Bakı, 14 may, AZƏRTAC

Mayın 15-də Qazaxıstanın və bütün türk sivilizasiyasının ən qədim şəhərlərindən biri olan Türküstanda Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) Dövlət Başçıları Şurasının qeyri-rəsmi Zirvə görüşü keçiriləcək. Türküstanın təşkilata üzv dövlətlərin liderlərinin daha bir görüşü üçün adi məkan deyil, həm də Türk dünyasının möhkəmlənməsində yeni bir mərhələnin rəmzi olacağı gözlənilir. Sürətli geosiyasi transformasiyalar fonunda TDT Avrasiyada tədricən siyasi, iqtisadi, humanitar və texnoloji qarşılıqlı əlaqə üçün mühüm mərkəzə çevrilir.

TDT-nin qeyri-rəsmi Zirvə görüşləri türk dövlətləri arasında siyasi etimadın, strateji koordinasiyanın və ortaq gündəliyin hazırlanmasının gücləndirilməsi nöqteyi-nəzərindən təsirli bir mexanizm olduğunu artıq sübut edib. Məhz bu kontekstdə Türküstanda keçiriləcək Zirvə görüşü Türk dünyasının birliyinin, qarşılıqlı əlaqəsinin və ortaq gələcəyinin gücləndirilməsinə yönəlmiş kursun davamı kimi müstəsna əhəmiyyətə malikdir. Bu kurs iki il əvvəl Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı Şuşada effektiv şəkildə müəyyən edilib.

Türküstan – türk sivilizasiyasının mənəvi paytaxtı

Qazaxıstanın Türküstan şəhəri türk xalqlarının tarixi yaddaşında mühüm yer tutur. Bu şəhər Türk dünyasının əsas mənəvi və mədəni mərkəzlərindən biridir və görkəmli mütəfəkkir, sufi filosofu və türk sivilizasiyasının formalaşmasına misilsiz təsiri olan mənəvi müəllim Xoca Əhməd Yəsəvinin irsi ilə sıx bağlıdır.

Türküstan əsrlər boyu mənəvi birlik, mədəni mübadilə və türk xalqları arasında ortaq sivilizasiya kimliyinin formalaşması məkanı olaraq qalıb. Bu gün həmin tarixi rəmz yeni siyasi və strateji meyar qazanır.

Türküstanda Türk Dövlətləri Təşkilatının Zirvə görüşünün keçirilməsi üzv ölkələrin inteqrasiyanı təkcə praqmatik maraqlar üzərində deyil, həm də dərin mədəni və tarixi təməl üzərində qurmaq istəyini vurğulayır.

Özbəkistanın TDT-yə üzv olmasından sonra təşkilatın transformasiyası

2019-cu ildən sonra Türk Dövlətləri Təşkilatının güclənməsinin əsas amillərindən biri də Özbəkistanın təşkilata tamhüquqlu üzv qəbul edilməsi idi. Türk sivilizasiyasının tarixi mərkəzlərindən biri, əhəmiyyətli iqtisadi və demoqrafik potensiala malik olan Özbəkistan Mərkəzi Asiyada Türk Dövlətləri Təşkilatının mövqeyini gücləndirdi. Bölgənin ən çox əhalisi olan ölkəsinin üzvlüyü təşkilata yeni stimul verdi və onun siyasi çəkisini artırdı.

2022-ci il Səmərqənd Zirvə görüşü Türk Dövlətləri Təşkilatının institusional güclənməsinin rəmzinə çevrildi. Özbəkistanın təşəbbüsü ilə Türkdilli Dövlətlər Şurasının adı dəyişdirildi və onun beynəlxalq statusu artırıldı. Daşkənd, həmçinin üzv ölkələrin inteqrasiyasını dərinləşdirməyə yönəlmiş “Türk dünyası – 2040” strategiyasını təşviq edir.

Özbəkistanın iqtisadi töhfəsi onun irimiqyaslı daxili bazarı, sürətlə böyüyən sənayesi və Türk Dövlətləri Təşkilatının daxilində ticarətin aktiv şəkildə genişləndirilməsi ilə bağlıdır. Ölkə Türk İnvestisiya Fondunun yaradılmasında, ortaq nəqliyyat məkanının formalaşdırılmasında, Asiya ilə Avropa arasında alternativ marşrutların inkişafında mühüm rola malikdir.

Özbəkistanın nəqliyyat və logistika layihələrində iştirakı xüsusilə vacibdir. Dənizə çıxışı olmayan ölkə Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə birləşdirən, Qafqaz və Türkiyədən keçən Orta Dəhlizin və marşrutların inkişaf etdirilməsində maraqlıdır. Beləliklə, Özbəkistan Türk Dövlətləri Təşkilatının mədəni və siyasi birlikdən iqtisadi və logistika blokuna çevrilməsinə töhfə verir.

