Bu gün dünyada 3 milyona yaxın xəstə böyrək əvəzləyici müalicə alır və bu sayın 2030-cu ilə qədər 5-10 milyona çatması gözlənilir. Dünyada ən çox rast gəlinən xəstəliklər sırasında yer alan böyrək xəstəlikləri Azərbaycanda da sürətlə artmaqdadır. Məsələnin aktuallığını nəzərə alaraq böyrək xəstəliklərinin səbəbləri və müasir müalicə üsulları ilə bağlı suallarımızı Liv Bona Dea Hospitalın Nefrologiya bölməsinin rəhbəri uzman nefroloq Fərhad Şirinova ünvanladıq.

Fərhad Şirinov 1997-2003-cü illərdə Azərbaycan Tibb Universitetinin Müalicə işi fakültəsində təhsil alıb. Daha sonra Türkiyədə nefrologiya, hemodializ və transplantasiya üzrə təhsil alıb. Akademik M.C.Cavadzadə adına Respublika Kliniki Uroloji Xəstəxanasında nefroloq, transplat nefroloq kimi fəaliyyət göstərib. Hazırda Liv Bona Dea Hospitalda nefroloq, transplant nefroloq kimi çalışır, eyni zamanda, bu beynəlxalq xəstəxananın Nefrologiya bölməsinə rəhbərlik edir.

- Fərhad həkim, böyrəklərin xroniki xəstəliyinin yaranma səbəblərinə nələr daxildir? Kimlər risk qrupundadır?

- 3 aydan artıq davam edən böyrək zədələnməsi və funksiyasının azalması böyrəklərin xroniki xəstəliyi (BXX) adlanır. Böyrəklərin fəaliyyətini pozan və xroniki iltihablaşmasına gətirən hər hansı bir xəstəlik bu orqanın xroniki xəstəliyinə səbəb ola bilər. Dünyada ən çox rast gəlinən xəstəliklərdən olan şəkərli diabet və onun ilkin fəsadlarından sayılan diabetik nefropatiyadır. Xroniki pielonefrit, böyrək daşı xəstəliyi düzgün müalicə olunmadığı təqdirdə böyrəklərin xroniki xəstəliyi ilə nəticələnə bilər. Böyrəklərin polikistoz xəstəliyi və Alport sindromu kimi bəzi irsi patologiyalar da bu orqanın fəaliyyətinin pozulmasına gətirir. Ümumiyyətlə, böyrək xəstəlikləri üç qrupa bölünür: Böyrəyin birincilik xəstəlikləri, yəni böyrəyin özünə aid xəstəliklər, ikincisi, hər hansı başqa xəstəlik nəticəsində böyrəyin zədələnməsi, üçüncüsü isə anadangəlmə irsi xəstəliklər. Şəkərli diabet, arterial hipertenziya, soyuqdəymələr, insanın immun sisteminin zəifləməsi, revmatik xəstəliklər, piylənmə kimi problemlər böyrək xəstəliyinin yaranmasına təkan verən əsas amillərdir. Hazırda ən çox yayılanı şəkərli diabet nəticəsində böyrəklərin zədələnməsidir. Qadınlarda sidik yollarının iltihabi xəstəlikləri, piylənmə, hamiləliklə bağlı problemlər də ön sırada dayanır. Kişilərdə isə prostat adenoması zamanı, eləcə də hipertenziya nəticəsində böyrəklərdə problemlər yaranır.

- Böyrək çatışmazlığının əsas əlamətləri hansılardır?

- Əfsuslar olsun ki, əksər hallarda başlanğıcda ciddi bir şikayətlər müşahidə olunmur və bir qrup xəstələrdə çox irəli mərhələdə böyrək çatışmazlığı aşkar olunur. İlkin simptomlardan arterial təzyiqin yüksəlməsi və aşağı ətraflarda ödəmlərin olması, gün ərzində sidiyə getmədə dəyişiklər - sidiyin miqdarının artması və ya azalması, gecələr tez-tez sidiyə getmə və ya bu zaman müşahidə edilən yanma, göynəmə, irəli mərhələlərdə halsızlıq, iştahasızlıq, ürəkbulanma, təngnəfəslik, qaşınma və aşağı ətraflarda qıcolma kimi şikayətlər böyrək çatışmazlığının əlamətlərindəndir. Böyrək daşı, böyrəklərin polikistoz xəstəlikləri və böyrək şişləri zamanı isə əsas simptom börəklərdə olan ağrıdır. Bu əlamətlər zamanı xəstələr vaxtında həkimə müraciət edərək narahatlıqlarının qarşısını ala bilərlər. Xroniki xəstələr isə mütəmadi həkim nəzarətində olmalıdırlar.

