İyulun 30-da Türkiyə Respublikasının keçmiş prezidenti Süleyman Dəmirəl Azərbaycan televiziyasına müsahibə vermişdir. İçtimaiyyətin marağını nəzərə alaraq,   həmin müsahibəninmətnini oxuculara təqdim edirik.

S u a l: Hörmətli Süleyman Dəmirəl, Azəbaycan televiziyasının tamaşaçıları uzun zamandır Sizinlə görüşə bilmirdi. Ona görə də ilk sualımı hal-əhval tutmaqla başlamaq istəyirəm.Necəsiniz?

Ç a v a b: Yaxşıyam. İşlərimin necə olduğu masamdan bəllidir. Ölkənin hər məsələsi ilə məşğulam. Sabah Çanaqqalanın Çanq qəsəbəsinə gedəcəyəm. Orada Türkiyənin ən böyük sənaye quruluşunun ildönümü ilə əlaqədar keçiriləcək toplantıda iştirak edəcəyəm. Toplantiya fəxri qonaq kimi qatılacağam. Ölkənin müxtəlif bölgələrinə gedib çıxışlar etdim. Siyasəti də, xalqı da çox yaxından izləyirəm.

Görürsünüz, zaman-zaman Türkiyə qəzetlərində bəyanatlarım, mülahizələrim çıxır. Burada, Türkiyədə diskussiyalar gedir. Mən əskidən uzun illərdir Türkiyənin məsələləri ilə məşğulam. Mənim işim Türkiyədir və təbii ki, bölgə, dünya məsələləri ilə də məşğulam. 6-8 ay Fələstinlə İsrail arasındakı ixtilafın qarşısının alınması, qan axıdılmasının qarşısının alınması üçün əmək sərf etdik. Beynəlxalq komissiya yaradıldı. Biz raport yazdıq və bu, rəğbətlə qarşılandı. Amerika Birləşmiş Ştatları, İngiltərə, Fransa, Misir, böyük ölkələrin hamısı, Avropa birliyi, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı - hamısı buna dəstək verdilər. Bundan başqa, Balkan məsələsi ilə əlaqədar olaraq Balkan ölkələrinin prezidentləri ilə “Balkan siyasi klubu” yaratdıq. Yəni bu cür işlərlə məşğulam.

S u a l: Cənab Süleyman Dəmirəl, Siz Azərbaycanla əlaqənizi kəsməmisiniz. Sizdən soruşmaq istəyirəm, son aylarda, günlərdə Azərbaycanda baş verən  hadisələrdən xəbərdarsınızmı?  Sumqayıtda buxar generatorunun açılışı, Bakıda poladtökmə zavodunun açılması və s. Digər sahələrdə isə hörmətli Prezidentimiz Heydər Əliyevin fərmanı ilə Atatürk Mərkəzi yaradılmışdır. Avqustun 1-dən etibarən Azərbaycanda  hər  yerdə latın qrafikasına keçilir. Bu hadisələri izləyirsinizmi və münasibətiniz necədir?

C a v a b: Mən bu hadisələrin hamısını, Azərbaycanla bağlı hər şeyi izləyirəm. Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həll olunması üçün atılan addımların hamısını izləyirəm. Azərbaycanın dəyərli dövlət başçısı, əziz qardaşım Heydər Əliyev mənə hər zaman məlumat verir. O qədər çox izləyirəm ki, Naxçıvanın Şahbuz rayonuna sel gəldiyini də bilirəm. Ağdamın işğal gününün anıldığını da bilirəm. Hamısını bilirəm.

Bir neçə gün əvvəl İran silahlı qüvvələrinin sərhədi pozmasını  da bilirəm. Xəzərin statusu ilə bağlı Rusiya ilə İran nə düşünür, bilirəm. Hörmətli Əliyev nə düşünür, bunları bilirəm.

