Bakı, 9 fevral, AZƏRTAC

XIX əsrdə Qarabağda iki ədəbi məclis - “Məclisi-üns” və “Məclisi-fəramuşan” fəaliyyət göstərib. Bu məclis üzvlərinin əksəriyyəti mədrəsə və mollaxanalarda fars və ərəb dillərində təhsil almış savadlı şairlər idi. Məhz buna görə də onlar əsərlərini əsasən iki dildə - Azərbaycan və fars dillərində yazırdılar. Lakin özbək şairi Əlişir Nəvainin bu məclislərdə böyük həvəslə və maraqla öyrənilməsi nəticəsində Mirzə Həsən Yüzbaşov-Qarabaği, Abdulla bəy Asi və başqaları özbək dilində də gözəl qəzəllər yazıblar.

Bu fikirlər AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu Yeni dövr Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin müdiri professor İslam Qəriblinin “XIX əsr Qarabağ ədəbi məclisləri” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. AZƏRTAC məqaləni təqdim edir.

XIX əsrin ikinci yarısında təşkil edilən ədəbi məclislər içərisində həm iştirakçılarının sayına, həm də başqa ədəbi məclislərlə əlaqələrinə görə xüsusi yeri olan “Məclisi-üns” Şamaxı (“Beytüs-səfa”) və Lənkəran (“Fövcül-füsəha”) ədəbi məclislərinin qızğın fəaliyyət göstərdiyi bir zamanda Şuşa şəhərində təşkil edilib.

XIX əsrin 60-cı illərində Şuşada alim və müdərris kimi şöhrət qazanmış Mirzə Əbdülqasımın yanında təhsil alanların içərisində çoxlu şair və şeir həvəskarları var idi. Onlar dərs zamanı və yaxud məşğələdən sonra bir yerə toplaşıb ədəbi mübahisə və arifanə söhbətlər aparırdılar. Bu toplantılara getdikcə daha çox iştirakçı gəldiyi və müntəzəm şəkil aldığı üçün onu kənar yerdə və xüsusi təyin olunmuş bir vaxtda keçirmək zərurəti meydana gəldi. Belə yer ilk dəfə şair Hacı Abbas Agəhin mənzilinin üst mərtəbəsi seçilir. Mirzə Rəhim Fəna yazır ki, mən belə bir yer üçün Hacı Abbas Agəhə müraciət etdim. O da evini nişan verdi.

1864-cü ildən etibarən Agəhin evinə toplaşan gənclər şeirdən, ədəbiyyatdan söz açar, tarix və musiqi haqqında mübahisə və müzakirələr keçirərdilər. Bu kiçik məclisə toplaşan və şeirə, sənətə xüsusi maraq göstərən Fəna, Agəh, Novrəs, Məmai və başqaları özləri də şeirlər yazır, yazdıqlarını oxuyub bir-birinin rəylərini öyrənirdilər.

1864-cü ildən 1872-ci ilə kimi adsız fəaliyyət göstərən və üzvlərinin sayı az olan məclis 1872-ci ildən Xurşidbanu Natəvanın təklifi ilə Agəhin mənzilindən onun sarayına keçərək fəaliyyətini orada davam etdirməyə başlayır.

Az bir müddətdə orada iştirak edənlərin sayı da çoxalır. Əksər vaxt Mirzə Rəhim Fənanın yanında olan İsgəndər bəy Rüstəmbəyov, Xudadat bəy, Natəvanın böyük oğlu gənc Mehdiqulu xan Vəfa və başqaları tez-tez məclisdə iştirak edirlər. O zaman Şuşanın ariflərindən hesab edilən Əbdülkərim bəy Haqverdiyev, Mehdi bəy Sarıcallı, Talıb bəy Vəzirov, Mirzə Kərim bəy Nəsirbəyov, Abbas bəy Pəri oğlu, Mirzə Həsən bəy Hacıyev və başqaları həmin məclisə gələr, öz şeirlərini oxuyardılar.

