Ötən əsrin 50-ci illərinin ortalarında bizim keçmiş böyük ölkədən - SSRİ-dən müxtəlif sahələrin mütəxəssisləri, o cümlədən həkimlər işləmək üçün xaricə göndərilirdi.

Onlardan biri də azərbaycanlı həkim Salih Salihov idi. O, uzaq və əfsus ki, iqlim şəraiti o qədər də əlverişli olmayan Yəməndə işləmişdir. Yəmən kralı əlahəzrət İmam Əhməd Sovet İttifaqının başçısına müraciət edərək, ona şəxsi həkim verilməsini xahiş etmiş və həkimin hökmən müsəlman olmasını arzu etdiyini bildirmişdi. O vaxt bu iş Azərbaycan Respublikasının rəhbərliyinə tapşırılanda geniş profilli, yüksək ixtisaslı həkim kimi tanınan doktor Salihovu məsləhət görmüşdülər.

Həmyerlimizin ərəb ölkəsində fəaliyyətini fədakarlıq kimi səciyyələndirmək mübaliğə olmaz. Lakin bu barədə söhbət açmazdan əvvəl oxucuya izah etmək istərdim ki, nə üçün Yəmənə məhz Salih Salihovu göndərməyi qərara almışdılar. O dövrdə sahə həkimi kimi təcrübə toplamış doktor Salihov Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunda klinik ordinator və müəllim vəzifələrində çalışmış, bir neçə tibb məktəbinin müəllimi və rəhbəri, Naftalan kurortunun direktoru, Semaşko adına xəstəxananın baş həkimi işləmişdi, elmlər namizədi idi.

…Bu hadisədən bir qədər əvvəl - 1952-ci ildə tibb aləmi doktor Salihovun adı ilə bağlı qeyri-adi, fədakarlıq sayıla biləcək bir hərəkətin nəticəsi olan kəşfin şahidi olmuşdu. Təbii ki, tibb tarixində belə faktlar əvvəllər də məlum idi. Lakin haqqında söhbət açacağım hadisə respublikamızda ilk dəfə baş vermişdi.

1940-cı illərin əvvəllərində S.Salihov Tibb İnstitutunu bitirəndə bəşəriyyətin həyatında bəlkə də ən dramatik dövr - İkinci Dünya müharibəsi başlandı. Həmin illərdə və xüsusən sonrakı onillikdə tibbi praktikada bir sıra yeni dərman preparatlarından istifadə edilməyə başlanmışdı. Onların ən təsirlisi ingilis Aleksandr Fleminqin ixtira etdiyi penisillin hesab olunurdu. Azərbaycanlı terapevt Salihov ağ ciyərlərdə irinli proseslərin müalicəsində bu preparatın venadaxili istifadəsini təklif etmişdi. Ağır xəstələrin həyatını riskə məruz qoymamaq üçün o, ilk klinik təcrübəni öz üzərində aparmış və əvvəlcədən dilindən iltizam yazaraq, bu addımına görə bütün məsuliyyəti öz boynuna götürmüşdü. Təcrübə uğurlu oldu. O vaxt “Kliniçeskaya medisina” jurnalı yazırdı ki, həkimin bu şücaəti dünya tibb elmini bir neçə yüz addım irəli aparmışdır.

Xüsusi vurğulamaq istərdim ki, doktor Salihovun qazandığı uğurlar məhz onun farmakologiya sahəsində dərin biliklərinin olmasına əsaslanırdı.

O deyirdi: “Dərmanlarla manevr etməyi bacarmaq lazımdır”. Məsələn, revmatizm xəstəliyinin bəzi formalarının müalicəsində yüksək dozada natrium-salisil preparatı tətbiq etməklə, o, əla nəticələr əldə etmişdi. Salih müəllim məhdud ixtisaslı həkimliyi qəbul etmirdi, deyirdi ki, insanın daxili orqanları bir-biri ilə o qədər sıx qarşılıqlı əlaqədədir ki, həkim hər birini bütün incəliklərinə qədər bilməyə borcludur. O, özü məhz belə həkim idi və bu bacarığı Yəməndə onun işinə çox yaradı.