İki həftə bundan öncə Azərbaycan Milli Məclisinin sədri hörmətli Murtuz Ələsgərov Türkiyədə səfərdə oldu. Millət vəkilləri ilə birlikdə bu masanın arxasında oturub söhbət etdik. Azərbaycanda baş verənlər barədə söhbət etdik. Azərbaycanda nə varsa, hamısı Heydər Əliyevin keçmiş zamanda xidmət göstərdiyi vaxt yaradılmışdır. İndi yenidən canlanma gedir. Amma hörmətli Heydər Əliyevin Azərbaycana gətirdiyi ən önəmli məsələ sabitlikdir. Sabitlik, əmin-amanlıq olmasa, heç bir iş görmək  mümkün deyildir. Hörmətli Heydər Əliyevi tənqid edənlər ola bilər. Çünki xalqa xidmət göstərmək asan deyildir. Mən bunu 50 il etmişəm. Hörmətli Heydər Əliyev Azərbaycan üçün şəxsiyyətdir. Bunu onunla yaxın olduğuma görə söyləmirəm. Azərbaycana olan sevgimdən, məhəbbətimdən söyləyirəm. Azərbaycan xalqının rifahı və səadəti baxımından söyləyirəm. Əvvəlcə, müharibəni dayandırmışdır, sonra da sülh yolu ilə Qarabağla bağlı Azərbaycanın haqlarını aramaqdadır.

            Hörmətli Heydər Əliyev dünyada tanınan adamdır. Hansı qapını döysə, o qapı açılır. İstədiyi zaman Şirakla, istədiyi zaman Buşla,  istədiyi zaman istənilən kişi ilə danışır. Azərbaycan dövlətini dünyada etibarlı şəkildə təmsil etməkdədir. Onun üçün də indi Azərbaycanda inkişafın daha da irəli getməsini səmimi qəlbdən diləyirəm.

        Sumqayıt şəhərini tanıyıram. 1967-ci ildə Azərbaycana gəldiyim zaman oraya getdim. Möhtəşəm bir şəhərdir. Orada hər şeyin hərəkətə gətirilməsini də çox böyük məmnuniyyətlə qarşılayıram.

        “Üç dənizin hekayəsi” ilə bağlı Türkiyədə 15-20 gün bundan əvvəl toplantı keçirildi. O toplantını mən açdım. Çox insanlar gəlmişdi. Orada çıxış etdim. Üç dənizin hekayəsi bu bölgədə sülhün, inkişafın əsasını təşkil edir. Bunun kökündə də Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru xətti dayanır. Bugünkü xəbərlərdən eşitdim ki, Azərbaycanda bəyanat verildi ki, Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəmərinin təməli 2002-ci ilin ortalarında qoyulacaqdır.

“Şahdəniz” yatağından qazın çıxarılması və Türkiyəyə gətirilməsi ölkəmizin ehtiyacını ödəməklə yanaşı, Azərbaycanın da təbii ehtiyatlarındanfayda götürməsinə kömək edəcəkdir. Ölkənizin təbii ehtiyatları tükənməzdir. Əgər o ehtiyatlar yerin altında durursa,  - kim bilir, neçə illərdir durur, insanlara heç bir faydası yoxdur. Onun çıxarılıb istifadəsi lazımdır. Türkiyə “Şahdəniz”dənçıxarılacaq qazı alacaq, çünki bu barədə saziş də imzalanmışdır.

        Məmnuniyyətlə ifadə edirəm ki, Azərbaycanla Gürcüstan arasında anlaşma olmuşdur. Qaz kəməri həm dəGürcüstan torpaqlarından keçəcəkdir. Bunlar Azərbaycan xalqının xoşbəxtliyinə və rifahına xidmət edəcək layihələrdir.

        S u a l: Hörmətli Süleyman Dəmirəl, mən xarici siyasətlə bağlı bəzi məsələləri soruşmaq istəyirəm. Son zamanlar dünya mətbuatının diqqətini cəlb edən Çin-Rusiya yaxınlaşması barədə fikrinizi bilmək olarmı?

