İyirmi səkkiz il qəriblik həyatı yaşayan Şuşa məscidləri - ARAŞDIRMA
Bakı, 1 fevral, Ceyhun Rüstəmov, AZƏRTAC
AZƏRTAC Beynəlxalq Memarlar Akademiyası Moskva şöbəsinin professoru, Azərbaycan Memarlar İttifaqı İdarə Heyətinin üzvü, mədəni irsin araşdırılması üzrə ekspert Faiq İsmayılovun Qarabağdakı abidələrimizlə bağlı apardığı araşdırmaları təqdim edir. Bu silsilədən olan növbəti məqalə Şuşanın tarixi məscidlərindən bir neçəsi haqqındadır.
İyirmi səkkiz il Ermənistanın işğalı altında olan Şuşa şəhərinin dünya ermənilərinin dini və mədəniyyət mərkəzinə çevirmək Ermənistan hökumətinin siyasətində prioritet məsələlərdən birini təşkil edirdi. Ermənilərin siyasətinə görə Azərbaycanın tarixi Şuşa şəhərini əzəli görkəmindən məhrum etmək, şəhər landşaftını dəyişdirmək, Şuşanı erməni şəhərinə çevirmək lazım idi. Buna görə, ilk növbədə, azərbaycanlılara məxsus tarixi, milli, dini ənənələri özündə ehtiva edən abidələrin tamamilə dağıdılmasına qərar verilmişdi.
İşğal dövründə ermənilər Şuşada 11 məscid, 1 ziyarətgah və 2 türbəni tamamilə məhv etdilər, 6 məscid və 2 mədrəsəni isə dağıdaraq yararsız hala saldılar. Şəhərin 350 hektarlıq qoruq zonasındakı 300 tarix və mədəniyyət abidəsini, 550 qədim yaşayış binasını sökərək şəhərin landşaftına ciddi zərər vurdular. Şəhərin bütün ərazilərində 10-dan çox bağ, park və monumental heykəltaraşlıq nümunələrini məhv etdilər. 17 məhəllədə bulaqlar ya dağıdıldı, ya da formaları dəyişdirilərək erməniləşdirildi. Məhəllə hamamları (Şirin su hamamından başqa) demək olar ki, tamamilə sökülərək Şuşanın coğrafi xəritəsindən silindi.
Şuşa məscidləri 30 ilə yaxın barbarlıq, vandallıq şəraitində öz doğma yurdlarında qəriblik həyatı yaşayırdılar. Onların hər birini hər gün dağıdılmaq, məhv edilmək təhlükəsi izləyirdi. Bu məscidlərdən altısı və iki mədrəsə dağıdılıb yararsız hala salınsa da, öz əzəli formalarını qoruyub saxladılar.
İşğal illərində Minarəli məscidin minarələri qəsdən atəşə tutuldu, sökülüb dağıdıldı, daxili tərtibatları, dizayn və divar yazıları pozuldu, hücrələri və yardımçı otaqları uçurduldu, kommunal və kommunikasiya xətləri dağıdılaraq tamamilə yararsız hala salındı.
Məscidlərin bəzək əşyaları, texniki avadanlıqları, qurğuları, bərk və yumşaq inventarları qarət edilərək Ermənistana aparıldı. Bəzi hallarda məscidlərin daxili və xarici divarları üzərində erməni və rus dillərində Azərbaycan xalqına və millətinə qarşı alçaldıcı və təhqiredici ifadələr və sözlər yazıldı.
1883-1884-cü illərdə tikilən Yuxarı Gövhərağa məscidində 2018-ci ildə erməni başbilənlərinin istəyi ilə “fars mədəniyyətinin” nümunəsi kimi qeyri-qanuni təmir başlandı. Bu təmir işlərində ermənilərin məqsədi necə “tolerant” xalq olduqlarını dünyaya göstərmək və iqtisadi problemlərin həllində İranın dəstəyini qazanmaq idi.
Ermənilər təmir zamanı məscidin içərisində 3 metr dərinliyində qazıntı işləri apardılar. Məqsədi məlum olmayan bu qazıntı məscidin özülünü sarsıdır, daxili sütunların dözümlülüyünü azaldırdı. Belə mühüm əhəmiyyətli binaların bərpasında bərkidici kimi sement məhlulundan istifadə etmək yolverilməz hesab olunur. Məscidin bərpası zamanı ermənilər və iranlı ustalar tərəfindən divar yazıları silinərək yox edildi.
Təmirdən öncə ermənilər Yuxarı Gövhərağa məscidinin ətrafındakı qəbirlərlə hörmətsiz davranır, bu inanc yerləri uşaqların əyləncə yerlərinə çevirmişdilər. Məscid ətrafındakı qəbirlərdən ikisinin baş daşları sındırılmış, qəbirlər qazılmış, iki qəbir sökülərək yox edilmişdi.
Təmir zamanı Yuxarı Gövhərağa məscidinin interyerində formaca xeyli sayda dəyişiklik edilərək, divar yazıları dəyişdirilmiş, daxili interyerdə bədii nümunələr silinərək, məscid orijinal görkəmindən məhrum olunmuşdu.
Tarixi Şuşa şəhərinin böyük məscidlərindən biri də 1832-ci ildə inşa olunan Aşağı Gövhərağa məscididir. Məscidin giriş hissəsi üç tağbəndli geniş eyvanla seçilir. Bütün ciddiliyi ilə simmetriyaya tabe edilən bu üç tağbənd mərkəz nöqtəsindən bərabər məsafədə qoyulmuş bir cüt səkkizbucaqlı daş sütun və kənarlarda yerləşdirilmiş digər iki yarımsütun üzərində quraşdırılıb.
Şuşada təmir adı ilə aparılan bərpa işləri tarixi Saatlı məscidindən də yan keçməyib. Ermənistan hökuməti bu əraziləri işğal etdikdən sonra abidənin memarlıq quruluşunu dəyişdirib. Hazırda abidənin tikinti quruluşu məscid memarlığına uyğun gəlmir.
Ermənistan ötən 28 ildə nə qədər çalışsa da, Azərbaycanın tarixi Şuşa şəhərini dünya ermənilərinin dini və mədəniyyət mərkəzinə çevirə bilmədi. Azərbaycan Ordusunun Tarixi Zəfəri ilə yekunlaşan qırx dörd günlük Vətən müharibəsi bir daha göstərdi ki, bu qədim yerlər kimə məxsusdur. Düşmən azərbaycanlıların tarixi, milli, dini ənənələrini özündə ehtiva edən abidələri dağıtmağa çalışsa da, buna nail ola bilmədi. Çünki Şuşanın hər küncündə Azərbaycana məxsus bir tarix, bir yaddaş var. Onu zorla yox etməklə həmin tarix silinməz. Və nəhayət ki, Şuşa öz sahiblərinə qovuşdu. İndi bizim üzərimizə düşən vəzifə bu şəhəri, onun tikililərini, abidələrini, tarixi məkanlarını, məscidlərini öz əzəli görkəmini saxlamaqla bərpa etməkdir.
Qeyd: Məqalədə diqqətə çatdırılan faktlar fotolarda əks olunub.
Bölmənin digər xəbərləri