- Böyrəklərin funksiyasının pozulması hansı fəsadlara səbəb ola bilər?

- İnsanlar, ilk növbədə, böyrəklərin bədən üçün nə iş gördüyünü bilməlidirlər. Böyrəklərin insan üçün başqa orqanların yerinə yetirə bilmədiyi funksiyaları var. Normal böyrəklərin kompleks requləedici, ekskretor, sintezedici, endokrin, metabolik funksiyaları var. Hemodializ ancaq bu funksiyaların bəzilərini əvəz edə bilər. Sağlam böyrəklər tullantı məhsullarını və toksinləri süzmək, qırmızı qan hüceyrələrinin istehsalını stimullaşdıran eritropoetin ifrazı, qan təzyiqini idarə etməyə kömək edən renin ifrazı və daha çox funksiyaları yerinə yetirir. Böyrəklər yaxşı işləmədikdə bədənin həyati funksiyalarına təsir edir və ürəkdə, ağciyərdə, sümüklərdə problemlər yaradır. Beləliklə, böyrəklərin xroniki xəstəliyi aşkar olunan xəstələrdə ürək-damar çatışmazlığı, beyin qan-dövranı pozulmaları (ensefalopatiya), mədə-bağırsaq pozulmaları və intoksikasiya halları yaranır. Eyni zamanda, bütün xəstələrdə qanda kreatininin səviyyəsi yüksəlir. Ona görə də hansısa böyrək xəstəliyi olan xəstə hətta böyrək çatışmazlığı olmasa da, ildə heç olmasa iki dəfə yoxlanılmalıdır.

- Hansı xəstələrə əməliyyat vacibdir?

- Böyrəklərin xroniki xəstəliyinin ilkin mərhələlərində konservativ müalicə təyin edilir, dərman müalicəsi ilə böyrək çatışmazlığının sonrakı inkişafının və gözlənilən ağırlaşmaların qarşını almaq mümkün olur. Lakin konservativ müalicə effektsiz olduğu hallarda böyrəklərin artıq itirilmiş funksiyalarını əvəz edə biləcək müalicə üsulları tətbiq olunur. Böyrək çatışmazlığından əziyyət çəkən insanların sağ qalması üçün dializ və ya böyrək transplantasiyası lazımdır. Hər böyrək çatışmazlığı xəstəsi transplantasiya oluna bilmir. Bu zaman dializə ehtiyac yaranır.

- Əvəzedici böyrək terapiyasına nələr aiddir?

- Böyrək əvəzləyici müalicəyə hemodializ, periton dializi, böyrək transplantasiyası aiddir. Xroniki böyrək çatışmazlığı olan və böyrək köçürülməsi əks göstəriş olmayan xəstələrin əksəriyyəti transplantasiya üçün uyğun namizədlərdir. Xroniki böyrək çatışmazlığının ən yaxşı müalicəsi böyrək köçürülməsidir. Donoru olan, əks göstərişləri olmayan xəstələrə biz böyrək köçürülməsini məsləhət görürük. Böyrək transplantasiyasının əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, əməliyyatdan sonra xəstənin orta ömür müddəti əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlir. İnsan orqan və toxumalarının transplantasiyası, həqiqətən, bəşər tarixində ən böyük nailiyyətlərdən biridir, çünki xəstələr ikinci həyat şansı əldə edirlər. Transplantasiya mümkün olmayan və ya təcili əvəzedici böyrək terapiyası aparılmalı olan xəstələrdə isə dializdən istifadə edirik. Dializ üsulunun hemodializ və ya peritoneal dializ növləri var və xəstəliyin gedişatından asılı olaraq hansı növü seçəcəyimizə qərar veririk.

- Dializ xəstələri nələrə diqqət etməlidirlər?

