Araz Əzimov dialoqda iştirak etməklə yanaşı, Vaşinqtonda ABŞ dövlət strukturlarının nümayəndələri ilə də görüşmüşdür. Milli Təhlükəsizlik Şurası, Pentaqon və Konqresin təmsilçiləri ilə söhbətlərdə Cənubi Qafqazdakı vəziyyət, Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli yolları kimi mövzular nəzərdən keçirilmişdir. Xarici işlər nazirinin müavini Vaşinqtondakı Beynəlxalq və Strateji Araşdırmalar Mərkəzində “Azərbaycanın təhlükəsizlik gündəliyi” mövzusunda çıxış etmişdir.

Araz Əzimov Şimali Amerikaya səfərinin nəticələri barədə AZƏRTAC-ın xüsusi müxbirinə müsahibə vermişdir.

- Siz Azərbaycanın Ottavaya səfər edən ilk rəsmisisiniz. Bu ölkədə Azərbaycana maraq hansı səviyyədədir? Müzakirələriniz barədə nə deyərdiniz?

- Doğrudur, bu, Azərbaycan Respublikasının yüksək səviyyəli nümayəndəsinin Kanadaya ilk səfəri idi. Amma Kanada ilə dialoqumuz bir neçə ildir ki, davam edir. Mən Bakıda keçirilən görüşləri, çoxtərəfli toplantılar çərçivəsində aparılan ikitərəfli görüşləri nəzərdə tuturam. Kanada və Azərbaycanın birgə üzv olduğu təşkilatlar var. Avratlantik Tərəfdaşlıq Şurası, ATƏT çərçivəsində əməkdaşlıq edirik. Kanada Avropadan coğrafi mənada uzaq olsa da, bölgədəki proseslərə maraq göstərir və onlarda iştirak edir. Təbii ehtiyatlarla zəngin olan bir ölkənin şirkətləri kimi, Kanada şirkətləri qlobal enerji layihələrində yaxından iştirak edirlər, lakin onların Azərbaycana marağı hələ çox deyildir. Bunun üçün hər iki ölkə tərəfindən qarşılıqlı addımlar atılmalıdır. Ən əvvəl, əlaqələrimizin hüquqi əsası inkişaf etdirilməlidir. Hazırda yalnız bir ikitərəfli sazişimiz var. NATO-nun üzvü kimi Kanada Azərbaycanın “Sülh naminə tərəfdaşlıq” proqramındakı öhdəliklərinin yerinə yetirilməsində yardım edə bilər. Bundan başqa, Kanadanın təbii ehtiyatların planlaşdırılması, idarə edilməsi, təsisatların yaradılması, dövlət qurumlarının özəl sektorla əlaqələri, informasiya texnologiyaları sahəsində böyük nailiyyətlərindən öyrənə bilərik.

Cəmi bir günlük səfər ərzində bütün sahələr üzrə müzakirələr mümkün olmasa da, bizi narahat edən əsas problemlərə toxuna bildik. Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsində Kanadanın mövqeyi, adətən, o qədər də bariz göstərilmir. ATƏT ölkəsi kimi o, indiyədək yalnız səthi mənəvi-siyasi dəstəklə kifayətlənibdir. Lakin getdikcə Kanadanın bu məsələdə daha da yaxınlaşması mümkündür. Bölgəmizdə Kanada ilə bağlı bizi narahat edən bəzi məsələlər var: məsələn, Türkmənistanda bəzi Kanada şirkətlərinin bir sıra qeyri-qanuni layihələrdə iştirakı, işğal edilmiş Kəlbəcər bölgəsində qızıl mədənlərinin işlənilməsində Kanada şirkətinin iştirakı. Bunları Kanada hökumətinin diqqətinə çatdırdıq. Lakin bizə verilən izahatlar onu göstərdi ki, Kanada hökuməti həmin şirkətlərlə özünü əlaqələndirmir və bu məsələlərdən uzaq durmaq istəyir. Biz, bu izahatı dinlədik, amma bildirdik ki, Azərbaycan öz narahatlığını davamlı olaraq Kanada hökumətinə çatdıracaq və bu məsələlərdə onun köməyini istəməkdə davam edəcəkdir. Əlbəttə ki, sadəcə, kənarda durub müşahidə etmək bir nəticə verməz. Bizim Kanadada səfirliyimiz artıq iki ildir yüksək səviyyədə fəaliyyət göstərir. Kanadadakı Azərbaycan cəmiyyətlərini bir az canlandırmağa müvəffəq olubdur. Bunlar hamısı bizim atdığımız addımlardır. Eyni zamanda, Kanadadan qarşılıqlı addımlar gözləyirik. Ən əvvəl, Bakıda bu ölkənin səfirliyinin açılmasına dair.