        C a v a b: İndi Sovetlər birliyinin dağılmasının 10 illiyidir. Müstəqil dövlətlərin yaranmasını təmin edən bu illərdə Adriatik dənizindən Çin səddinə qədər uzanan Avrasiya dediyimiz bölgədəki dövlətlər, ölkələr  necə inkişaf edəcəklər? Bu inkişafın qarşısında Rusiya Federasiyası nə edəcək, Çin nə edəcəkdir? Bunlar maraq kəsb etməkdədir. Bu, yeni bir “qitə”dir və bunun dəyərini Amerika Birləşmiş Ştatları yaxşı anlamalı idi. Bu yeni “qitə” zəngin təbii ehtiyatları olan, dünyada neft baxımından, hardasa, ikinci yeri tutan bölgədir. O, dünyanın ehtiyacı olduğu üçün önəmli deyil, dünyada sülh üçün önəmlidir. Bu bölgədəki dövlətlərin öz müstəqilliklərini qorumaları və iqtisadi inkişaflarını təmin etmələri lazımdır. Eyni zamanda iqtisadiyyatda dönüş yarada bilmələri lazımdır. Sosialist iqtisadiyyatından bazar iqtisadiyyatına keçmək asan məsələ deyildir. Ammaonların bunları etmələri lazımdır. Kommunist idarə üsulundan demokratik idarə üsuluna keçmək dəasan deyildir. Bunu da həyata keçirmək lazımdır. Bu işlərdəçox böyük çətinliklər vardır.

Kommunist sistemində ölkəni idarə edənlər haqqında kim bir söz deyə bilərdi? Bu, ancaq demokratik sistemdə olur, demokratik sistemdə ölkəni idarə edənləri tənqid edə bilirsiniz. Bu , kommunist sistemində mümkün idimi? Mən bunu Azərbaycan xalqına borcum kimi söyləyirəm. Birlik, sülh təmin olunmalıdır. Keçən on il ərzindəmərkəzi Asiyada  Tacikistan, Qırğızıstan, Türkmənistan, Özbəkistan və Qazaxıstanın, Cənubi Qafqazda  Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistanın, yəni 8 müstəqil dövlətin hər birinin ayrı-ayrı problemləri vardır. Rusiya Federasiyasının onlara münasibəti bu əraziləri tərk etmə münasibəti deyildir.

            Əfqanıstanda meydana gələn Taliban hərəkatı Orta Asiyanı narahat etmişdir. Çinin özü də bu hərəkatdan narahatdır. Çünki əslində Taliban dini əsaslara dayaqlı fikrin tərəfdarıdır. Bunun üçün də Çin son dərəcə təlaş keçirir.

         Şanxay beşliyinə Rusiya, Çin, Qırqızıstan, Qazaxıstan və Tacikistan daxil idi. Sonra  Özbəkistan da qoşulmuşdur. Bununla da iqtisadi işbirliyi yaradılmışdır. İyulun 17-də Rusiya ilə Çin yeni anlaşma imzalamış, bunun

 üçüncü ölkəyə qarşı olmadığını söyləmişlər. Amma istər Çin, istərsə də Rusiya Federasiyası Amerika Birləşmiş Ştatlarının raket proqramından narahatdır,bunu gizlətmirlər. Ona görə də bu müttəfiqlik Amerika Birləşmiş Ştatlarının raket proqramına qarşıdır. Amma hər şey ola bilər. Ola bilsin ki, bundan barışçı qayələr doğsun. Amma hər halda bu, çox önəmli bir məsələdir.

        S u a l: Cənab Süleyman Dəmirəl, İran dəniz donanmasının Xəzərin Azərbaycan hissəsində qanunsuzluğu barədə dediniz. Siz bunu daha geniş açıqlayarsınızmı? Çünki hörmətli Prezidentimizin hakimiyyətə yenidən gəldiyi zamandan bu günə qədər xarici siyasəti çox problemlərlə qarşılamışdır. Türkiyə, Siz bu hadisəyə necə qiymət verirsiniz?