Doktor Salihov bu ölkədə kimləri, hansı xəstəlikləri müalicə etməmişdi! Özü də həmişə ən müasir üsullardan istifadə edirdi. Yəmən monarxının və onun ailə üzvlərinin şəxsi həkimi kimi bu ölkəyə gəlmiş Azərbaycan elçisi əhalinin inkansız təbəqələrinin nümayəndələrinə də təmənnasız tibbi xidmət göstərirdi. Bəzən o, bir gündə 60-a qədər xəstə qəbul etməli olurdu. Ədən mətbuatında həmyerlimiz haqqında çoxsaylı yazılar dərc edilir, onu “Krallığın ən populyar doktoru” adlandırırdılar. Amerikada çıxan bir populyar jurnal isə onun xalis humanitar fəaliyyətini belə qiymətləndirmişdi: “Təkcə bu həkimin missiyası ərəblərdə onlarca tankdan, topdan daha artıq rəğbət doğurur”.

Doktor Salihov Yəməni, onun sakinlərini sevir, onlar da ona eyni münasibət bəsləyirdilər. Yəmənlilər indi də onu xatırlayırlar. Bir də ki, öz qəlbinin bir hissəsini sənin xalqına bəxş etmiş insanı unutmaq olarmı?! Salihovun səyləri sayəsində Yəmən paytaxtında Anatomiya muzeyi, mamalıq-ginekologiya şöbəsi, stomatologiya kabineti yaradılmışdı. Salihovun ömür-gün yoldaşı Adilə xanım da stomatologiya kabinetində işləyirdi. Bu ailəni tanıyan adamların dediyinə görə, doktor Salehov Adilə xanıma olduqca məhrəmanə münasibətini ətrafdakılardan da gizlətmirdi. Səna şəhərində isə Salihovun Yəməndə işlədiyi illərə həsr edilmiş muzey hələ də fəaliyyətdədir. Muzeydəki materiallar göstərir ki, Salihov bu ölkədə işləyərkən elmi araşdırmalarını da dayandırmamışdı. Məsələn, o, Afrika və Asiya ölkələri üçün səciyyəvi olan “bilqarsioz” deyilən nadir xəstəliyi Yəməndə hərtərəfli tədqiq etmişdir. Sonradan, artıq Vətəndə isə bu mövzuda elmi məqalə dərc etdirmişdi.

Azərbaycanlı həkimin əzmkarlığı, onun məqsədyönlü elmi axtarışları yəmənli həmkarlarını mat qoyurdu. Halbuki o, elə bir rahatlığı olmayan şəraitdə yaşayır və işləyirdi. Hodeyda şəhərindəki xəstəxananın direktoru deyirdi: “Bu həkimin bənzəri yoxdur… Allah bizim hökmdarımız İmamın qəlbinə salıb ki, o, belə bir həkimi ölkəmizə dəvət edib və o, ölkəmizə çox xeyir gətirib…” Belə rəyləri oxumaq çox xoşdur.

Salihov təbiətən maarifçi adam idi. O, Tibb İnstitutundan əvvəl fəhlə fakültəsini, daha sonra Pedaqoji İnstitutu bitirmiş, müəllimliklə məşğul olmuşdur. Buna görə də Yəməndə də maarifçilik fəaliyyətini davam etdirirdi. Kralın köməyi ilə ölkədə bir neçə feldşer məktəbi təşkil etmişdi, orada müvafiq fənnlərdən dərs deyirdi, özü də ərəb dilində - fitri istedadı və çalışqanlığı sayəsində o, qısa müddətdə ərəb dilini öyrənə bilmişdi.

Üstəlik, Salihov Kral Əhmədi inandırmışdı ki, bu məktəblərin məzunları xarici ölkələrdə, o cümlədən onun təmsil etdiyi ölkədə ali məktəblərdə tibbi təhsillərini davam etdirsinlər.