X.Natəvanın sarayına köçüb onun himayəsinə keçdikdən sonra məclisin toplanışları müntəzəm xarakter alır və məşğələlərində ciddilik yaranmağa başlayır. Klassik Şərq və Azərbaycan ədəbiyyatının öyrənilməsi, musiqi, hikmət, nücum, tarixə aid söhbətlər məşğələlərin əsas məzmununu təşkil edirdi. Məclisə toplaşanlar ona müəyyən ad qoymağı qərara alır və orada iştirak edənlərin dostluq və səmimi ünsiyyətlərinə müvafiq olaraq onu “Məclisi-üns” və ya “Məhfili-üns” (Ünsiyyət, dostluq məclisi) adlandırırlar.

“Məclisi-üns”ün fəaliyyəti müntəzəm şəkil aldıqca və üzvlərinin sayı çoxaldıqca onun sədası Şamaxı, Şəki, Bakı, Naxçıvan, Lənkəran, Gəncə və digər şəhərlərə yayılır. Şamaxıdan S.Əzim, M.A.Bixud, A.Zühuri, Şəkidən İ.Nakam, Bakıdan A.Müniri, Naxçıvandan M.T.Sidqi, Lənkərandan M.İ.Qasir, Şuşaya - “Məclisi-üns”ün adına məktub yazıb bu yeni ədəbi məclisi təqdir və təbrik edirlər.

Məclisin ilk üzvlərindən və təşkilatçılarından olan Mirzə Rəhim Fəna xatiratında “Məclisi-üns”ün doqquz nəfər üzvünün adını çəkmişdir. Lakin sonrakı tədqiqatlardan göründüyü kimi, məclisin əsas üzvləri aşağıdakılardan ibarət olmuşdur. Xurşidbanu Natəvan (1832-1897), Mirzə Rəhim Fəna (1841-1931), Mirzə Ələsgər Növrəs (1836-1912), Mirzə Həsən Yüzbaşov (1824-1904), Məmo bəy Məmai (1842-1918), Hacı Abbas Agəh (? -1892), Məhəmmədəli bəy Məxfi (1821-1892), İsmayıl bəy Daruğə (1842-1891), Məşədi Nəsir Lövhi (? -1891), Mirzə Sadıq Piran İmamxan oğlu (1811-1892), Hüseyn ağa Cavanşir (1856-?), Bəhram bəy Fədai, Mirzə Haqverdi Səfa (?-1881), Məhəmməd ağa Müştəri (1875-1956), Mahmud bəy Mahmud, Mirzə Cəfər Köhnəfüruş (1839-1903), Səməd bəy Səməd, İsgəndər bəy Rüstəmbəyov (1845-1918).

Zaman keçdikcə “Məclisi-üns”ə yeni-yeni şairlər gəlsə də, bunların, əlbəttə, hamısı eyni dərəcədə fəaliyyət göstərməyib. “Məclisi-üns” üzvlərinin tərtib etdikləri cünglərdə və digər əlyazmalarında olan müşairələrdən görünür ki, X.Natəvan, H.A.Agəh, M.Ə.Növrəs, M.H.Yuzbaşov, M. Məmai, Mirzə Sadıq Piran, M.H.Səfa, İ.Rüstəmbəyov məclisin əsas nümayəndələri olublar.

Məclis şairlərinin şeirlərində “kibr, riya və qürurdan uzaq” dostluq, sədaqət, alicənablıq və humanizm ruhunda ünsiyyət etmək səciyyəvi xüsusiyyət olub.

“Məclisi-üns”də “Məclisi-fəramuşan”ın üzvlərindən də iştirak edəni olurdu. “Məclisi-üns”də qayda-qanuna, ədəb-ərkana, nizam-intizama ciddi riayət olunmasına xüsusi diqqət yetirilirdi.

Bütün bunlar göstərir ki, Şuşada hər iki məclisin qabaqcıl üzvləri sənətkar, gözüaçıq qadınlara yüksək qiymət veriblər. Heç də təsadüfi deyil ki, məhz qabaqcıl fikirli məclis üzvlərinin yaxından köməyi sayəsində Şuşada olan hər iki məclisdə X.Natəvan və F.Kəminə kimi şairələr yaxından iştirak edib və bütün Azərbaycan şairləri arasında xüsusi hörmət qazanıblar.

