Bakı, 27 sentyabr, Tamilla Məmmədova, AZƏRTAC

Azərbaycan Braziliya, Rusiya, Hindistan və Çinin əsasını qoyduğu, sonradan Cənubi Afrikanın da qoşulduğu qüdrətli iqtisadi blok olan BRICS qrupuna üzv olmaq istəyən ən son ölkələrdən biri oldu. BRICS-in artan iqtisadi və siyasi təsirləri Azərbaycanın bu bloka olan marağının mənbəyidir. Misir, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Efiopiya və İranı əhatə edən son genişlənmə ilə BRICS dünya əhalisinin təxminən yarısını və qlobal iqtisadiyyatın dörddəbirindən çoxunu təşkil edən nəhəng iqtisadi güc mərkəzinə çevrilib. Karbohidrogenlərdən asılılığını azaltmağa və iqtisadiyyatını şaxələndirməyə çalışan Azərbaycan üçün BRICS böyük bazarlara çıxış, texnologiya transferi və inkişaf təcrübəsini təmin edə bilər.

Mövzu ilə bağlı AZƏRTAC-ın suallarını hindistanlı ekspert, professor Mridula Qhoş cavablandırır.

- Azərbaycan BRICS-ə qoşulmaqla hansı iqtisadi fayda əldə edə bilər?

- Azərbaycan BRICS-ə qoşulmaq üçün cari il avqustun ortalarında müraciət edib. İyulun 3-də Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının Astana sammitində Azərbaycanın BRICS-ə qoşulmaq niyyətini əks etdirən Azərbaycan və Çin arasında Birgə Bəyannamə dərc olundu və Çin Azərbaycanın BRICS-ə üzvlük ərizəsini təsdiqlədi.

2009-cu ildən sonra on ildən çox müddət ərzində blok həm coğrafi, həm də mədəni baxımdan müxtəlif olan cəmi beş ölkədən - Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin və Cənubi Afrikadan ibarət idi, halbuki ümumi məxrəc onların hamısının inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyata sahib ölkələr olması idi. Bu ilin yanvarında onlara İran, Misir, Efiopiya və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri də qoşuldu. Azərbaycanın müraciəti ilə yanaşı, Səudiyyə Ərəbistanı da qoşulmaq arzusunu bildirib. Ümumilikdə, bu ölkələr birlikdə dünya əhalisinin təxminən yarısını və dünya iqtisadiyyatının dörddə birindən çoxunu təşkil edir. Beləliklə, BRICS-in Azərbaycan üçün iqtisadi faydası məsələsini bir neçə strateji baxımdan təhlil etmək olar.

Birincisi, Azərbaycanın Rusiya ilə yaxşı münasibətləri var, eyni zamanda, o Avropa üçün mühüm enerji və ticarət tərəfdaşıdır. BRICS-ə üzvlük Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi nəticəsində yaranan qütbləşmiş vəziyyətdə balans tapmaq cəhdidir. İkincisi, Azərbaycan bu il BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 29-cu sessiyasına (COP29) ev sahibliyi edəcək. BRICS-ə qoşulmaq Azərbaycanın çoxtərəfli potensialını gücləndirəcək. Üçüncüsü, Azərbaycan strateji baxımdan yeni nəqliyyat dəhlizlərinin, xüsusən də həm Çin, həm də Hindistan üçün vacib olan Orta Dəhliz, Şimal-Cənub və Şərq-Qərb marşrutlarının mərkəzində yerləşir. BRICS Azərbaycanın bu logistik üstünlüyünə əhəmiyyət verəcək. Ən əsası isə Azərbaycan BRICS-ə qoşulmaqla mövcud ideoloji, hərbi və iqtisadi öhdəliklərindən əl çəkmədən və dəyişmədən Şərq-Qərb münasibətlərinin mərkəzində olacaq.

- BRICS ölkələrinin iqtisadiyyatları ilə əməkdaşlıqdan Azərbaycan iqtisadiyyatının hansı sektorları daha çox faydalana bilər?

