Ağaclar karbon qazı emissiyalarını artırır - TƏDQİQAT
Bakı, 13 fevral, AZƏRTAC
Bitkilər, əsasən ağaclar, Yer kürəsinin bütün biokütləsinin 80 faizini təşkil edir. Onların payına 450 milyard ton quru karbon və iki trilyon tondan çox ümumi kütlə düşür. Buna görə atmosferdən CO₂-nin tutulması üçün yeni meşələrin salınması ideyası uzun müddət məntiqli hesab olunurdu. Lakin yeni məlumatlar göstərir ki, reallıq gözləniləndən daha mürəkkəbdir.
Müasir hesablamalara görə biosfer karbon ekvivalentində 550 milyard ton karbon saxlayır. Bunun 450 milyard tonu bitkilərin, 70 milyard tonu bakteriyaların, 7 milyard tonu arxeylərin və cəmi 2 milyard tonu heyvanların (əsasən dəniz heyvanlarının) payına düşür.
Bu səbəbdən alimlər qlobal istiləşmə ilə mübarizədə ağac əkilməsinə çağırış edib. AZƏRTAC xəbər verir ki, “Global Change Biology” jurnalında dərc olunmuş yeni tədqiqatın müəllifləri isə bu yanaşmanın həqiqətdə nə dərəcədə effektiv olduğunu araşdırıblar.
2025-ci ildə dərc olunmuş belə tədqiqatlara əsasən Avropada yetkin fıstıq meşələri 1984–2022-ci illərdə eyni vaxtda həm yaşıl biokütlənin sürətli artımını, həm də torpağın 50–90 santimetr dərinliyində karbonun əhəmiyyətli azalmasına səbəb olub. Torpaqdan itən karbonun miqdarı ağacların böyüməsi nəticəsində tutulmuş karbonun 17 faizinə bərabər olub. Yəni, yetkin meşələr hətta intensiv böyümə şəraitində belə karbonu gözlənildiyindən daha az həcmdə saxlaya bilib.
Torpaqdan karbonun niyə bu qədər sürətlə azaldığı hələ tam aydın deyil. Ehtimal olunur ki, bu, həmin dövrdə temperaturun təxminən iki dərəcə artması və illik yağıntıların 100–200 millimetr çoxalması ilə bağlıdır. Temperatur və rütubət artdıqca mikroorqanizmlər torpaqda olan ölü üzvi maddələri daha sürətlə parçalayır və onların tərkibindəki karbon yenidən təbii dövriyyəyə daxil olur.
Alimlər başqa bir səbəbi də qeyd edirlər. Belə ki, yağıntıların artması ilə ağacların torpağın dərin qatlarından su götürmək üçün uzun köklər formalaşdırmasına ehtiyac azalır. Nəticədə dərinlikdə qalan köhnə köklər tədricən parçalanır, yeniləri isə onların yerini tutmur. Bu da torpaqda saxlanılan ümumi biokütlənin və karbonun azalmasına səbəb olur.
Fıstıq meşələrində müşahidə olunan bu proseslər hələ nisbətən zəif hesab oluna bilər. Ötən il dərc olunmuş başqa bir tədqiqat göstərib ki, yetkin şam meşələrinin altındakı torpaqlarda karbonun miqdarı, həmin meşələrin yaxınlığındakı ot örtüyü altındakı torpaqlarla müqayisədə iki dəfə azdır. Bu karbon itkisi şam meşəsinin atmosferdən udduğu karbon qazının təxminən üçdə birinə bərabər olub.
Bundan əlavə, meşə torpaqlarında karbon digər bitki örtüyü olan ərazilərlə müqayisədə daha az sabit formalarda saxlanılır. Bu isə gələcək üçün qeyri-müəyyənlik yaradır, çünki həmin karbonun nə vaxt və hansı şəraitdə yenidən atmosferə qayıda biləcəyi dəqiq məlum deyil.
Tədqiqatın müəllifləri bildiriblər ki, iqlim dəyişməsinin təsirlərini azaltmaq üçün yalnız meşələrə güvənmək düzgün olmaz. Onların sözlərinə görə, ağacların biokütləsi artsa belə, torpaqda uzun müddət saxlanılan karbon, yəni “karbon ehtiyatı” azala bilər.
Qeyd edilib ki, hazırda torpaq sahibləri meşə saldıqlarına görə, maliyyə bonusu alırlar. Lakin bu bonuslar meşələrin karbonu effektiv şəkildə saxlaması barədə fərziyyələrə əsasən ayrılır. Elmi məlumatlar isə bu məsələnin birmənalı olmadığını göstərir. Bu da belə layihələrə ayrılan maliyyə vəsaitlərinin effektivliyini sual altına qoyur. Mövcud vəziyyət meşə torpaqlarında karbonun necə dəyişdiyini daha ətraflı öyrənməyi tələb edir.
Bütün bu məlumatlar sübut edir ki, temperatur artdıqca meşələr torpaqda saxlanılan karbonu daha sürətlə itirə bilər. Əks halda bu, ekosistemlərin mövcudluq mexanizminə zidd olardı. Çünki atmosferdən karbon qazını udaraq onun hesabına böyüyən ekosistemlər həmin karbon torpaqda həddindən artıq toplanarsa, nəticədə karbon çatışmazlığı ilə üzləşə bilər.
Bölmənin digər xəbərləri
