Bakı, 28 iyul, AZƏRTAC

Azərbaycan Mərkəzi Bankı valyuta ehtiyatlarının idarə edilməsində yeni maliyyə alətindən istifadə etməyə başlayıb. Bankın açıqlamasına əsasən, iyulun 23-dən etibarən portfelində olan borc qiymətli kağızlarının qısamüddətli əsasda icarəyə verilməsi nəzərdə tutulur. Proqram çərçivəsində 1 milyard ABŞ dollarınadək qiymətli kağız beynəlxalq maliyyə bazarlarında müvəqqəti istifadəyə verilə bilər. Əməliyyatları Mərkəzi Bankın qlobal kastodian bankı olan “Bank of New York Mellon” (BNY) həyata keçirəcək.

İlk baxışda “qiymətli kağızın icarəyə verilməsi” ifadəsi mürəkkəb səslənə bilər. Əslində isə bu əməliyyat gündəlik həyatda əmlakın icarəyə verilməsinə müəyyən qədər bənzəyir. Mərkəzi Bank sahib olduğu istiqrazları satmır və həmin aktivlər üzərində mülkiyyət hüququnu itirmir. Qiymətli kağızlar müəyyən müddətə başqa maliyyə qurumunun istifadəsinə verilir, həmin qurum isə bunun müqabilində haqq ödəyir və müddət başa çatdıqda qiymətli kağızları geri qaytarır.

Əməliyyat necə həyata keçirilir?

Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları yalnız nağd ABŞ dolları, avro və ya digər valyutalardan ibarət deyil. Bu ehtiyatların bir hissəsi xarici dövlətlərin, beynəlxalq təşkilatların və yüksək etibarlılığa malik şirkətlərin buraxdığı istiqrazlara yerləşdirilir. Belə qiymətli kağızlar adətən təhlükəsiz, likvid və gəlir gətirən aktivlər hesab olunur.

Yeni mexanizmə əsasən, Mərkəzi Bank portfelində saxladığı bu istiqrazların bir hissəsini qısamüddətli dövr üçün beynəlxalq banklara, brokerlərə və digər maliyyə institutlarına icarəyə verə bilər. İcarəyə götürən tərəf qiymətli kağızdan bazar əməliyyatlarında istifadə edir və əvəzində Mərkəzi Banka icarə haqqı ödəyir.

Bu zaman qarşı tərəf adətən pul vəsaiti və ya yüksəkkeyfiyyətli başqa qiymətli kağızlar formasında təminat təqdim edir. Təminatın məqsədi Mərkəzi Bankı mümkün itkilərdən qorumaqdır. Əgər qiymətli kağızı götürən təşkilat onu vaxtında geri qaytara bilməzsə, təqdim olunmuş təminatdan istifadə edilə bilər. Beynəlxalq təcrübədə qiymətli kağızların icarəsi əsasən qısamüddətli olur və girovla təmin edilir.

Sadə nümunə ilə izah etsək, məsələn: Mərkəzi Bankın portfelində 100 milyon ABŞ dolları dəyərində xarici dövlət istiqrazının olduğunu düşünək. Bu istiqrazlar sadəcə portfeldə saxlanıldıqda Mərkəzi Bank onların faiz gəlirini əldə edir. İstiqrazların müəyyən hissəsi qısa müddətə icarəyə verildikdə isə əsas faiz gəlirinə əlavə olaraq icarə haqqı da qazanılır. Müddət başa çatdıqdan sonra istiqrazlar yenidən Mərkəzi Bankın portfelinə qaytarılır.

Qiymətli kağızları kim və nə üçün icarəyə götürür?

Beynəlxalq maliyyə bazarlarında banklar, brokerlər və investisiya fondları müxtəlif səbəblərlə qiymətli kağızlara qısamüddətli ehtiyac duya bilirlər. Məsələn, maliyyə qurumu əvvəl bağladığı əməliyyat üzrə qiymətli kağızı qarşı tərəfə çatdırmalı, bazarda alqı-satqı prosesinin fasiləsizliyini təmin etməli və ya müəyyən investisiya strategiyasını həyata keçirməli ola bilər.

