu yaşayıb. Bu cür mərasimlərin keçirilməsi ən çox qış aylarında baş verir. Bu isə təsadüfi deyildir. Payızın son günlərindən başlayaraq təsərrüfat işlərindən azad olan insanlar vaxtlarını səmərəli keçirməyə çalışıblar.

Səddə bayramı Novruza 50 gün qalmış keçirilir

Tədqiqatçı Zaleh Novruzov AZƏRTAC-ın Naxçıvan bürosunun əməkdaşı ilə söhbətində bildirib ki, noyabr ayında vaxtilə təntənəli keçirilən, lakin unudulmuş Azərbaycan bayramlarının ayinlərini qoruyub saxlayan insanlar Kövsəc, dekabr ayında isə Çillə bayramlarını qeyd ediblər. Yanvar ayının sonunda, Novruz bayramına 50 gün qalmış Səddə bayramı keçirilərdi. Səddə bayramı haqda günümüzə çox az məlumat gəlib çatıb. Dahi Nizami Gəncəvinin “İsgəndərnamə” əsərində isə bu bayramın yalnız adı çəkilir:

Novruz ilə Səddə bayramlarında

Ayinlər yenidən olurdu bərpa.

Bəzi tədqiqatçılar bu mərasimin mentalitetimizə uyğun olmadığını, ona görə də unudulduğunu söyləyirlər. Zənimizcə, bu mərasim Zərdüşt dini ilə, odla, xüsusən xürrəmilərlə bağlıdır.

Ta qədimdən Səddə bayramında meydanda böyük tonqal yandırar, ətrafında əl-ələ tutub rəqs edər, “Novruza 50, biçinə 150 gün qaldı” deyərmişlər. “Səddə” sözü “səd” sözündən yaranıb və qış ilə yay arasında tonqaldan sərhəd çəkməyə işarədir. “Biçinə 150 gün qalmaq” ifadəsi çox güman ki, Naxçıvanla bağlıdır. Çünki Azərbaycanın aran zonasında iyunun əvvəli, Naxçıvanda isə iyulun əvvəlində taxıl biçininə başlanılır.

Kiçik çillə, vay çillə

Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Asəf Orucov xalq arasında dolaşan bir rəvayətlə bağlı yazır ki, Böyük çillə ömrünü başa vurub geri qayıdanda yolda Kiçik çillə ilə qarşılaşır. Kiçik çillə Böyük çillədən soruşur: “Nə etdin?” Böyük çillə cavab verir: “Tayaları yarıladım, qovurma küpəsinin başını endirdim, qalaqları sökdürdüm”. Kiçik çillə buna gülüb deyir: “Mən gedib unluqları, ot tayalarını yox edəcəyəm, qalaqları yandırıb göyə sovuracağam, gəlinlərin əlini xəmir təknəsində donduracağam”. Böyük çillə deyir: “Heç nə edə bilməyəcəksən, çünki ömrün azdır, qabağın yazdır”.

İnsanlar Böyük çilləni rəhmli, qarlı, bərəkətli sayırlar:

Böyük çillə, nar çillə,

Ağ gül üstə qar çilə.

Buğdalara yorğan ol,

Bağçalara bar çilə.

Kiçik çilləni isə amansız, sərt hesab edib, ona şeirlər qoşublar:

Kiçik çillə, vay çillə

Qarlı, dumanlı çillə.

Aşıq Molla Cuma çillə haqqında belə yazır:

Durubsan meydanda özünü çəkib,

Bu meydanda mən aslanam, sən nəsən?

Girərəm ortaya qaş-qabaq töküb,

Çillə kimi qar salanam, sən nəsən?