Doktor Salihovu tanıyanlar deyirlər ki,o, vətənindəki şagirdlərinə də böyük maraq göstərir, öz təcrübəsindən bilirdi ki, müəllimin yetişdirmələrinə bu cür münasibəti çox vacibdir. Bu baxımdan o, özünün elmi rəhbəri, Azərbaycanda terapevtlik məktəbinin banilərindən biri və Salihovun əsl peşəkar kimi formalaşmasına çox kömək etmiş professor Afonskini həmişə minnətdarlıq hissi ilə yad edirdi.

Bu xeyirxah estafeti qəbul etmiş Salihov tibb elmləri doktoru, kafedra müdiri, bir sıra monoqrafiyaların, 100-dən çox elmi məqalənin müəllifi kimi azərbaycanlı həkimlərin bütöv bir nəslini yetişdirmişdir. Onlar da öz müəllimləri kimi peşəkarlığı və yüksək insani keyfiyyətləri ilə fərqlənirdi. Belələrindən biri də onun oğlu, hazırda Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetinin kafedra müdiri olan professor Mustafa Salihovdur. Mustafa müəllim lütfkarlıq göstərərək, atası haqqında xatirələrini bölüşməyə razılıq verdi və hətta 95 illik yubileyi münasibətilə buraxılmış kitabı da mənə hədiyyə etdi.

Təəssüf ki, mən professor Salihovu şəxsən tanımırdım, hərçənd, onun haqqında tez-tez və çox eşidirdim. Bilirdim ki, Azərbaycanın baş terapevti kimi respublikada geniş şöhrət tapmışdı. Özü də təkcə gözəl mütəxəssis kimi deyil, həm də yüksək mənəviyyatlı şəxsiyyət kimi tanınmışdı. Deyirlər ki, zahirən nə qədər ciddi və təmkinli olsa da, əslində, çox səmimi, ürəyiaçıq bir insan idi.

Dünyada bütün dinlər insanlara məhəbbəti, sözün ən geniş mənasında yaxşılığı təbliğ etmirmi?! Bu mənada professor Salihovun bioqrafiyasında bir fakt mənə əsla təsadüfi görünmədi: Yəməndən Vətənə qayıdarkən özünün islami dəyərlərə sadiqliyini sübut etmək üçün o dövrün hakim ideologiyasına rəğmən Məkkəni ziyarət etmişdi. Vaxtilə onun atası hacı Mustafa da belə bir ziyarətdə olmuşdu.

Lakin professor Salihovun bütün fəaliyyətinin qaynaqlarını daha yaxşı anlamaq üçün yəqin ki, onun keçmişinə nəzər salmaq lazımdır.

O, Ağdaşda anadan olmuş, uşaq ikən valideynlərini itirmiş, ehtiyac içində yaşamışdır. Buna baxmayaraq, bütün çətinliklərə sinə gərmiş, orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirib, paytaxta gəlmiş, burada təhsilini davam etdirmişdir. Çətin uşaqlıq illəri onun həssas qəlbində iz buraxmışdı: doktor Salihov insanların iztirablarını çoxlarından yaxşı başa düşür və onlara hər vasitə ilə kömək etməyə çalışırdı.

Fitri istedada malik olan soydaşımız haqqında mənə bağışlanmış kitabda böyük adamlardan birinin aşağıdakı sözləri sitat gətirilir: yaddaş bizim hər birimizin həyatda qoyduğu gözəgörünməz izdir… Bu yazının qəhrəmanı sağ olsaydı, gələn il onun 100 yaşı tamam olardı. Professor Salihov haqqında xatirələr təkcə Ağdaş rayonunda onun adını daşıyan mərkəzi xəstəxananın həyətində ucaldılmış tunc büstdə deyil, onun şəfa verdiyi neçə-neçə qədirbilən insanın, işini davam etdirən şagirdlərinin və nəhayət, onunla ünsiyyətdə olmuş insanların hamısının qəlblərində və düşüncələrində də yaşayır.