“Məclisi-üns”ün rəhbərliyinin Natəvanın ixtiyarına keçməsi onun iştirakçılarının sayının artmasına səbəb olduğu kimi, şairənin məclisi vaxtlı-vaxtında maddi cəhətdən təmin etməsi, müşairələrdə iştirakı həm məclisin, həm də şairənin nüfuzunu daha da artırmışdı. Şairlərin əsərlərindən belə qənaətə gəlmək olur ki, onlar Natəvanın rəsmlərinə şeirlər yazdıqları kimi, aşiqanə qəzəllərinin bir hissəsini üstüörtülü olsa da, bu gözəl qadına həsr etmişlər.

Bununla yanaşı,“Məclisi-üns” yalnız şairlərin deyil, Şuşa xanəndələrinin də çox sevdikləri yer idi. Hacı Hüsü, Məşədi İsi, Kaştazlı Haşım və başqa xanəndələr “Məclisi-fəramuşan”la yanaşı, onun da yığıncaqlarında iştirak ediblər. Şuşalı Ağamirov Həsən Mirhaşım oğlunun xatiratından məlum olur ki, adları yuxarıda qeyd olunan xanəndələrdən əlavə Molla Vəli, Molla Abbasqulu, Məşədi Dadaş, Hacı Məmməd Alı oğlu, Muxtar Kərbəlayi Məmməd oğlu, Məhəmməd Qaryağdı oğlu, tarzən Sadıqcan kimi sənətkarlar da “Məclisi-üns”ə çox yaxın olublar.

1890-cı illərin əvvəllərindən Natəvanın həyatında baş vermiş bir sıra kədərli hadisələrdən sonra (oğlu Mirabbasın və əri Seyid Hüseynin ölümü, böyük oğlunun Şuşanı tərk edib Rusiyaya getməsi və s.) “Məclisi-üns” əvvəllər olduğu kimi qızğın fəaliyyət göstərmirdi. Burada şeir-sənət, musiqi ətrafında qızğın mübahisə və müşairələr əvəzinə X.Natəvanın xəstəliyi ilə əlaqədar söhbətlər gedir, ona şeirlər həsr edilərək tezliklə sağalması arzulanırdı. 1891-ci ildən Nəvvabın “Məclisi-üns”ün üzvlərinə bir neçə mənzum məktubu və onların suallarına verdiyi cavabı nəzərə alınmazsa, onun başqa məclislərlə əlaqəsi də kəsilmişdi.

“Məclisi-üns”ün fəaliyyəti 1897-ci ilədək - X.Natəvanın vəfatına qədər davam edib. Onun üzvləri artıq “şeir bazarının güllərinin solduğunu”, “bülbüllərin susduğunu”, “dostluq məclisi başçısının aralarından getdiyini” - məclisin dağıldığını təəssüflə qələmə alıblar.

1872-ci ildə “Məclisi-üns”də təmsil olunmayan Qarabağ şairləri Şuşada “Məclisi-fəramuşan” (“fəramuş olanlar” - unudulanlar) adlı ədəbi məclis yaratmağı qərara aldılar. Beləliklə, Abdulla bəy Asi, Əbülhəsən Şəhid, Mirzə Əbdül Şahin, Fatma xanım Kəminə, Həsənəli xan Qaradaği və qeyriləri Mir Möhsün Nəvvabın hücrəsinə toplaşıb onun rəhbərliyi altında fəaliyyətə başladılar.

“Məclisi-üns”ün təşkilatçılarından biri olan M.R.Fəna xatiratında “Məclisi-fəramuşan”ın fəaliyyəti haqqında yazır: “Məclisi-üns”ə müqabil məscid hövzəsində bir məclisi-şüəra dəxi tərtib tapdı. Nəvvab Mir Möhsün ağa, Həsənəli xan Qaradaği, Məşədi Əyyub Baki məclisə daxil olmuş və son zamanlar şüəradan Ağa Mirzə Cəlal, Səməd bəy, Bəhram bəy Fədai Vəzirov, Mirzə Əbdül Şahin, Həsən Qara Hadi, Mirzə İbrahim Tahir, Mirzə Fatı xanım Kəminə də məclisdə iştirak etməyə başlamışlar”.

“Danişməndani-Azərbaycan” təzkirəsində Məhəmmədli Tərbiyət S.Ə.Şirvanidən bəhs edərkən “Beytüs-səfa” ilə yanaşı, “Məclisi-fəramuşan”ın adını çəkmiş, bu məclislər arasında məktublaşma olduğunu göstərmişdir.