Xalq arasında iki çillənin bir-birini əvəz etməsi “təhvil-təslim dövrü” adlanır. Muxtar respublikanın Ordubad və Culfa bölgələrində əhali qışın ən qorxulu dövrünü “cahar-cahar” adlanan dövr hesab edir ki, bu da dörd gün Böyük çillədən, dörd gün isə Kiçik çillədən götürülür. Xalq meteorologiyasına görə, Böyük çillənin son, Kiçik çillənin isə ilk dörd günü qışın ən sərt günləridir. Asəf Orucovun Culfa bölgəsindən topladığı etnoqrafik çöl materiallarına görə, bu bölgədə Böyük çillə qurtarıb, yerini Kiçik çilləyə verdiyi dövrdə (“cahar-cahar” adlanan dövr nəzərdə tutulur) “Çillə kəsdi” oyunu və ya şənliyi keçirilərmiş. Oyun zamanı qardan heyvan fiqurları düzəldib, onun ətrafına yığışar, şənlik edərdilər. Məqsəd qışdan qorxmamaq, qışa sinə gərməkdir.

“Çoban bayramı” və ya “Saya gəzmə” mərasimi

Asəf Orucov etnoqrafik materiallara əsaslanaraq yazır ki, xalq təqviminə uyğun olaraq Böyük çillənin sonlarına “qurdun insana yerikləyən dövrü” də deyilibmiş. Bu onunla əlaqəlidir ki, ilin bu dövründə qurd (canavar) ac qaldığı üçün insanlara da hücum edir.

Araşdırmalardan məlum olub ki, Ordubadda Böyük çillə ilə Kiçik çillə arasındakı “təhvil-təslim dövrü”ndə və ya Böyük çillə qurtarıb yerini Kiçik çilləyə verən gün “Çoban bayramı” və ya “Saya gəzmə” adlı mərasim təşkil edərdilər. Bu bayramı keçirməkdə əsas məqsəd yer ruhlarını razı salıb, dölün bərəkətini artırmaq və heyvanları sağlam vəziyyətdə yaza çıxarmaq idi. Eyni zamanda, bu tariх maldarlar üçün yeni bir ilin başlanğıcı kimi də qəbul edilirdi.

Xeyir-bərəkət bayramı - Xıdır Nəbi

Kiçik çillə dövründə keçirilən mərasimlərdən biri də “Xıdır Nəbi”dir. Bu barədə danışan tədqiqatçı Zaleh Novruzov deyir ki, buna bəzən “Xıdıra-xıdır” da deyirlər. Naxçıvanda “Xıdır Nəbi” bayramı müxtəlif vaxtlarda, bəzi kəndlərdə isə bir neçə dəfə keçirilir. “Azərbaycan etnoqrafiyası” kitabındakı “Novruz bayramı” məqaləsində Kiçik çillənin (fevralın) birinci ongünlüyünün “Xıdır Nəbi” adlandırıldığı, bu dövrün qışın ən sərt, çovğun-boranlı keçdiyi qeyd edilir. “Xıdır girdi, qış girdi, Xıdır çıxdı, qış çıxdı” atalar sözü də məhz buradan yaranıb.

Xıdırın yaşıllıq, bahar hamisi olan Xızırla və əksər xalqlarda su, yağış, çay, dəniz hamisi kimi tanınan İlyasla da əlaqəsi olduğu qeyd edilir.

Zaleh Novruzov bu məqamda xatırladır ki, bir çox hallarda Xıdır və Xızır sözləri arasındakı oxşarlıq çaşqınlıq yaradır. Xıdır Nəbi bilavasitə Kiçik çillənin ilk ongünlüyündə keçirilən xüsusi mərasimlə bağlı olduğu halda, Xızır, dediyimiz kimi, yaşıllıqla, baharla bağlıdır. Əslində isə bunların bir-biri ilə heç bağlılığı yoxdur. Etnoqraf Asəf Orucov da qeyd edir ki, Xıdır Nəbi mərasiminin su və yaşıllıqla heç bir əlaqəsi ola bilməz. Naxçıvanın dağlıq bölgələrində bu dövrdə bir metrə qədər qar olur. Deməli, fevral ayında keçirilən Xıdır Nəbi bayramı ilə mayda keçirilən “Hıdır-Ellezi” qarışdırmaq o qədər düzgün olmazdı. Təkcə Azərbaycan türkləri deyil, digər türk xalqlarında da bu bayram qeyd edilir. Anadolu türklərində bayram “Hıdır-Ellez” adı ilə may ayının 6-da, Balkanlardakı müsəlman-türk xalqları arasında isə aprel ayının üçüncü ongünlüyündə keçirilir. Türkiyənin İqdır bölgəsində isə “Xıdır Nəbi” bayramı Naxçıvanda olduğu kimi fevral ayında qeyd edilir”.