Belə hallarda qurum qiymətli kağızı bazardan birdəfəlik almaq əvəzinə, müəyyən müddətə icarəyə götürür. İcarə müddətində qiymətli kağızdan istifadə edir, razılaşdırılmış haqqı ödəyir və sonra onu sahibinə qaytarır. Qiymətli kağızların borc götürülməsi bazar əməliyyatlarının tamamlanması, qısa satışların təmin edilməsi və müxtəlif ticarət strategiyalarının həyata keçirilməsi üçün istifadə oluna bilər.

Mərkəzi Bank bu əməliyyatdan nə qazanacaq?

Bu qərarın əsas məqsədi valyuta ehtiyatlarının gəlirliliyini artırmaqdır. Mərkəzi Bankın portfelindəki qiymətli kağızlar əvvəl də faiz gəliri gətirirdi. İcarə mexanizminin tətbiqi həmin aktivləri satmadan əlavə gəlir əldə etməyə imkan verir.

Başqa sözlə, Mərkəzi Bank mövcud ehtiyatlardan daha səmərəli istifadə etməyə çalışır. İndiyədək yalnız saxlanılan aktivlərin bir hissəsi bundan sonra təhlükəsizlik və likvidlik tələbləri qorunmaqla əlavə gəlir mənbəyinə çevriləcək. Mərkəzi Bank da açıqlamasında proqramın valyuta ehtiyatlarının təhlükəsizliyi və likvidliyi qorunmaqla əlavə gəlir əldə edilməsinə xidmət etdiyini bildirib.

Əldə olunan gəlirin həcmi qiymətli kağızlara olan tələbdən, icarə müddətindən, bazar faizlərindən və konkret istiqrazın xüsusiyyətlərindən asılı olacaq. Buna görə proqramın ümumi həcminin 1 milyard ABŞ dollarınadək olması Mərkəzi Bankın bu qədər gəlir əldə edəcəyi demək deyil. Bu rəqəm yalnız icarəyə verilə biləcək qiymətli kağızların maksimum ümumi dəyərini göstərir.

Bu, valyuta ehtiyatlarının azalması deməkdirmi?

Xeyr. Qiymətli kağızların icarəyə verilməsi onların satılması mənasına gəlmir. Mərkəzi Bank həmin aktivlərin sahibi olaraq qalır və müqavilənin şərtlərinə uyğun olaraq onların geri qaytarılmasını tələb edir.

Buna görə əməliyyat nəticəsində ölkənin valyuta ehtiyatlarının avtomatik şəkildə azalmasından danışmaq düzgün olmaz. Əksinə, məqsəd ehtiyatların tərkibində olan aktivlərdən əlavə gəlir əldə etməkdir. Lakin qiymətli kağızlar müvəqqəti olaraq başqa bazar iştirakçısının istifadəsinə verildiyi üçün əməliyyatın təhlükəsizliyi düzgün seçilmiş təminatdan, tərəfdaşların maliyyə etibarlılığından və risklərin gündəlik idarə edilməsindən asılıdır.

Əməliyyatın hansı riskləri var?

Qiymətli kağızların icarəsi əlavə gəlir gətirsə də, tam risksiz əməliyyat deyil. Əsas risklərdən biri qiymətli kağızı icarəyə götürən tərəfin öhdəliyini yerinə yetirməməsidir. Yəni qarşı tərəf müflis ola və ya qiymətli kağızı vaxtında qaytara bilməyə bilər.