Mənbələrdə başqa məclislər kimi “Məclisi-fəramuşan”ın da bütün üzvlərinin adlarına təsadüf edilmir. Onun iştirakçılarını ancaq Şuşa şairlərinin şeirlərindən, onların digər şəhərlərdəki şairlərlə olan məktublaşmalarından və başqa qeydlərdən müəyyən etmək mümkündür. Məsələn, Nəvvab farsca “Divan”ında qeyd etmişdi ki, Məşədi Cəfərqulu Kərbəlayi İbrahim oğlu, “Tarixi-Qarabağ”ın müəllifi Mirzə Camalın oğlu Mehdi bəy və Hacı Məşədi Əli oğlu da “Məclisi-fəramuşan”ın üzvü olublar. O, bu “Divan”da həmin şəxslərin vəfatı münasibətilə dediyi maddeyi-tarixlərin əvvəlində yazmışdır: “Fəramuşan”da Nəvvabın dostu olan şəxslərin maddeyi-tarixləri”. Bu qeyddən sonra Nəvvab şeirlərində Əbülbərəkat deyə adını çəkdiyi Məşədi Cəfərqulu Kərbalayi İbrahim oğlunun 1314 (1896), Mehdi bəy Mirzə Camal oğlunun 1305 (1887) və Hacı Əmir Məşədi Əli oğlunun 1305 (1887-ci ildə) vəfat etdikləri tarixi nəzmlə qeyd etmişdir.

Araşdırmalardan belə məlum olur ki, “Məclisi-fəramuşan”ın iştirakçıları əsasən aşağıdaklar olmuşlar: Mir Möhsün Nəvvab (1833-1919), Abdulla bəy Asi (1841- 1874), Həsənəli xan Qaradaği (1847-1929), Mirzə Əbdül Şahin (1849-1900), Məşədi Əyyub Baki (1866-1909), Fatma xanım Kəminə (1840-1898), Abdulla bəy Abış, Baxış bəy Səbur (1863-1931) və qardaşı Bəhram bəy Fədai, Mirzə Muxtar (1866-1912), Məşədi Məhəmməd Bülbül (1863-1918), Molla Xəlil Şaki, Mirzə Məhəmməd Katib (1833-1889), Həsən Qara Hadi (1826-1900), Xarrat Qulu Yusifi (1823-1883), Mirzə Hüseyn Salar (?-1876), Mirzə İsmayıl Məhzun (1821-1894), Nazim, Mirzə Əli Aşiq (1846-1894), Müznib, Sabit, İbrahim bəy Azər (1836-1885), Məşədi Cəfərqulu (?-1896), Mehdi bəy (?-1887), Hacı Əmir (?-1887), Kərbəlayi Ələkbər Safi, Mirzə Sadıq Lətif oğlu Hicri (təbib), Mirzə Sadıq İmanxan oğlu (xanəndə), Piran (1811-1892), Məşədi İsi, Hacı Hüsü, Sadıqcan, Mirzə Ələsgər Növrəs, Nəvvabın müəllimi Molla Abbas (1831-1880), Mirhəsən Miriş (Nəvvabın oğlu, 1871-1948), Mirzə Əli Mühərrir, Sədi Sani (1854-1879).

“Məclisi-fəramuşan”ın adı haqqında M.M.Nəvvab avtoqraf təzkirəsində belə yazıb: “Fəramuşan” şairlərin və zəriflərin toplandığı Nəvvabın mənzilinin adıdır”.

Buradan görünür ki, məclisin yığıncaqları əksər vaxt M.M.Nəvvabın mənzilində keçirilib. Həm də “zəriflərin toplandığı” qeydindən aydın olur ki, orada şairlərlə yanaşı, Şuşanın incə zövqlü arif şəxsləri də iştirak edərmiş. M.M.Nəvvabın və məclisin digər üzvlərinin şeirlərində rast gəldiyimiz adlardan məlum olur ki, belə şəxslər əsasən musiqiçi və xanəndələrdən ibarət olmuşdur.

M.M.Nəvvab məclisin məşğələ günlərini qabaqcadan müəyyənləşdirər, onun üzvlərinə məktub göndərib yığıncağa dəvət edərdi.