        C a v a b: Xəzər dənizinin statusu xeyli vaxtdır ki, mübahisələr doğurur. Sovetlər birliyi zamanı Xəzərin statusu müəyyənləşdirilibdir. Indi meydana gələn cöğrafi-siyasi vəziyyətləəlaqədarbu statusa yenidən düzəliş edilməsi istənilir. Xəzərdəərazi suları olacaqdır, bundan kənarda qalan hissə isə beynəlxalq sular olacaqdır. Əgər belə bir status müəyyənləşərsə, əvvəlki prinsiplər dəyərini itirəcəkdir.                                       

Ona görə də burada beynəlxalq hüququ nəzərə alaraq haqq vəədalət əsasında razılığa gəlinməlidir.  Azərbaycan heç də demir ki, mən razılığa gəlməyəcəm. Hörmətli Heydər Əliyev bu məsələ iləəlaqədar deyir ki, ədalətli olaq. Mən ümid etmirəm ki, Xəzər dənizinin statusunda ortaya  bir sorum çıxmayacaqdır, indiki şəkildə yeni ixtilaflara səbəb olmayacaqdır. Zənnimcə, belə şeylər olmamalıdır. Ancaq danışıqlar yolu iləbir razılıq əldəedilməlidir.

        S u a l: Hörmətli Süleyman Dəmirəl, Dağlıq Qarabağ probleminin sülh yolu ilə həlli üçün hələ ümid varmı?

        C a v a b:  ATƏT təşkilatı 1996-cı ildə Lissabonda qərar verdi ki, sərhədlər dəyişməyəcəkdir. Dağlıq Qarabağ Azərbaycanın sərhədləri daxilindədir. Güc işlətmək yolu ilə sərhəd dəyişdirmək, torpaq işğal etmək olarsa, bu, Avropada və dünyada sülhün sonu deməkdir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı da sərhədlərin güc yolu ilə dəyişilməsinə qarşıdır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatına daxil olan zaman ölkələrin sərhədləri mövcud olubsa, bu sərhədlərin qorunması lazımdır.

        Amma ortada de-fakto bir vəziyyət var. Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ torpaqları, onun ətrafında olan Kəlbəcər, Laçın, Ağdam, Füzuli, Qubadlı, Zəngilan, Cəbrayıl işğal altındadır və bir milyon Azərbaycan vətəndaşı qaçqınqır. Mən onların  neçə illərdir ağır vəziyyətdə yaşadıqlarını bilirəm, onlarla görüşmüşəm. Vaqonlarda yaşayan insanların vəziyyətini televiziya vasitəsilə seyr etdim. Bu, ürək ağrıdan bir vəziyyətdir. 8 milyon əhalisi olan Azərbaycan bu qədər ağır yükü neçə illərdir daşımaqdadır. Dünya buna diqqət göstərməlidir. Sülh yolu ilə mütləq bir razılıq əldə olunmalıdır və oluna bilər. Mən həm Azərbaycan xalqına, həm də Ermənistan xalqına barışın dəyərini yaxşı bilmələrini və sülhün səbrlə qorunmasını söyləyirəm. Savaşla heç nə həll olunmur. Yəni indiki dövrdə savaşla əldə ediləcək nəticəni dünyaya qəbul etdirə bilməzsən. Bu gün dünya ədaləti qorumağa məcburdur. İndi bir tərəfdə Makedoniya, Kosova, Bosniya, bir tərəfdədəYaxın Şərq, İraq hadisələri kimi hadisələr var. Bu hadisələr Qafqazdakı Qarabağ olayını dünyanın gözündə ikinci plana buraxmışdır.