- Hemodializ alan xəstələr, ilk növbədə, təyin olunmuş hemodializ seanslarına vaxtında getməlidirlər. Böyrək əvəzedici terapiya (hemodializ və peritoneal dializ) qəbul edən xəstələr, xüsusilə maye qəbuluna və pəhrizə ciddi riayət etməlidirlər. Əsas xəstəliyin düzgün korreksiyasıdır. Turşu-qələvi və elektrolit balansının tənzimlənməsi, antianemik dərmanlar, diuretiklərdən istifadə, az zülallı pəhrizə əməl olunmalı və xəstələr qida rasionlarında duz, fosfor və kaliumla zəngin olan qida məhsullarını məhdudlaşdırmalıdırlar. Eyni zamanda, proteinli qidalar və kalori qəbulunun miqdarı da kifayət qədər olmalıdır. Zərərli vərdişlərdən imtina olunması və sağlam həyat tərzi də vacibdir. Ümumiyyətlə, dializ qəbul edən xəstələrin həyat tərzində heç bir qeyri-adi dəyişikliklər olunmasına ehtiyac yoxdur. Xəstələr ağır fiziki işlər istisna olmaqla əmək fəaliyyətlərini davam etdirə bilərlər. Burada vacib məqam təyin olunan dərmanların vaxtında qəbul edilməsidir. Bu dərmanların qəbulu mütləqdir, sayı və dozası həkim tərəfinfən təyin olunur və buna ciddi riayət olunmalıdır. Əks təqdirdə, geriyədönməz nəticələrə səbəb ola bilər.

- Donora qarşı tələblər hansılardır?

- Yer üzündə hər gün yüzlərlə xəstə insana orqan köçürülərək həyata qaytarılır. Müalicəsi başqa yolla mümkün olmayan xəstələrin həyatda qalması üçün yeganə çıxış yolu orqan transplantasiyasıdır. Bizim ölkədə hazırda yalnız qohum donorlardan böyrək götürülərək transplantasiya olunur. Meyitdən orqan götürməsi təcrübəsi tətbiq edilmir. Donor sağlam olmalıdır, çünki o da böyük əməliyyata məruz qalır. Böyrək donorları üçün minimal yaş həddi 18 yaşdır. 4-cü dərəcəyə qədər yaxın qohumlar və sağlam böyrək funksiyasına malik və ümumi sağlamlıq vəziyyətində olan şəxslər donor ola bilər. Donorun psixi sağlamlığı da böyük əhəmiyyət kəsb edir.

- Həkimə müraciət etmək üçün gecikmiş şəxslərə nə deyərdiniz?

- Çox təəssüf ki, bu, dünyada və Azərbaycanda geniş yayılmış problemdir. Əksər xəstələr böyrəklərdə ciddi zədələnmələr başlayandan sonra nefroloqa müraciət edirlər. Bu zaman isə çox gec olur. Yəni bu mərhələlərdə tədbir görmək çətinləşir. Sidikdə zülal aşkarlanan kimi tədbirlər görülməsə, xəstə müşahidə altına alınmasa, müalicə edilməsə, proses çox ağır fəsada-böyrək çatışmazlığına qədər inkişaf edir. Bunun qarşısını almaq üçün biz ildə 2 dəfə profilaktik olaraq sidik, qan və ultrasəs müayinəsindən keçməyi məsləhət görürük. Bu müayinələr xəstəliyi vaxtında aşkarlamağa və vaxt itirmədən müalicəyə başlamağa imkan verir. Şəkərli diabet, yüksək təzyiq, böyrək daşı, böyrəklərin polikistoz xəstəlikləri, ailəsində hemodializ alan ailə üzvü olan şəxslər mütləq nefroloq nəzarətində olmalıdırlar.

- Yeni orqanla yaşamaq hansı müddətə hesablanır? Orqan transplantasiyası əməliyyatından sonra xəstələrdə müxtəlif fəsadlar yarana bilərmi?

-Orqan transplantasiyası əməliyyatlarında fəsadların olması ehtimalı 20 faiz civarındadır. Bu, xəstənin yaşı, xəstəliyinin müddəti, dərmanların təsirinə reaksiyası, başqa xəstəliklərinin olması və sairə ilə əlaqədardır. Orqan köçürülməsi əməliyyatından sonra hər şey öz qaydası ilə getdiyi halda xəstələr normal həyatlarına qayıdırlar. Normal cəmiyyətə, ailələrinə, sosial işlərinə, əmək və əqli fəaliyyətlərinə davam edirlər. Transplantasiya olunmuş xəstələr unutmamalıdırlar ki, mütəmadi müayinələrdən keçməklə və dərman preparatlarını qəbul etməklə, sağlam həyat tərzi aparmaqla həmin orqanı qoruyub saxlaya bilərlər. Bədənin yeni orqanı rədd etməsinin qarşısını almaq üçün xəstələrə ömürləri boyu immunosupressantlar adlanan dərmanların qəbulu tövsiyə olunur. Əməliyyatdan sonrakı ilk aylarda böyrəyin yaxşı işləməsini və immunosupressiv dərmanların yaxşı tənzimlənməsini təmin etmək üçün mütəmadi olaraq təkrar müayinələr aparılmalıdır. Böyrəyin funksiyalarına nəzarət olunmalıdır.