- Həmsədri olduğunuz ABŞ-Azərbaycan təhlükəsizlik dialoqu çərçivə mexanizmidir. Burada təşəbbüs edilən layihələr həyata keçirilmə hüququ qazanmaq üçün ölkə rəhbərliyinə çatdırılır. Dialoqun budəfəki mərhələsindən sonra Bakıya hansı konkret layihələrlə qayıdırsınız?

- 1996-cı ildən başlanan təhlükəsizlik dialoqu ABŞ və Azərbaycan arasında təhlükəsizlik sahəsində məsələləri araşdırmaq üçün imkan yaradıbdır. Bu dialoqu daha da gücləndirmək lazımdır. Azərbaycanın beynəlxalq miqyasda nüfuzu və imkanları artdıqca, onun təhlükəsizliyinə qarşı yönələn hədələr və təhdidlər də artacaqdır. Azərbaycan bunlara hazır olmalıdır. Azərbaycanla ABŞ arasında əməkdaşlığın böyük bir hissəsi məhz hərbi-siyasi, təhlükəsizlik sahələrinə, bu sahələrdə praktiki işlərə aiddir. Bu sahələrdə Amerikanın Azərbaycana dəstəyi lazımi səviyyədə olsa da, tələblərimiz daha çoxdur. Amerikanın bu tələblərə münasibəti sübut edir ki, o, daha da yaxından əməkdaşlığa hazırdır. Bütövlükdə, dialoq müsbət keçir. Bu dəfə də gündəlikdə duran məsələlər dəyişməz qalmışdır: Azərbaycanın milli və bölgə səviyyəsində təhlükəsizliyinin təmini, NATO çərçivəsində münasibətlər, gedən proseslərdə ATƏT-in rolunun artırılması, regional münaqişələrin həlli, Xəzəryanı dövlətlər arasında münasibətlər, Xəzər hövzəsində hərbi-siyasi vəziyyət. Xəzər regionunda risk və hədələrin kompleksi mürəkkəbdir. Onun hərbi, terrorizm, ətraf mühit elementləri vardır. Bu baxımdan ABŞ Azərbaycanla yaxından əməkdaşlıq edəcəkdir. Biz, bəzi razılıqlara nail olduq. Bakıya bir neçə mütəxəssis qrupu səfər edəcəkdir. Onlar enerji, dəniz təhlükəsizliyi üzrə, həmçinin “Böyük səkkizliyin” irəli sürdüyü kütləvi qırğın silahlarının yayılmasına qarşı təşəbbüsə Azərbaycanın qoşulması imkanlarını araşdıracaqlar.

- Müzakirələrinizdə İran haqqında söhbət getdimi?

- Bölgədəki durum nəzərdən keçirilərkən, Azərbaycan-İran sərhədində vəziyyət müzakirə edildi. Biz bildirdik ki, bu sərhədin 130 kilometri işğal altındadır. Buradan olan hədələr mütləq nəzərdən keçirilməlidir. Xəzər dənizində İranla həmsərhəd sektordakı vəziyyət də müzakirə edildi. Azərbaycan burada İranın bəzi addımlarından narahatdır. Biz dəfələrlə bildirmişik ki, qonşu ölkələrin sərhədində əmin-amanlıq hökm sürməlidir, bu sərhədlərə hörmət və riayət olunmalıdır. Onu da qeyd etdik ki, həmsərhəd ölkə kimi İranla müxtəlif əlaqələrimiz var, ticarət münasibətlərimiz mövcuddur. İranda çoxsaylı soydaşlarımız yaşayır. Bu baxımdan Azərbaycan İrandakı vəziyyətin inkişafını maraqla və narahatlıqla izləyir. Burada böhranın baş verməsini istəməzdik. Məsələlərin sülh şəraitində həllinin tərəfdarıyıq.