Türk dünyasının institusionallaşmasında Azərbaycanın rolu

Azərbaycan Türk dünyasının müasir institusionallaşmasının əsas memarı kimi TDT çərçivəsində yeni əməkdaşlıq formatları, strateji təşəbbüslər və humanitar layihələr irəli sürür. Bu kontekstdə xüsusilə əhəmiyyətli tədbir 2024-cü il iyulun 6-da Azərbaycanın təşəbbüsü ilə Şuşa şəhərində keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının ilk qeyri-rəsmi Zirvə görüşü oldu. Görüşdən sonra nəqliyyat və logistika əlaqələrinin, əsasən, Asiya və Avropa arasında Orta Dəhlizin daha da inkişaf etdirilməsi kursunu müəyyən edən Qarabağ Bəyannaməsi imzalandı. Bu sənəddə TDT daxilində iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşdirilməsi, birgə infrastruktur və investisiya layihələrinin dəstəklənməsi, enerji, rəqəmsallaşma və iqlim siyasəti sahələrində əməkdaşlıq, Türk dünyasının mədəni və humanitar birliyinin gücləndirilməsi, üzv dövlətlərin ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə dəstək verilməsi və TDT-nin regional təşkilat kimi beynəlxalq rolunun artırılması nəzərdə tutulur.

Şuşa Zirvə görüşü əhəmiyyətli tarixi hadisəyə və türk inteqrasiyasının yeni mərhələsinin rəmzinə çevrildi. Zirvə görüşünün erməni işğalından azad edildikdən sonra bərpa olunan Şuşada keçirilməsi dərin siyasi, simvolik və sivilizasiya əhəmiyyətinə malik idi. Bu, türk dövlətləri arasında həmrəyliyin rəmzi və Cənubi Qafqazda dəyişən geosiyasi reallıqdan sonra regional əməkdaşlığın yeni mərhələsinin təsdiqi oldu.

Süni intellekt – türk əməkdaşlığının yeni gündəliyi

Builki Zirvə görüşünün “Süni intellekt və rəqəmsal inkişaf” mövzusu Türk Dövlətləri Təşkilatının hazırkı inkişaf mərhələsinin fərqli bir xüsusiyyətidir. Bu, əsasən, siyasi və mədəni inteqrasiyadan texnoloji və innovativ qarşılıqlı əlaqəyə keçiddir. Mövzu XXI əsrdə dövlətlərin rəqabət qabiliyyətinin yalnız resurslar və coğrafiya müstəvisində deyil, həm də texnoloji inqilaba uyğunlaşma qabiliyyəti ilə müəyyən edildiyi anlayışı əks etdirir.

Azərbaycan öz rəqəmsal ekosistemini fəal şəkildə inkişaf etdirir və tədricən Türk Dövlətləri Təşkilatı regionunda əsas texnologiya mərkəzinə çevrilir, həmçinin iqtisadiyyatı dəyişdirmək və dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyini artırmaq üçün süni intellekt (AI) və rəqəmsallaşmaya diqqət yetirir. Ölkə 2025-2028-ci illər üçün beş əsas sahəni - AI tənzimlənməsi, insan resurslarının təlimi, data infrastrukturunun inkişafı, elmi tədqiqatlar və beynəlxalq əməkdaşlığı ehtiva edən genişmiqyaslı AI strategiyası həyata keçirir.

2025-ci il sentyabrın 8-də də Bakıda Süni İntellekt Akademiyasının açılışı bu istiqamətdə atılan mühüm addım oldu. Akademiya mütəxəssislərin hazırlanmasına və rəqəmsal transformasiyanın sürətləndirilməsinə diqqət yetirir və bu, Azərbaycanın süni intellekt sahəsində regional lider olmaq istəyini vurğulayır.

Bu fonda vahid, ümumtürk Süni İntellekt İnstitutunun yaradılması ideyası xüsusi aktuallıq kəsb edir. Belə bir struktur Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələr arasında texnoloji əməkdaşlıq mərkəzinə, TDT dövlətlərində birgə tədqiqatlar, təhsil proqramları və rəqəmsal transformasiya üçün platformaya çevrilə bilər.

Ortaq Süni İntellekt İnstitutunun yaradılması Türk dünyasında əməkdaşlığı keyfiyyətcə yeni səviyyəyə qaldıra, Türk Dövlətləri Təşkilatını təkcə siyasi və iqtisadi birliyə deyil, həm də Avrasiyanın intellektual və texnoloji mərkəzlərindən birinə çevirə bilər.

2026-cı il – bütün Türk dünyası üçün rəmzi tarix

2026-cı il Türk Dövlətləri Təşkilatı üçün əlamətdar ildir. Türküstanda keçiriləcək qeyri-rəsmi Zirvə görüşü və Türkiyədə Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət Başçıları Şurasının Zirvə görüşü ilə yanaşı, bu il 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayın bir əsrlik yubileyi qeyd olunur. Bu tədbirlərin tarixi, həmçinin dərin simvolik əhəmiyyəti var, çünki Türk dünyasını təkcə coğrafiya və siyasət deyil, həm də ortaq intellektual yaddaş birləşdirir.

