Bakı, 12 fevral, AZƏRTAC

2026-cı ildə Bakıda keçiriləcək 13-cü Dünya Şəhərsalma Forumu (World Urban Forum - WUF13) Azərbaycan üçün təkcə beynəlxalq nüfuz tədbiri deyil, həm də ölkənin şəhərsalma və ekoloji siyasətində baş verən dərin dəyişikliklərin göstəricisidir. WUF UN-Habitat tərəfindən təşkil olunan, urbanizasiya, şəhər dayanıqlığı, yaşayış mühitinin keyfiyyəti, sosial ədalət və iqlim riskləri kimi mövzuların qlobal səviyyədə müzakirə edildiyi əsas platformalardan biridir. Bu Forumun Bakıda keçirilməsi Azərbaycanın qlobal şəhər gündəliyinə daha aktiv şəkildə qoşulması, eyni zamanda, milli inkişaf prioritetlərini beynəlxalq yanaşmalarla uyğunlaşdırması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu kontekstdə tikinti ekologiyası xüsusi yer tutur, çünki bu, urbanizasiya ilə iqlim siyasətinin kəsişdiyi və şəhərlərin gələcəyini müəyyən edən əsas sahələrdən biridir.

Bunu AZƏRTAC-a açıqlamasında ekoloq Gülşən Axundova deyib.

O bildirib ki, tikinti sektoru Azərbaycan iqtisadiyyatında aparıcı sahələrdən sayılır. Ölkədə urbanizasiya prosesi, infrastrukturun yenilənməsi, yeni yaşayış massivlərinin salınması, sosial obyektlərin tikintisi və regionlarda bərpa işləri tikinti fəaliyyətinin miqyasını artırır. Lakin tikinti, eyni zamanda, ekoloji yükün əsas mənbələrindən biridir: enerji və su sərfiyyatı, karbon emissiyaları, tikinti tullantılarının yaranması, torpaq örtüyünün dəyişməsi, landşaftların transformasiyası və ekosistemlərə təzyiq. Buna görə tikinti ekologiyası artıq ayrıca “ekoloji mövzu” kimi deyil, şəhər idarəçiliyinin, iqtisadi səmərəliliyin və sosial rifahın ayrılmaz komponenti kimi qəbul edilməlidir. WUF13-ün gündəliyində də bu yanaşma əsas xətt kimi təqdim olunur: şəhərlər böyüməklə yanaşı, daha ağıllı, daha az resurs tələb edən və daha az karbon izinə malik olmalıdır. Azərbaycanın urbanizasiya reallığında tikinti ekologiyası ilə bağlı problemlər daha çox Bakı və Abşeron yarımadasında cəmlənir. Burada sıx tikinti, yaşıllıq sahələrinin məhdudluğu, istilik adası effekti, nəqliyyat yükü, mühəndis şəbəkələrinin gərginliyi, eyni zamanda, quraq və küləkli iqlim şəraiti ekoloji riskləri artırır. İqlim dəyişmələri fonunda temperaturun yüksəlməsi, quraqlığın dərinləşməsi və ekstremal hava hadisələrinin artması şəhər mühitini daha həssas edir. Bu səbəbdən ənənəvi tikinti yanaşmalarının davam etdirilməsi uzunmüddətli perspektivdə həm dövlət üçün, həm də əhali üçün daha böyük iqtisadi və sosial xərc yaradır: enerji istehlakı artır, su ehtiyatları sürətlə azalır, hava keyfiyyəti pisləşir, infrastrukturun istismar xərcləri yüksəlir. WUF13-ün əsas mesajlarından biri də budur ki, tikinti sektoru şəhər problemlərini dərinləşdirən deyil, əksinə, onların həllinə xidmət edən əsas alətə çevrilməlidir. Müasir ekoloji urbanizasiya binanı ayrıca obyekt kimi deyil, şəhər ekosisteminin elementi kimi qəbul edir. Bu yanaşma bina və infrastrukturun tam həyat dövrünü nəzərə almağı tələb edir: tikinti üçün materialların istehsalı, daşınması, tikinti prosesində yaranan tullantılar, istismar dövründə enerji və su sərfiyyatı, daxili mühitin keyfiyyəti, sonda isə sökülmə və təkrar istifadə imkanları. Azərbaycanın yeni tikinti dalğası fonunda bu yanaşma xüsusi əhəmiyyət kəsb edir, çünki bu gün qəbul edilən standartlar gələcək onilliklərdə şəhərlərin ekoloji və sosial keyfiyyətini müəyyən edəcək. WUF13 bu yanaşmaların beynəlxalq təcrübə ilə müqayisəli şəkildə öyrənilməsi və tətbiqi üçün real imkan yaradır.

