Bakı, 3 mart, Nihad Budaqov, AZƏRTAC

Trans-Anadolu qaz boru kəməri (TANAP) üçün indiyədək 950 kilometr uzunluğunda boru istehsal olunub, 733 kilometr boru sahələrə təhvil verilib və boruların 323 kilometri qaynaq edilib. Qarşıdakı həftələrdə boru kəmərinin Mərmərə dənizindən keçəcək 36 düyümlük 19 kilometr uzunluğundakı hissəsinin inşasını həyata keçirəcək şirkət də məlum olacaq. Avropa İnvestisiya Bankının TANAP üçün 1 milyard avro vəsait ayıracağını açıqlaması istər Avropa İttifaqının (Aİ), istərsə də bankın layihəyə verdikləri önəmi və etibarı nümayiş etdirir. Gələcəkdə İran qazı da TANAP-la daşına bilər. TANAP Aİ üçün strateji əhəmiyyətə malik layihədir.

Bu barədə ötən günlərdə Bakıda keçirilən “Cənub Qaz Dəhlizi” Məşvərət Şurası çərçivəsində nazirlərin ikinci toplantısında iştirak etmiş TANAP-ın baş direktoru Saltuk Düzyol AZƏRTAC-a eksklüziv müsahibəsində məlumat verib. AZƏRTAC müsahibəni təqdim edir.

-TANAP layihəsindəki son vəziyyət necədir? Kəmərin inşası üzrə işlərin neçə faizi tamamlanıb? İndiyədək neçə kilometr boru sahələrə çatdırılıb və qaynaq edilib?

-Bu il fevralın 8-dən etibarən TANAP-ın planlaşma mühəndisliyi üzrə işlər tamamlanıb. Boru kəməri ilə yanaşı, inşası nəzərdə tutulan kompressor və ölçmə stansiyalarının planlaşma mühəndisliyinin isə 70 faizi hazır vəziyyətdədir. Bu vaxtadək 950 kilometr uzunluğunda boru istehsalı edilib və 733 kilometr boru isə tikintini həyata keçirən podratçıların boru saxlama sahələrinə təhvil verilib. Fevralın sonunadək təxminən 611 kilometr uzunluğunda boru kəməri üzrə xəndək qazılıb, 453 kilometr boru xətt boyunca düzülüb və 323 kilometr uzunluğunda borular qaynaq edilib. TANAP qaz boru kəmərinin Türkiyə-Gürcüstan sərhədindən başlayaraq “Botaş” şirkətinə təbii qazın təslim ediləcəyi Əskişəhərə qədər olan 1334 kilometrlik hissəsinin sənədləşmə işləri tamamlanaraq tikintini həyata keçirən şirkətlərə təhvil verilib.

-Bu il TANAP-la əlaqədar istər quruda, istərsə də dənizdə tikinti işləri ilə bağlı hansı tenderlər keçirilib?

-Yanvarda TANAP-ın Əskişəhər (Türkiyə) ilə Türkiyə-Yunanıstan sərhədi arasındakı hissəsini təşkil edən 48 düyümlük 459 kilometr uzunluğundakı 4-cü lotun tikintisinə dair müqavilə imzalanıb. Fevralda isə boru kəməri boyunca tikiləcək iki kompressor stansiyasının və 4 ölçmə stansiyasının mühəndislik, təchizat və tikintisi üzrə tenderin qalibi məlum olub. Layihədə son olaraq isə TANAP-ın Mərmərə dənizindən keçəcək 36 düyümlük 19 kilometr uzunluğundakı hissəsinin inşası ilə bağlı tender qarşıdakı həftələrdə yekunlaşacaq, tikintini həyata keçirəcək şirkət məlum olacaq və müqavilə imzalanacaq.

-Avropa İnvestisiya Bankı (EIB) “Botaş” şirkəti vasitəsilə TANAP layihəsi üçün 1 milyard avro vəsait ayıracağını açıqlayıb. Siz bu maliyyə dəstəyini necə qiymətləndirirsiniz?

-TANAP-ın maliyyələşdirilməsi ilə bağlı layihə üzrə şəriklərimizin beynəlxalq maliyyə təşkilatları ilə apardıqları ikitərəfli müzakirələr çərçivəsində hələ də layihə üçün qiymətləndirmə prosesi davam etməkdədir. Neftin qiymətlərinin sürətlə ucuzlaşdığı və neft-qaz sektorunda yeni investisiyalar baxımından bir çox mənfi vəziyyətin yarandığı bir dövrdə Avropa İnvestisiya Bankının bu şərhi istər Aİ-nin, istərsə də bankın TANAP layihəsinə verdikləri önəmi və etibarı nümayiş etdirir. Aİ-nin enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və şaxələndirilməsi baxımından strateji əhəmiyyətə malik olan “Cənub Qaz Dəhlizi”nin ən mühüm halqalarından birini təşkil edən TANAP layihəsi, heç şübhəsiz beynəlxalq maliyyə təşkilatları tərəfindən də fərqli bir baxış bucağı üzrə qiymətləndirilir.