Naxçıvan şəhəri və ətraf kəndlərdə “Xıdır Nəbi” Kiçik çillənin ikinci cümə axşamı və ya Kiçik çillənin dövrünün yarısına yaxın olan cümə axşamı keçirilir. Muxtar respublikanın Babək rayonunun əksər kəndlərində isə “Xıdır Nəbi” Kiçik çillə dövrünün yarısına yaxın çərşənbə axşamı (eyni ilə çərşənbələr kimi) qeyd edilir.

Bayram yeməkləri - dadlı qovurğa, şirin qovut

Zaleh Novruzovun sözlərinə görə, “Xıdır Nəbi”nin keçirilmə mərasimi, demək olar ki, hər yerdə oxşardır. Adətən, bu bayrama yaydan hazırlıq gedir. Çətənə, küncüt, fındıq, şabalıd, noxud, püstə, badam, ceviz, ərik dənəsi, qarpız toxumu tədarük edilər və “Xıdır günü” qovrulardı. Qovurğanın əsasını isə buğda təşkil edir. Qovurğa qarışığına kişmiş, mövüc, iydə, tut qurusu, xurma qarışdırılır, əsasən, ağ, yumşaq növ buğdadan hazırlanır. Qovurğa dəstərdə (kirkirə, əl daşı) çəkilir və ya dibəkdə döyülür, qovut hazırlanır. Qovut uzaq səfərə gedənlər üçün çörəyi əvəz edən yol azuqəsi kimi də istifadə edilərdi. Qovut axşam pəncərə qabağında sərili qoyulardı ki, gecə Xızır Peyğəmbər qovuta əlini və ya çəliyini vursun. Quru halda qovutu yemək çətin olduğu üçün onu yoğurarlar. Qovut yoğurmaq üçün, əsasən, doşabdan istifadə edirlər. Doşabı bal ilə də əvəz etmək olar. Heç biri olmadıqda isə şəkər şərbəti hazırlayıb onunla yoğururlar.

“Xıdır Nəbi” və İlaxır (axır çərşənbə) mərasimlərində də oxşarlıq var. Adətən, papaqatma (şal sallama, torba atma) hər iki bayramda təkrar olunur. “Xıdır Nəbi” günü uşaqlar qapıları gəzir, torba ataraq Xıdır payı toplayarlar. Bu zaman müxtəlif nəğmələr oxunur:

Xıdıra Xıdır deyərlər,

Xıdıra çıraq qoyarlar.

Xıdıra pay yığmağa

Biz gəlmişik hayınan.

Xızır-xızır xız gətir,

Var dərədən od gətir.

Uşaqlar sonra bir evə toplaşar, səhərə qədər çalıb-oynayar, şənlənərdilər.

Pay toplamağın “Xıdır Nəbi” mərasiminin maraqlı bir elementi olduğunu qeyd edən Zaleh Novruzov bildirir ki, bu mərasimi yerinə yetirən uşaqlar məhəllələri öz aralarında bölər, qapıları döyüb torba atardılar. Bəzi ailələrdə isə “Xıdır Nəbi”də yumurta boyayırlar. Bu bayramda oğlan evindən nişanlı qıza, bəzən də qız evindən nişanlı oğlana, təzə gəlinlərə bayram sovqatı göndərilir. Bu bayramda niyyət edib, qulaq falına çıxanlar da olur.

Göründüyü kimi, xalq təqviminin mühüm mərhələsini təşkil edən bayramlarda fərqli ayinlər icra olunub və onların bir çoxu günümüzdə yaşamaqdadır. Qədim tariximizdən süzülüb gələn bu bayramlarımızın təbliğ edilməsi, gələcək nəsillərə çatdırılması isə hər birimizin borcudur.