- Bu günlərdə Vaşinqtonda çıxış edən Vartan Oskanyan demişdir ki, Ermənistan Dağlıq Qarabağ məsələsinə bu bölgənin özünüidarəsinin müəyyənləşdirilməsi prinsipindən yanaşır. Azərbaycan isə dəfələrlə Dağlıq Qarabağda separatçı rejimlə üzləşdiyini bəyan edibdir. Birləşmiş Ştatlar münaqişəyə bu prizmaların hansından baxır?

- ABŞ Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi ilə bilavasitə məşğul olur. Münaqişənin yaxın gələcəkdə həll edilməsinin tərəfdarıdır və bu istiqamətdə səylərini artırmağa hazırdır. Müxtəlif ifadələrdən istifadə edilsə də, vəziyyət eynidir. Söhbət Azərbaycanın ərazi bütövlüyündən, Azərbaycan torpağındakı münaqişədən, onun həllindən gedir. Azərbaycan Dağlıq Qarabağda erməni və azərbaycanlı icmalarının birgə rahat yaşamasının və onlara müvafiq zəmanətlər verilməsinin tərəfdarıdır. Mən əminəm ki, Azərbaycan hansısa mərhələdə buna nail olacaqdır, çünki başqa imkan yoxdur. Həm Amerika anlamalı, həm də Ermənistan yadda saxlamalıdır ki, Azərbaycan dövləti torpaqlarının heç bir yolla parçalanmasına nəinki razı olmayacaq, həm də bunun qarşısını alacaqdır. Bu, mövqeyimizin sərtləşməsi kimi qəbul olunmamalıdır. Bu, Azərbaycanın əzəldən, münaqişənin ilk günündən tutduğu prinsipial mövqedir. Biz bu mövqedə qalacağıq. Münaqişənin həllində müvafiq çeviklik göstərməyə hazırıq. Mən bunu öz həmvətənlərimə də müraciətlə deyirəm - Dağlıq Qarabağda yaşayan erməni icması hansısa çərçivədə özünüidarə ilə təmin edilməlidir. Ermənilərin qələmə verdiyinə görə, Azərbaycanın siyasi qüvvələri Dağlıq Qarabağ ermənilərinin oradan qovulmasının tərəfdarıdır. Bu, belə deyildir. Biz heç vaxt Dağlıq Qarabağdakı ermənilərin Azərbaycan vətəndaşları kimi orada yaşamasının əleyhinə olmamışıq. Əksinə, hesab edirik ki, bu insanların müvafiq sosial-ictimai-siyasi azadlıqları olmalı və onlar təmin edilməlidir. Bu, Azərbaycan tərəfinin zəifliyi kimi qəbul olunmamalıdır. Azərbaycan güclü, müasir, demokratik dövlət kimi etnik mənşəli hər bir vətəndaşının normal yaşayışını təmin etməyə hazırdır. Doğrudur, hər iki tərəfdə ekstremal nöqtələr var. Onlardan əl çəkilməli, orta məxrəc tapılmalıdır. Ermənistanın ekstremal mövqeyi bundan ibarətdir ki, Dağlıq Qarabağ heç vaxt Azərbaycanın bir hissəsi olmayıb və olmayacaqdır. Bu mövqedən uzaqlaşmaq şərtdir. Azərbaycan hökuməti isə, Dağlıq Qarabağda yaşayan erməni əhalisinin özünüidarə modeli ilə təmin edilməsinə zəmanət verməlidir. Avropadakı modellərə əsaslanaraq, bu model ərazi bütövlüyümüzü, sərhədlərimizin toxunulmazlığını tanımalıdır. O da unudulmamalıdır ki, Dağlıq Qarabağda ermənilərlə yanaşı, azərbaycanlı əhali də var idi. Vartan Oskanyanın və Ermənistanın digər siyasi xadimlərinin bəyanatlarında bir çox təhriflərə yol verilir. Deyirlər ki, Dağlıq Qarabağda azərbaycanlıların sayı az olubdur. Birincisi, az olmayıb, orada 50-60 min nəfərə yaxın azərbaycanlı yaşayıbdır. İkincisi, sayın az və ya çox olması əhəmiyyətsizdir. Lap min nəfər də olsa, bunun mühümlüyünü danmaq olmaz. Azərbaycanlı icmanın Dağlıq Qarabağa qaytarılması mütləqdir. Biz, hər iki icmanın Azərbaycan qanunvericiliyi çərçivəsində eyni özünüidarə modelindən bəhrələnməsini təmin etməliyik. Bu, Azərbaycan tərəfinin konstruktiv mövqeyidir. Biz ermənilərin hüquqlarının tanınmaması kimi sərt mövqedən onların hüquqlarının təmin edilməsi kimi mülayim mövqeyə keçməyə hazırıq. Beləliklə, Ermənistan və Azərbaycan orta məxrəcə gələ bilər. Buna hər hansı adın verilməsi hələ tezdir və ümumiyyətlə, vacib deyildir. Əsas odur ki, beynəlxalq birliyin yardımı ilə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü bərpa edilməli və Dağlıq Qarabağda yaşayan ermənilərin hüquqlarına zəmanət verilməlidir. Bu məsələ ABŞ tərəfinin diqqətinə çatdırıldı. ATƏT-in Minsk qrupunun amerikalı həmsədri Stiven Mənnlə bunu müzakirə etdik. Gələn həftə Vaşinqtona səfər edəcək xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarov Stiven Mənnlə müzakirələri davam etdirəcəkdir.