- İlk baxışdan BRICS böyük bazarlara çıxış, texnologiya transferi və inkişaf təcrübəsini təmin edir. Sırf iqtisadi təşkilat olaraq, həm də üzv ölkələr arasında qarşılıqlı investisiyaları qorumaq, güzəştli ticarət tarifləri yaratmaq və yeni nəqliyyat dəhlizlərini inkişaf etdirmək məqsədi daşıyır. Əməkdaşlığın əsas istiqamətləri qısamüddətli perspektivdə infrastruktur layihələri və nəqliyyat dəhlizləridir. Azərbaycanın yaxşı inkişaf etmiş infrastrukturu, o cümlədən Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu və Orta Dəhliz kimi tanınan Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu Çinin Avropaya alternativ ticarət yolları arzusunu tamamlayır, tranzit vaxtını 53 gündən 18-23 günə endirir. 2014-cü ildə Azərbaycan, Qazaxıstan və Gürcüstanın iştirakı ilə işə salınan Orta Dəhliz Xəzər dənizi vasitəsilə Çini Avropa ilə birləşdirir. 2023-cü ildə bu marşrut üzrə yük daşımaları 2,75 milyon tona çatıb ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 64 faiz çoxdur. BRICS-ə qoşulmaq imtiyazlı ticarət sazişlərini asanlaşdıra, Çin və Azərbaycan arasında ticarəti artıra və Çinin Qafqaz bazarlarına çıxışını artıra bilər. Bu, həmçinin Azərbaycanın texnologiya, kənd təsərrüfatı və infrastruktur sektorlarında Çin investisiyalarını stimullaşdıra bilər.

- BRICS çərçivəsində Azərbaycan üçün yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlıq hansı perspektivlər aça bilər?

- Biz bilirik ki, Azərbaycan karbohidrogenlərdən asılılığını azaltmağa və iqtisadiyyatını şaxələndirməyə çalışır. Məqsəd 2030-cu ilə qədər enerjisinin 30 faizini bərpaolunan mənbələrdən əldə etmək, yaşıl enerjiyə keçid layihələrinə 2 milyard dollar sərmayə qoymaqdır. Günəş və külək texnologiyalarına, Çin sərmayəsinə böyük ümidlər var. Beləliklə, Çin BRICS ölkəsi kimi Azərbaycanla əməkdaşlıq edəcək. Azərbaycanın bir sıra təşəbbüsləri regional inteqrasiyanı təşviq etməklə BRICS üzvlərinə fayda verəcək. Azərbaycanın COP29-a ev sahibliyi etməsi vacibdir. Bununla əlaqədar olaraq, Beynəlxalq Bərpa Olunan Enerji Agentliyi (İRENA) və Azərbaycanın Energetika Nazirliyi 15-16 noyabr 2024-cü il tarixlərində Bakıda Mərkəzi Asiya üçün birinci Enerji Keçid İnvestisiya Forumuna ev sahibliyi edəcək. Bu forum Mərkəzi Asiyaya investisiya cəlb etməyə və bir-biri ilə əlaqəli regionlararası enerji sistemləri qurmağa imkan verəcək ki, bu da uzun onilliklər ərzində diqqətdən kənarda qalıb.

Qarşıdan gələn COP29 iqlim sammitində başqa bir təşəbbüs Orta Dəhlizi yaşıl nəqliyyat marşrutuna çevirmək, karbon emissiyalarını qiymətləndirmək və karbon izlərinin azaldılması təşəbbüslərini təşviq etməklə Orta Dəhliz boyunca yerləşən ölkələr, o cümlədən Qazaxıstan, Azərbaycan və Gürcüstan arasında əməkdaşlığı gücləndirməkdir. Bundan əlavə, Çin, Qazaxıstan, Türkiyə və Avropa ilə sıx əməkdaşlıqda Orta Dəhlizdən kənarda texniki inteqrasiyalar araşdırılır.

BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının (COP29) Tərəflər Konfransının 29-cu sessiyası çərçivəsində Azərbaycanın irəli sürdüyü 14 təşəbbüsdə beş əsas prinsipə baxılacaq: maliyyələşmənin uçotu, praqmatizm, regional aspektlər, təbiət və insan ehtiyacları. COP28-də Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) 2050-ci ilə qədər emissiyaları xalis sıfıra çatdıracağını açıqladı. Digər yeni inkişaf Almaniyanın Qazaxıstan, Özbəkistan və Azərbaycanla birlikdə iştirak etdiyi Trans-Xəzər Yaşıl Enerji Kabel Xətti Layihəsi çərçivəsində yaşıl enerjinin rəqəmsal texnologiyalarla əlaqələndirilməsidir.

- BRICS-ə qoşulmaq Azərbaycana xarici investisiya axınına necə təsir edə bilər?

- Azərbaycan Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatına görə, Azərbaycanın BRICS ölkələri ilə ticarət dövriyyəsi cari ilin ilk 7 ayında ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə 9,2 faiz artaraq 5,8 milyard dolları ötüb. Bu ilin yanvar-iyul aylarında BRICS ölkələri ilə ticarət Azərbaycanın ümumi ticarət dövriyyəsinin 21,65 faizini təşkil edib ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 4,08 faiz bəndi çoxdur. Bu, Azərbaycan ilə BRICS ölkələri arasında artan iqtisadi əlaqələri vurğulayır. İnvestisiyalar ikitərəfli xarakter daşıya bilər. BRICS üzvü olan ölkələr xüsusi layihələrə töhfə verirlər. Nəzərə almalıyıq ki, BRICS ölkələri - Çin, Hindistan, Braziliya və Cənubi Afrika - Avropa Birliyi və ABŞ, yəni Qərblə birlikdə 3 trilyon ABŞ dolları dəyərində ticarətə malikdir. Qərblə nəzərəçarpacaq dərəcədə qarşılıqlı asılılıq var. Bundan əlavə, iqtisadiyyatların iş rejimi Qərb bazarı standartlarına uyğundur. Beləliklə, investisiya sahəsi Qərb modelindən fərqlənməyəcək. Azərbaycan istehsal etdiyi məhsulun 80 faizini Qərb ölkələrinə, o cümlədən Türkiyə və İsrailə ixrac edir. Azərbaycana gələn xarici sərmayənin 85 faizi də Qərbdən gəlir. Beləliklə, investisiya məsələsi siyasi deyil, iqtisadi və praqmatik olacaq. İdeal olaraq, BRICS-in genişlənməsi anti-Qərb blokunun yaradılması və ya yaranması demək deyilsə, bütün üzvlər bundan faydalanacaq.

- Azərbaycan BRIСS-in inkişafında hansı rolu oynaya bilər?

- İqtisadi faydalardan əlavə, BRICS-ə üzvlük Azərbaycanın daha çoxqütblü dünya nizamı yaratmaq ambisiyalarına uyğundur. Blokun çoxtərəfliliyi vurğulaması və onun ənənəvi Qərbin üstünlük təşkil etdiyi beynəlxalq sistemə alternativ statusu Azərbaycanın xarici siyasət mövqeyi ilə səsləşir. Rəsmi Bakı inkişaf etməkdə olan ölkələrlə əlaqələri gücləndirməklə yanaşı, Rusiya və Qərblə münasibətləri balanslaşdırmağa çalışır. Qlobal səhnədə Azərbaycan BRIСS ambisiyaları ilə mövcud Qərb əlaqələri, xüsusən də Aİ ilə enerji tərəfdaşlığı arasında ehtiyatlı tarazlıq yaratmalıdır. Azərbaycan da BRIСS çərçivəsində daxili ziddiyyətlər üzərində diqqətlə manevr etməli olacaq.