Digər risk təqdim olunan təminatın bazar dəyərinin azalmasıdır. Məsələn, qarşı tərəfin verdiyi girovun qiyməti kəskin aşağı düşərsə, həmin təminat qaytarılmayan qiymətli kağızın bütün dəyərini ödəməyə bilər. Nağd təminatın başqa maliyyə alətlərinə yerləşdirilməsi də ayrıca investisiya riski yarada bilər. ABŞ Qiymətli Kağızlar və Birja Komissiyasının məlumatına görə, qiymətli kağızların icarəsində borcalanın aktivləri geri qaytarmaması və nağd təminatın yenidən investisiyası ilə bağlı risklər mövcuddur.

Bu riskləri azaltmaq üçün borcalanlar əvvəlcədən yoxlanılır, əməliyyatlar girovla təmin olunur, qiymətli kağızlarla təminatın bazar dəyəri mütəmadi müqayisə edilir və zərurət yarandıqda əlavə təminat tələb olunur. Proqramın “Bank of New York Mellon” kimi qlobal kastodian və qiymətli kağızların icarəsi sahəsində fəaliyyət göstərən böyük maliyyə qurumu vasitəsilə idarə olunması əməliyyat nəzarətinin peşəkar səviyyədə qurulmasına xidmət edir. BNY öz qiymətli kağızların icarəsi proqramında borcalanların seçilməsi, təminatın qəbul edilməsi, gəlirlərin hesablanması və qiymətli kağızların geri qaytarılması proseslərini idarə etdiyini bildirir.

Bu qərar vətəndaşlara və manatın məzənnəsinə necə təsir edə bilər?

Bu əməliyyatın əhalinin bank kreditlərinə, əmanətlərinə, gündəlik ödənişlərinə və ya manatın məzənnəsinə birbaşa və dərhal təsir göstərməsi gözlənilmir. Çünki söhbət ölkə daxilində pul kütləsinin artırılmasından və ya faiz dərəcələrinin dəyişdirilməsindən deyil, Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatlarının idarə edilməsindən gedir.

Dolayı təsir isə uzunmüddətli dövrdə özünü göstərə bilər. Valyuta ehtiyatlarının daha gəlirli və səmərəli idarə olunması Mərkəzi Bankın maliyyə imkanlarını, ehtiyatların dayanıqlığını və xarici iqtisadi risklərə qarşı müdafiə qabiliyyətini gücləndirə bilər. Bununla belə, əldə ediləcək əlavə gəlirin həcmi və proqramın ümumi nəticələri açıqlanmadığı üçün indiki mərhələdə onun maliyyə təsirini dəqiq rəqəmlərlə qiymətləndirmək mümkün deyil.

Mərkəzi Bankın qiymətli kağızların icarəyə verilməsi əməliyyatına başlaması valyuta ehtiyatlarının daha aktiv və çevik idarə olunmasına keçid kimi qiymətləndirilə bilər. Bu mexanizm Mərkəzi Banka sahib olduğu borc qiymətli kağızlarını satmadan, onları qısamüddətli istifadəyə verməklə əlavə gəlir əldə etmək imkanı yaradır.

Əməliyyatın əsas üstünlüyü mövcud aktivlərin gəlirliliyinin artırılmasıdır. Əsas risk isə qiymətli kağızları götürən tərəfin öhdəliklərini yerinə yetirməməsi və təminatın dəyərinin kifayət etməməsi ilə bağlıdır. Buna görə proqramın uğuru yalnız əldə edilən gəlirdən deyil, həm də borcalanların düzgün seçilməsindən, keyfiyyətli təminatın qəbul edilməsindən və risklərin davamlı nəzarətdə saxlanılmasından asılı olacaq.

Sadə ifadə ilə desək, Mərkəzi Bank valyuta ehtiyatlarında saxladığı istiqrazların bir hissəsini satmadan, müəyyən müddətə istifadəyə verir və bunun müqabilində əlavə gəlir qazanır. Bu, beynəlxalq maliyyə bazarlarında geniş tətbiq olunan ehtiyatların idarə edilməsi üsullarından biridir.

_{Müəllif - Aynur Qəniyeva}