- 2001-ci ilədək təhlükəsizlik dialoqunun müzakirə obyektlərindən biri 907-ci maddə idi. Artıq bir neçə ildir ki, o, qüvvəsini itirib, yalnız yenə də Amerika qanunun ədalətsiz hissəsi olaraq qalmaqdadır. Müzakirələrinizdə bu məsələ qaldırılırmı?

- Bəli, 907-ci maddə hələ də müzakirə edilir. Amma deyim ki, hələ maddə qüvvədə olarkən, məhz təhlükəsizlik dialoqu çərçivəsində aparılan iş nəticəsində ABŞ-ın Azərbaycana çoxsaylı yardımları mümkün olmuşdur. Bu gün 907-ci maddə heç kimin nəzərində güclü deyildir. Onun tamam aradan qaldırılması bu yaxınlarda mümkün olacaqdır. Amma bunun üçün bizim davamlı səylərimiz, siyasi iradə və münasib siyasi şərait olmalıdır. Maddənin ləğvi prinsipial məsələ olsa da, bizi ABŞ-la əməkdaşlıqdan çəkindirməməlidir. Dediyim kimi, onun qüvvəsi yoxdur. Bu da, ermənilərə yaxşı bir mesaj olmalıdır.

- Təhlükəsizlik dialoqunun işi nəticəsində iqtisadi islahatlar üzrə ABŞ-Azərbaycan işçi qrupunun yaradılması mümkün olmuşdur. Gələcəkdə qarşılıqlı əməkdaşlığın digər sahələrinə aid işçi qrupları yaratmaq planları varmı?

- Təkcə iqtisadi islahatlar deyil, təhlükəsizlik dialoqunun səyləri nəticəsində ABŞ-la Azərbaycan arasında hərbi sahədə əməkdaşlıq, müntəzəm təmaslar, görüşlər başlayıbdır. Başqa güc strukturları da yaxından əməkdaşlıq edirlər. Hazırda Xəzər dənizi və hövzəsi üzrə əməkdaşlıq proqramları inkişaf etdirilir. Bunun həyata keçirilməsi üçün gələcəkdə müvafiq işçi qruplarının yaradılması mümkündür.