Birinci Türkoloji Qurultay bütün Türk dünyası üçün XX əsrin ən vacib intellektual hadisələrindən birinə çevrildi. Mərkəzi Asiyadan Anadoluya qədər müxtəlif türk bölgələrindən olan alimlər, dilçilər, tarixçilər və maarifçilər Bakıda toplaşdılar. Məhz həmin vaxt müasir dövrdə ilk dəfə olaraq Türk dünyası ortaq mədəni, linqvistik və intellektual məkanını sistemli şəkildə müzakirə etməyə başladı.

Qurultay türk xalqlarının yaxınlaşmasına, mədəni qarşılıqlı əlaqənin güclənməsinə və müştərək humanitar məkanın formalaşmasına töhfə verdi.

Bu gün 1926-cı il qurultayı Türk dünyasının müasir inteqrasiyasının tarixi təməli və Türk Dövlətləri Təşkilatının intellektual sələfi, həmçinin türk həmrəyliyi ideyasının müjdəçisi kimi qəbul edilir.

Beləliklə, demək olar ki, Azərbaycan əsas təhsil mərkəzlərindən biri, türk ziyalılarının görüş yeri və islahatçı düşüncə mərkəzidir. Azərbaycan müasir türk intellektual məkanının formalaşmasında əsas rol oynayıb. Əslində, yüz il əvvəl Bakıda müzakirə edilən mədəni həmrəylik, humanitar birlik və ortaq sivilizasiya məkanı ideyaları bu gün TDT çərçivəsində həyata keçirilir.

Ortaq türk əlifbası birliyin rəmzidir

Əməkdaşlığın dərinləşməsi fonunda ortaq türk əlifbası ideyası yeni məna kəsb edir. Bu gün ortaq əlifba sadəcə texniki ünsiyyət vasitəsi kimi deyil, həm də XXI əsrdə Türk dünyasının mədəni və humanitar birliyinin rəmzi olaraq qəbul edilir.

Azərbaycan bu prosesdə mərkəzi rol oynayır, müstəqillik qazandıqdan sonra postsovet türk dövlətləri arasında latın qrafikasını tam qəbul edən və dil islahatlarını uğurla həyata keçirən ilk ölkə olub. Azərbaycanın təcrübəsi cəmiyyətin yeni yazı sisteminə uyğunlaşması üçün uğurlu bir model kimi qəbul edilir.

2024-cü ilin sentyabr ayında Bakıda keçirilən Türk Dünyası Ortaq Əlifba Komissiyasının iclası xüsusi qeyd olunmalıdır. Həmin tədbirdə türk ölkələrinin nümayəndələri Türk Akademiyasının iştirakı ilə 34 latın hərfinə əsaslanan ortaq əlifba layihəsi üzərində razılığa gəldilər. Bu proses vahid humanitar məkanın formalaşdırılması, mədəni əməkdaşlığın gücləndirilməsi və türk xalqları arasında təhsil sahəsində qarşılıqlı əlaqələrin genişləndirilməsi baxımından strateji əhəmiyyətə malikdir.

Türk inteqrasiyası – qlobal logistika dayanıqlılığı faktoru

Bu gün türk birliyi ortaq tarix, mədəniyyət, dil və strateji maraqlar üzərində qurulub, həmçinin qlobal logistika sabitliyi amilinə və xüsusən də Orta Dəhlizin inkişafının qarantına çevrilir.

Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu və ya Orta Dəhliz artıq Avrasiyada əsas marşrutlardan birinə çevrilir və Şərqlə Qərbi türk dövlətləri məkanı vasitəsilə birləşdirir. Lakin Orta Dəhliz nəqliyyat yolundan daha çox əhəmiyyətə malikdir. O, strateji tərəfdaşlıq, iqtisadi əməkdaşlıq və geosiyasi sabitlik məkanıdır. Bu kontekstdə türk inteqrasiyası təkcə regional deyil, həm də qlobal əhəmiyyət kəsb edir.

Türk birliyi – tarixi missiya

Türk dünyasında müasir əməkdaşlıq adi dövlətlərarası qarşılıqlı əlaqələrin əhatə dairəsindən çox-çox kənara çıxır. Bu gün biz ortaq tarix, dil, yaddaş və strateji maraqlarla birləşən geniş humanitar, mədəni, iqtisadi və texnoloji məkanın formalaşmasından danışırıq.

Türk dünyası Avrasiyada tədricən logistika, enerji, rəqəmsallaşma, mədəniyyət və beynəlxalq təhlükəsizlik məsələlərində əhəmiyyətli rol oynaya bilən müstəqil güc mərkəzi kimi formalaşır. Azərbaycan bu prosesdə xüsusi rol oynayır, türk həmrəyliyi ideyalarını ardıcıl olaraq təbliğ edir, Türk Dövlətləri Təşkilatının institusional cəhətdən gücləndirilməsində ciddi səylər göstərir və süni intellektdən humanitar inteqrasiyaya qədər yeni sahələrdə əməkdaşlığı genişləndirir.

Bu gün türk birliyi təkcə ortaq keçmişə deyil, həm də gələcəyə dair müştərək vizyona — Türk dünyasının XXI əsrdə sabitlik, inkişaf, texnologiya və strateji tərəfdaşlıq məkanına çevrilməyə çalışdığı gələcəyə əsaslanır.