Əvvəllər “Məclisi-üns” ilə “Məclisi-fəramuşan” arasında sərinlik olsa da, bu münasibət sonralar aradan qalxıb və səmimi dostluq əlaqəsi yaranıb. Hətta məclis üzvləri bir-birinə qonaq gedib, yığıncaq və müşairələrdə iştirak ediblər. “Məclisi-üns”ün üzvlərindən Bəhram bəy Fədai, Mirzə Ələsgər Növrəs, Mirzə Cəfər “Məclisi-fəramuşan”ın yaxın iştirakçıları olmuşlar. M.M.Nəvvab həmişə X.Natəvanın hal-əhvalını soruşmuş, hətta onun “səsi-sədası” gəlməyəndə xüsusi məktub yazıb səbəbini xəbər almışdır. Başqa şəhərlərdən gələn məktublar, müzakirəyə ehtiyacı olan məsələlər hər iki məclisin müzakirəsindən keçər və birgə nəticəyə gələrdilər.

“Məclisi-fəramuşan”da şairlər müşairə zamanı deyilən qəzəli onun bəhr və təqtisinə müvafiq olaraq oxuyar və həmin ahənglə ayaqlarını yerə vurub ona uyğun səs çıxarardılar.

Məclisin özəl xüsusiyyətlərindən biri burada şairlərlə yanaşı, musiqiçilərin də yaxından iştirak etməsi idi. Burada məclisin rəhbəri, Şərq musiqisi və onun tarixini gözəl bilən M.M.Nəvvab, bir çox məşhur Qarabağ xanəndələrinin müəllimi olmuş Xarrat Qulu Yusifi, Sadıqcan, Hacı Hüsü, Məşədi İsi kimi xanəndələr, tarzənlər iştirak edirdilər. Nəvvab musiqiyə dair “Vüzuhül-ərqam” əsərini məclisin fəaliyyəti dövründə yazmışdır. Şərq aləmində ilk dəfə tarın simlərini və pərdələrini təkmilləşdirən Sadıqcana və başqa xanəndələrə X.Q.Yusifinin və M.M.Nəvvabın böyük təsiri olub. Şuşa ədəbi məclislərinin hər ikisində iştirak edən Məşədi İsi, Hacı Hüsü və başqaları musiqi sənətini məhz onlardan öyrənmişdilər.

“Məclisi-fəramuşan”ın nəzdində M.M.Nəvvab və Hacı Hüsünün rəhbərliyi altında “Xanəndələr məclisi” adlı bir musiqi məclisi də fəaliyyət göstərirdi. Məşədi İsi, Keştazlı Haşım, Hacı Hüsü, İslam Abdullayev, Mirzə Muxtar, Malıbəyli Həmid və digər xanəndələr həmin məclisin üzvü olublar.

Başqa ədəbi məclislərdə olduğu kimi, “Məclisi-fəramuşan” üzvləri də ancaq klassik üslubda, əruz vəznində yazmaqla məhdudlaşmayıb, heca vəznində də gözəl şeirlər yaradıblar. “Məclisi-üns”ün üzvü olmasına baxmayaraq, “Məclisi-fəramuşan”la əlaqəsini kəsməyən M.Ə.Növrəslə M.M.Nəvvabın bir-birinə yazdıqları mənzum məktubların bir neçəsi heca vəznindədir.

“Məclisi-fəramuşan” şairlərinin əksəriyyəti M.M.Nəvvabın təsiri ilə yazıb. Odur ki, onların bir çoxunun şeirlərində həm ilahi, həm də dünyəvi eşqin tərənnümü kimi cəhətlər özünü göstərməkdədir. Bu şairlərin şeirlərində zəmanədən narazılıq, din xadimlərinin tənqidi kimi ictimai motivlərə rast gəlinsə də, bu, onların yaradıcılığı üçün o qədər də xarakterik olmamışdır. Onlar şəriət ehkamlarını təhrif edən, dilində dua, qəlbində riya gəzdirən, din pərdəsi altında hər cür fırıldaq işlədən ruhaniləri tənqid edirdilər. Bu cəhət onların dindar olduqları, şəriəti, onun ehkamlarının düzgün həyata keçirilməsi tərəfdarı olmalarından irəli gəlirdi.