Amma belə önəmli yerdə və önəmli siyasi çoğrafiyada bu hadisəyə baxılması lazımdır. Çünki Qafqazdakı sülh önəmli xaratkter daşıyır. istər Gürçüstanın, istər Azərbaycanın, istərsə də Ermənistanın bir-birinə olan münəsibətlərinin haqq-ədalət əsasında olmasını istəyirəm və Qafqazda sülh yalnız qafqazlılar üçün deyil, Avropa üçün də çox önəmlidir. Qafqazın önəmliliyini Avropaya anladaçağıq. Mənə görə,  Qafqaz və Balkan eynidir. Qafqazlılar Çin səddinə qədər uzanan Avrasiyanın başlanğıçıdır.  Biz  T R A S E K A  layihəsinin toplantısını bakıda keçirdik. Əgər sülh olmasa, bu, hec nəyə yaramaz. Əslində, sülh boru kəmərlərinə və s. məsələlərə də təsir edir. Yəni Azərbaycan neftini, qazını istədiyinə satar. Bunların dünya bazarına çıxması üçün Türkiyənin üzərindən keçməsi, əslində Qafqazı, Orta Asiyanı dünya ilə bağlamaq deməkdir. Bunun siyasi dəyəri çox yaxşı bilinməlidir.

        S u a l: İcazənizlə, Türkiyədə yaşanan iqtisadi böhran ilə bağlı soruşum. Siz getdiniz və bu çür problemlər ortaya çıxdı. Çünki xaricdə çoxları deyirlər ki, bu gün Türkiyənin  Süleyman Dəmirəl kimi siyasətçiyə ehtiyacı var. Bu gün Süleyman Dəmirəl fəal siyasətdə olsaydı, bu çür olayların qarşısını asanlıqla alardı. Artıq beş ay keçmişdir, hələ də Türkiyədə iqtisadi böhran bir nömrəli məsələdir. Neçə bilirsiniz, sabah nə olacaqdır, Türkiyə bu böhranı hansı güclə aşaçaqdır?

        Ç a v a b: Qözəl sual verdiniz. Bu suala çavab verməKdən önçə, yadımdan cıxan bir məsələni demək istərdim. Mən Qafqazda sülhün yaranması üçün balkanlarda olduğu kimi, bir sabitlik paktının yaranmasının tərəfdarıyam. Rusiyanın, Amerikanın, Avropa ölkələrinin,- 30 ölkənin bir araya gəlməsi ilə 1990-çı ilin iyulun 30-da Sarayevada imzaladığımız pakt kimi, Oafqazda da belə bir paktın imzalanması lazımdır. Bunu Türkiyənin adından mən imzalamışam. Belə bir pakt ona görə lazımdır ki, dünya Qafqazda sülh yaranmasına kömək etsin, orada inkişafa yardımçı olsun.

İndi sualınıza qayıdıram. Dünən İstanbulda sənaye mükafatları təqdim edildi. İstanbul sənaye odası başkanı 2000-ci ilin yaxşı il olduğunu və sənayenin xeyli inkişaf etdiyini söylədi. 2001-ci ildə Türkiyədə bu durumun olması üçün heç bir səbəb yoxdur. Türkiyəni idarə edən bugünkü iqtidar bunların səbəbini türk xalqına doğru-düzgün anlatmadı. Keçmiş illərin səhvi kimi deyib, üstündən keçdilər. Səhvlər bu idisə, niyə 2000-ci ildə yox, 2001-ci ildə olurdu? Yaxud 1999-cu ildə olmurdu? Yəni səhv 15 il gözləməz.

                Türkiyə hər il planı olan, proqramı olan bir dövlətdir. Hər il görülən işləri görürsünüz. 2000-ci ildə Türkiyənin ixracatı 28 milyard dollara çatmışdır. 10 milyard dollara yaxın turizmdən gəlir əldə etmişdir. Avropada olan Türkiyə vətəndaşları 4-5 milyard dollara yaxın pul göndərmişlər. Türkiyə 45 milyard dollar qazanmışdır.

        Türkiyənin sıxıntısı nədir? Hər gün televiziyaya baxanda görəcəksiniz ki, dollar ya enmiş, ya qalxmışdır. Türkiyə bu vəziyyətə düşməməli idi. Görülən tədbirlərin də 5 ay ərzində mütləq nəticə verməsi lazımdır.