-Dünya Bankı TANAP-a maliyyə dəstəyi göstərməyi nəzərdə tutub. Həmçinin, Avropa Komissiyası da “TANAP Doğalgaz İletim Anonim Şirketi”nə 2 milyon 219 min avro maliyyə dəstəyi göstərəcəyini bildirib. Bununla bağlı fikirlərinizi bilmək maraqlı olardı.

-Avropa Komissiyası TANAP-ın müraciət etdiyi bəzi alt layihələrə qrant yardımı məqsədilə maliyyə dəstəyi göstərir. Bu maliyyə dəstəyi hazırda icra edilən layihələrlə yanaşı, qiymətləndirmə prosesi davam edən layihələri də əhatə edir. Dünya Bankı ilə danışıqlar Avropa İnvestisiya Bankında olduğu kimi qiymətləndirmə prosesi üzrə davam etməkdədir. Bu mövzu ilə bağlı əldə olunan məxfilik razılaşmalarına görə, hazırkı proses barədə daha ətraflı məlumat verilmir.

-TANAP-ın nəzərdə tutulduğundan, yəni 2018-ci ildən daha öncə istismara verilməsi mümkündür?

-TANAP layihəsi çərçivəsində ilk təbii qazın “Botaş”a 2018-ci il iyunun sonunda, “Trans-Adriatik” (TAP) boru kəmərinə isə 2020-ci ilin əvvəlində çatdırılması planlaşdırılır və layihə bu qrafikə uyğun irəliləyir. Layihənin daha erkən bir tarixdə tamamlanması üçün işlər sürətləndirilib. Lakin Türkiyəyə nəzərdə tutulan vaxtdan öncə təbii qazın çatdırılması üçün təkcə TANAP-ın tez tikilməsi yox, TANAP-la yanaşı Cənubi Qafqaz Boru Kəmərinin Genişləndirilməsi (CQBKG) və “Şahdəniz Mərhələ 2” layihələri üzrə işlərin də daha erkən yekunlaşması lazımdır.

-Gələcəkdə İran qazının da TANAP-la Avropaya nəqli ilə bağlı nə deyə bilərsiniz?

-Qaz nəqli sisteminin yaradılması - upstream və midstream sərmayələrinin birgə planlaşdırılmasını, böyük investisiyaların reallaşdırılması üçün lazımlı texnologiyaya və sərmayə təcrübəsinə malik şirkətlərin bir araya gəlməsini, investisiyalar üçün alıcı və satıcı ölkələr (şirkətlər) arasında uzun illər qaz alğı-satqı, istehsal və nəqli müqavilələrinin tərəflər arasında imzalanmasını, nəticədə isə istehsalçı (satıcı) ölkələr və şirkətlər ilə nəql edən şirkətlər arasında imzalanan bu müqavilələrin qüvvəyə minməsi üçün hökumətlərarası razılaşmaların və müqavilələrin imzalanmasını tələb edir. İran qazı TANAP üçün hələ də “sanksiyalı qaz” yəni beynəlxalq sanksiyalara məruz qalan təbii qaz statusundadır və TANAP-la Türkiyəyə, eləcə də Avropaya nəql edilməsi üçün əvvəlcə beynəlxalq səviyyədə bu statusdan çıxarılması lazımdır. TANAP hazırda qanunla da müəyyən edilən tək giriş nöqtəsi olan (Türkiyə-Gürcüstan sərhədi) bir tranzit boru kəməri layihəsidir. Türkiyə Respublikası ilə mövcud Ev Sahibi Hökumət Müqaviləsində ediləcək hər hansı dəyişikliklə bir neçə giriş nöqtəsinin yaradılmasına icazə verilməsi, sonradan isə əlaqədar tərəflər arasında qeyd edilən məsələlərlə bağlı lazımi addımların atılması nəticəsində İran qazı üçün də bir nəql infrastrukturu yarada bilər.

-TANAP-ın Avropa üçün əhəmiyyəti nədən ibarətdir?

-TANAP Avropa İttifaqı, xüsusilə də Cənubi-Şərqi Avropa ölkələrinin təbii qaz idxalında yeganə mənbə və ölkədən olan asılılığını azaldacaq, bu ölkələrdə təbii qaz təchizatının mənbə və marşrut üzrə müxtəlifliyinin, eləcə də enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə kömək olacaq. TANAP həmçinin Avropa ölkələri arasındakı mövcud təbii qaz nəqli infrastrukturunun gücləndirilməsi istiqamətində investisiyaların artmasına və təbii qaz bazarında rəqabətə, bu səbəbdən də Avropada son istehlakçıların “mavi yanacağ”ı daha ucuz qiymətə almalarını təmin edən layihədir. Məhz buna görə də, TANAP Avropa İttifaqı üçün strateji əhəmiyyətə malikdir.