-Bu gün hospitalın Nefrologiya bölməsində hansı imkanlar mövcuddur?

- Bizdə yüksək təhsilli və təcrübəyə malik mütəxəssislər, eyni zamanda, müasir texnologiyaya malik cihazlar sayəsində böyrək xəstəliklərinin diaqnostika və müalicəsi aparılır. Bu gün xəstələrimizə müasir nefrologiyanın əsas hissəsi olan - xroniki böyrək xəstəliyi, kəskin böyrək zədələnməsi, anadangəlmə böyrək xəstəliklərinin müalicəsi, eyni zamanda, şəkərli diabet xəstəliyindən sonra yaranan diabetik böyrək xəstəliyi, hipertoniya xəstəliyindən sonra yaranan xroniki böyrək xəstəliyi, böyrək daşı xəstəliyinin dərmanla müalicəsi və ağırlaşmalarının müalicəsi, həmçinin hemodializ müalicəsi, böyrək transplantasiyası, hemodializ üçün mərkəzi venaların katetrların qoyulması, böyrək biopsiyalarının aparılması kimi xidmətlər təklif edirik. Bundan əlavə, böyrək nəqli olunmuş xəstələrin nefroloq tərəfindən izlənilməsi, təcili hemodializ lazım olan xəstələrə 24 saat ərzində hemodializ prosedurlarının aparılması, xroniki hemodializ proqramında olan xəstələrə prosedurların icrası ən müasir aparatlarla həyata keçirilir. Böyrək transplantasiyası lazım olan xəstələrə əməliyyata hazırlıq, böyrək transplantasiya əməliyyatının icra olunması, eyni zamanda, əməliyyatdan sonrakı nefroloji nəzarət Nefrologiya bölməsində müvəffəqiyyətlə həyata keçirilir.

- Sonda böyrəklərin sağlamlığını qorumaq üçün tövsiyələrinizi bilmək istərdik…

- Xroniki böyrək xəstəliklərinin qarşısının alınmasının əsas şərtlərindən biri balanslaşdırılmış qidalanma və normal bədən çəkisinin saxlanılmasıdır. Həzm sistemini həddindən artıq yükləmədən, gün ərzində kiçik porsiyalarla yemək və bol miqdarda təmiz su qəbulu tövsiyə olunur. Həmçinin duz miqdarına da diqqət yetirmək çox vacibdir. Aktiv həyat tərzi də sağlamlığınıza müsbət təsir göstərir. Müntəzəm fiziki fəaliyyət qan təzyiqini normallaşdırmağa, böyrəklərdə qan mikrosirkulyasiyasını yaxşılaşdırmağa və bununla da xroniki böyrək xəstəliyinin riskini azaltmağa kömək edir. Həm qanda şəkərin miqdarını, həm arterial təzyiqi nəzarətdə saxlamaqla böyrəklərin zədələnməsinin qarşısını almaq, ən azı bu prosesi ləngitmək önəmlidir. Böyrəyi zədələyən faktorlardan biri də sidik yolları infeksiyasıdır. Daha çox xanımlarda bu problemlər yarana bilər. Bu da böyrəyi zədələyən faktordur. Ona görə də mütəmadi olaraq sidiyin müayinəsi aparılan zaman orada leykositlərə, bakteriyalara, eləcə də infeksiyaya yol açan faktorlara baxmaq lazımdır. Əgər problem varsa, müalicə aparmaq lazımdır ki, onlar da əlavə olaraq böyrəyi zədələməsin. Alkoqoldan istifadə, piylənmə, artıq çəki metabolizm sindromunun əsas göstəriciləri və daş xəstəliyinin əmələ gəlməsində risk faktorlarıdır. Belə halların qarşısını vaxtında almaq da profilaktik tədbirlər sırasında xüsusi yer tutur. Bizim əsas məqsədimiz orqanlarımızı qorumaq, onların düzgün fəaliyyətinə nail olmaqdır. Elə etmək olar ki, öz böyrəklərimiz ömrümüzün sonuna qədər düzgün şəkildə bizə qulluq etsin.

- Maraqlı müsahibəyə görə Sizə təşəkkür edirik. Sizə bu məsuliyyətli işinizdə uğurlar arzulayırıq.

Fərhad Şirinov, Uzman nefroloq

Əlaqə: +994 50 627 06 99 https://www.instagram.com/nefroloq.farhad_shirinov/