Ekoloq qeyd edib ki, tikinti ekologiyasının WUF13 gündəliyi ilə ən güclü əlaqə nöqtələrindən biri enerji səmərəliliyi və iqlim siyasətidir. Azərbaycanın iqlim zonalarının müxtəlifliyinə baxmayaraq, əsas urbanistik yük yenə də Bakı-Abşeron regionundadır və burada yay aylarında yüksək temperatur binalarda soyutma ehtiyacını artırır, qışda isə istilik itkiləri enerji israfına səbəb olur. Enerji səmərəli fasadlar, keyfiyyətli istilik izolyasiyası, passiv memarlıq həlləri, Günəş enerjisinin binalara inteqrasiyası, ağıllı idarəetmə sistemləri enerji istehlakını əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Bu, yalnız ekoloji deyil, həm də sosial-iqtisadi məsələdir: enerji sərfiyyatının azalması dövlətin enerji sisteminə düşən yükü yüngülləşdirir, əhalinin kommunal xərclərini aşağı salır, şəhərin karbon izini azaldır. WUF13 kontekstində bu mövzu şəhərlərin iqlim neytrallığına doğru transformasiyası kimi təqdim olunur və Azərbaycan üçün də iqlim öhdəliklərinin icrasında praktiki alət rolunu oynaya bilər. Digər əsas istiqamət tikinti materialları və resursların dövriyyəsidir. Dünyada tikinti sektoru ən çox resurs istehlak edən sahələrdən biridir və xüsusilə sement istehsalı yüksək karbon emissiyası ilə müşayiət olunur. Azərbaycan bazarında da beton və sementin dominantlığı bu problemi aktuallaşdırır. WUF müzakirələrində “azkarbonlu materiallar”, təkrar emal olunmuş materialların istifadəsi, tikinti tullantılarının idarə olunması, “dairəvi iqtisadiyyat” prinsipləri prioritet sayılır. Azərbaycanın şəhər yenilənməsi və infrastruktur layihələri fonunda tikinti tullantılarının artması, onların poliqonlara daşınması və uzunmüddətli çirklənmə riski real problemlər yaradır.

G.Axundova diqqətə çatdırıb ki, Azərbaycan üçün xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyan mövzu azad edilmiş ərazilərin bərpasıdır. Bu ərazilərdə tikinti prosesi faktiki olaraq sıfırdan başladığı üçün ekoloji standartları tətbiq etmək daha asandır. Yeni şəhər və kəndlərdə enerji səmərəliliyi, alternativ enerji mənbələri, müasir su idarəçiliyi, dayanıqlı nəqliyyat, yaşıl planlaşdırma kimi yanaşmalar daha sistemli şəkildə qurula bilər. Bu isə həmin əraziləri ekoloji tikintinin pilot zonaları kimi formalaşdırmaq imkanı yaradır. Beynəlxalq urbanistik müstəvidə də bu tip nümunələr yüksək maraq doğurur, çünki postmünaqişə bərpasının dayanıqlı şəhərsalma ilə birləşdirilməsi hər zaman bu qədər geniş miqyasda həyata keçirilmir. WUF13 Azərbaycan üçün bu təcrübəni qlobal auditoriyaya təqdim etmək və ölkəni dayanıqlı bərpa modelinin daşıyıcısı kimi göstərmək imkanını genişləndirir. Tikinti ekologiyasının sosial ölçüsü də WUF gündəliyində əsas yer tutur. Davamlı tikinti yalnız enerji və karbon göstəriciləri ilə ölçülmür, o, həm də şəhərdə sosial ədalət, yaşayışın əlçatanlığı və həyat keyfiyyəti ilə bağlıdır. Ekoloji standartlar yalnız elit layihələrdə tətbiq olunarsa, bu, sosial bərabərsizliyi dərinləşdirə bilər. Buna görə WUF yanaşması ekoloji tikintinin kütləvi yaşayış fonduna, sosial mənzil siyasətinə, məktəb, xəstəxana və digər ictimai binalara, ictimai məkanlara inteqrasiya edilməsini tələb edir. Azərbaycan üçün bu, həm şəhər mühitinin sağlamlaşdırılması, həm də əhalinin sosial rifahının artırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Enerji səmərəli binalar ailələrin kommunal xərclərini azaldır, daxili hava keyfiyyətini yaxşılaşdırır, istilik stressini minimuma endirir, xüsusilə uşaqlar və yaşlılar üçün sağlamlıq risklərini azaldır. Beləliklə, ekoloji tikinti sosial siyasətin də bir hissəsinə çevrilir.

WUF13-ün Azərbaycana verə biləcəyi əsas faydalardan birinin institusional inkişaf olduğunu deyən ekoloq qeyd edib: “Forum yalnız müzakirə platforması deyil, həm də beynəlxalq standartların, metodologiyaların və şəhər idarəetmə modellərinin yayılması üçün mexanizmdir. Azərbaycan bu forum vasitəsilə tikinti və şəhərsalma sahəsində normativ bazanı müasir beynəlxalq yanaşmalarla uyğunlaşdırmaq, iqlim risklərinin şəhər planlaşdırmasına inteqrasiyası, ekoloji təsirin ölçülməsi, “yaşıl sertifikatlaşdırma” sistemlərinin tətbiqi kimi mexanizmləri gücləndirmək imkanına malikdir. Bundan əlavə, WUF13 beynəlxalq maliyyə institutları və özəl sektor üçün də ciddi siqnaldır: Azərbaycan şəhər dayanıqlığına və ekoloji tikintiyə strateji prioritet kimi baxır. Bu siqnal yaşıl investisiyaların cəlbi, texnologiya transferi və yeni tərəfdaşlıqların qurulması baxımından da mühüm rol oynaya bilər. Tikinti ekologiyası və WUF13 Azərbaycan üçün bir-birini tamamlayan strateji xətlərdir. Tikinti sektoru ölkənin urbanistik inkişafının əsas dayağı olaraq qalır, lakin bu sektorun ekoloji təsirlərinin idarə olunması artıq əlavə tədbir deyil, şəhər siyasətinin mərkəzi elementi kimi qurulmalıdır. WUF13-ün Bakıda keçirilməsi Azərbaycanın bu istiqamətdə həm daxili modernləşmə, həm də qlobal urbanistik dialoqa töhfə vermək imkanlarını artırır. Bu imkan düzgün dəyərləndirilərsə, WUF13 Azərbaycanda tikinti ekologiyasının konseptual səviyyədən praktiki icra səviyyəsinə keçməsinə, standartların yenilənməsinə, institusional mexanizmlərin güclənməsinə və şəhərlərin daha sağlam, daha dayanıqlı inkişafına real təsir göstərə biləcək mühüm mərhələ kimi tarixə düşə bilər”.