Mançester Universiteti: Maqmanın ifrat qızması vulkan püskürmələrini daha qəfil və dağıdıcı edir
Bakı, 8 iyun, AZƏRTAC
Avropalı alimlər müəyyən ediblər ki, vulkan püskürməsinin gücü və xarakteri onun maqmasının həddən artıq qızmaya məruz qalıb-qalmamasından çox asılıdır. Söhbət süxurların quruluşunu dəyişən və onların daha ləng soyumasına, eyni zamanda, Yer səthinə doğru daha sürətlə hərəkət etməsinə səbəb olan qeyri-adi yüksək temperaturun təsirindən gedir.
AZƏRTAC xəbər verir ki, bu barədə Böyük Britaniyanın Mançester Universitetinin mətbuat xidməti məlumat yayıb.
Universitetin aparıcı elmi əməkdaşı Marqarita Polaççi bildirib ki, hazırda vulkan püskürmələrinin proqnozlaşdırılmasında əsasən maqmanın kimyəvi tərkibi, onun daxilindəki qazın miqdarı və təzyiq göstəriciləri nəzərə alınır. “Araşdırmamız göstərdi ki, püskürmə başlamazdan əvvəl maqmanın necə qızması və kristalların hansı sürətlə formalaşması da mühüm rol oynayır”, – deyə alim vurğulayıb.
Polaççi və həmkarları İspaniyanın La-Palma adasında yerləşən Kumbre-Vyexa vulkanının püskürməsindən əvvəl baş vermiş prosesləri araşdırarkən bu nəticəyə gəliblər. Vulkan 2021-ci ilin dekabr ayının sonunda fəallaşıb və bu əsrdə ilk püskürməsini həyata keçirib. Püskürmə müşahidələr tarixində ən uzunmüddətli və ən güclü hadisə kimi qeydə alınıb. Fəlakətin gözlənilməz miqyası alimləri maqmada gedən prosesləri Böyük Britaniyada yerləşən DLS sinxrotronu vasitəsilə daha ətraflı öyrənməyə sövq edib.
DLS sinxrotronu geokimyaçılara ilk dəfə olaraq real vaxt rejimində Kumbre-Vyexa vulkanından götürülmüş maqmanın qızdırılıb soyudulması zamanı onun daxili quruluşunda, tərkibində və xüsusiyyətlərində baş verən dəyişiklikləri izləməyə imkan verib. Təcrübələr əvvəllər məlum olmayan bir hadisənin mövcudluğunu üzə çıxarıb. Məlum olub ki, maqma nisbətən qısa müddət ərzində belə ifrat qızmaya məruz qaldıqda bu proses baş verir.
Geokimyaçılar “ifrat qızma” dedikdə Yerin dərin qatlarından ərimiş süxurların yeni hissələrinin sürətlə yuxarı qalxması nəticəsində maqmanın temperaturunun bir neçə on dərəcə yüksəlməsini, həmçinin suyun payı az olan maqmanın Yer səthinə doğru hərəkəti zamanı genişlənməsini nəzərdə tuturlar. Alimlər müəyyən ediblər ki, əlavə istilik kristal rüşeymlərini gözlənilmədən sürətlə məhv edir. Halbuki həmin kristalların sonrakı inkişafı maqmanın daha tez soyumasına və bərkiməsinə şərait yaradır.
DLS-də aparılmış təcrübələr göstərib ki, adi maqma müşahidələrin başlanmasından təxminən 20 dəqiqə sonra bərkiməyə başlayır və hərəkəti ləngiyir. Həddən artıq qızma isə bu proseslərin başlanmasını səkkiz saatdan çox gecikdirir.
Buna görə də püskürmədən əvvəl maqma kamerasına əlavə istiliyin daxil olması, hətta maqmanın tərkibi və xüsusiyyətləri vulkanın əvvəlki fəallaşma dövrləri ilə müqayisədə dəyişməsə belə, püskürməni daha qəfil, daha güclü və daha partlayışlı edə bilər. Polaççi və digər tədqiqatçıların fikrincə, vulkan püskürmələri proqnozlaşdırılarkən bu amil mütləq nəzərə alınmalıdır.
Bölmənin digər xəbərləri