        Bu gün TürkiyəyəBeynəlxalq Valyuta Fondunun başkan yardımçısı gəlir. Hazırkı proqram doğrudurmu, hansı dəyişikliklər olacaq -bunlar müzakirə olunacaqdır. Bütün bunlar Türkiyənin bu çətinlikdən çıxacağına ümid verir.

        S u a l: Mən buradan tamaşaçılarımıza söyləyirəm ki, Sizinlə görüşdüyümüz bu oda Ankaranın çox gözəl yeri olan Qazi Osman paşa küçəsindədir. Bu, iş ofisinizdir. Hər gün yüzlərlə, minlərlə ziyarətçi Türkiyənin çeşidli yerlərindən, dünyanın bir çox ölkələrindən Sizin yanınıza gəlir. Bunun səbəbi nədir, necə izah edərdiniz?

C a v a b: Əgər bir insan ölkəyə xidmət edərsə, bu, hər halda bir çox insana yaxşılıq gətirir. Hazırda biz varıq. İçilən suda da varıq, üstündən keçdiyimiz yolda da varıq, dərs keçilən məktəbdə də varıq, xəstələr yatan xəstəxanada da varıq, insanların çalışdığı fabrikdə də varıq. Bu ölkənin insanları qədirbiləndir. Mənim millətim qədirbiləndir.

        Mən buradan Azərbaycandakı dəyərli qardaşlarımı sevgi ilə, məhəbbətlə salamlayıram. Biz bir millətin iki dövlətiyik. Bunu hər zaman söyləyirik və dostluğumuz əbədidir. Mən Süleyman Dəmirəl olaraq hansı vəziyyətdə, hansı yerdə oluramsa olum, belə baxdım, Böyük Atatürkün söylədiyi fikir mənim hər zaman təkrarladığım sözdür: Azərbaycanın dərdi bizim dərdimizdir, Azərbaycanın sevinci bizim sevincimizdir. Bu sözü anlayan insanlardan biri də mənəm. Bir Azərbaycan dostu, Azərbaycan sevgilisi arasanız, heç bir yerə getməyin, mənim bu odama gəlin, yaxud evimə gəlin!

        S u a l: Hörmətli Süleyman Dəmirəl, təbii ki, mən anlayıram,buraya gələnlər Sizə olan sevgi və hörmətə görə gəlirlər. Gələnlər içərisində çoxlu siyasətçilər də var. Yəni, müxtəlif partiyalardan Sizin yanınıza gəlirlər. Sizi yenidən siyasətə dəvət etmək istəyirlər?

        C a v a b: Hər gün səhərdən axşama qədər çalışıram. Mən başqaları tərəfindən həyata keçirilə biləcək bir işə həvəsli deyiləm. Böyük yaradan mənə baş nazir, cümhur başkanı vəzifəsini verdi. Bunun hamısının öhdəsindən gəldim. Kimsənin görə bilmədiyi iş varsa, mən hazıram.

        S u a l: 1997-ci ilin may ayında hörmətli Prezidentimiz Heydər Əliyevlə bərabər Ankarada Azərbaycan səfirliyinin təməlini qoymuşdunuz. Sizə xoş xəbər verirəm ki, səfirliyin inşası tamamlanmışdır və açılış üçün Ankara hörmətli cümhur başkanımızın yolunu gözləyir. Hörmətli Prezidentimiz gəldiyi zaman Siz açılış mərasimində iştirak edəcəksinizmi?

        C a v a b: Mən iştirak etməsəm, açılış olmaz.

        J u r n a l i s t: Çox təşəkkür edirəm. Bizə vaxt ayırdığınız üçün bütün tamaşaçılarımız adından Sizə səmimi qəlbdən təşəkkür edirik.

        S ü l e y m a n   D ə m i r ə l: Hər zaman gəlin. Çox məmnun oldum. Sağ olun.