Prezident İlham Əliyev

Bakı, 26 may, AZƏRTAC

1918-ci il mayın 28-də Müsəlman Şərqində ilk demokratik və yeganə parlamentli respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradıldı. Keçmiş Rusiya imperiyasının dağıntıları içərisindən yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Avropa tərəfindən tanınmış yeganə türk respublikası kimi tarixə daxil oldu. Həmin dövrdə ölkə həyatının bir çox sahələrində, o cümlədən müstəqil demokratik dövlət, milli mədəniyyət, milli, ordu quruculuğu, həmçinin ölkənin sosial-iqtisadi inkişafı və xarici iqtisadi-ticarət əlaqələrinin yaradılması istiqamətlərində ilk mühüm müstəqil addımlar atıldı.

Bu dövrdə hökumətdə təmsil olunan fədakar insanların ağır siyasi vəziyyətdə apardığı iqtisadi siyasət öyrənilməsi vacib olan şərəfli səhifələrimizdəndir. Cümhuriyyət dövrün mürəkkəb problemlərinə baxmayaraq, bolşevik-daşnak talanları nəticəsində dağılmış iqtisadiyyatı bərpa etməyə başladı. O dövrdə müstəqilliyi əldə etmək qədər onu qoruyub saxlamaq, iqtisadiyyatını inkişaf etdirmək çətin olsa da, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti də elan edildiyi ilk günlərdən etibarən iqtisadiyyatın inkişafını əsas diqqət mərkəzində saxladı və bu istiqamətdə məqsədyönlü addımlar atdı.

Mövcud olduğu 23 ay ərzində AXC bir sıra cari təsərrüfat və mədəniyyət məsələlərinin həllində böyük uğurlar qazandı. O cümlədən neft sənayesi ağır vəziyyətdən çıxarıldı, dağıdılmış Bakı-Batum neft kəməri bərpa olundu, Bakı-Culfa dəmir yolu inşa edildi, Kür çayı üzərində körpü salındı, maarif və mədəniyyət, xaricdə yüksək ixtisaslı milli kadrlar hazırlanması sahəsində işlər yoluna qoyuldu. Azərbaycan Dövlət Bankı yaradıldı, milli pul nişanları buraxıldı, Xəzər dəniz gəmiçiliyi inkişaf etdirildi.

Cümhuriyyət hökumətinin 1919-cu il mayın 4-də Qərbi Avropa dövlətləri ilə ticarət əlaqələrinin yaradılması haqqında və 1919-cu il iyunun 23-də Kubanla əmtəə mübadiləsi haqqında qəbul etdiyi qərarlarla əmtəə mübadiləsində iştirak etmək üçün təşəbbüs, yerli şəxsi sənaye və ticarət cəmiyyətlərinə verildi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ticarət və iqtisadi əlaqələrində barter üsulundan istifadə edilirdi. Belə ki, gətirilən malların əvəzinə neft, pambıq, yun, ipək, gön verilirdi. Azərbaycan neftinin qonşu ölkələrə və Batumi limanı vasitəsilə Qərbi Avropaya ixracı qaydaya salındı. Şimal bazarının bağlanması nəticəsində 1919-cu ildə hasil edilmiş 3,6 milyon ton neftin yalnız 600 min tonu ixrac edildi. Neftin Avropaya göndərilməsi yalnız 1919-cu ilin martında 3 milyon ton neftin ötürülməsini təmin edə bilən Bakı-Batumi neft boru kəmərinin bərpasından, eləcə də Bakı-Culfa dəmir yolunun tikintisinin sürətləndirilməsindən sonra mümkün oldu.

Müstəqil dövlətin atributu kimi milli pul vahidinin buraxılması AXC-nin maliyyə siyasətinin mühüm tərkib hissəsi idi. 1918-ci ilin əvvəlindən Bakıda yeni kağız pullar - "Bakı bonları" buraxıldı (o vaxtadək "Nikolay" pulları və "Kerenski" pul vahidləri işlənirdi).

İqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov bildirib ki, AXC dövründə iqtisadiyyatın stabilləşməsi, eləcə də maliyyə sektorunun formalaşması üçün milli valyutanın dövriyyəyə buraxılmasına ehtiyac var idi. Milli pul vahidinin möhkəmləndirilməsi, onun alıcılıq qabiliyyətinin qorunub saxlanması hökumətin iqtisadi siyasətinin əsas qayğısı oldu. Çünki AXC-nin milli valyutası inflyasiya şəraitində dövriyyəyə buraxılmışdı. O zamanlar Cənubi Qafqazda 3 valyutadan istifadə olunurdu. 1918-ci ilin sentyabrında Azərbaycan öz milli valyutasını - Azərbaycan bonu və ya manatını dövriyyəyə buraxdı. Bu pullar Bakıda çap olunurdu. Pul nişanlarının emissiyasının səlahiyyəti Dövlət Bankına mənsub idi. Bütövlükdə Cümhuriyyət dövründə Azərbaycanda 2 milyard 345 milyon rubl məbləğində pul nişanları emissiya edilmişdi.

Manatın dövriyyəyə buraxılması Cümhuriyyət dövründə dövriyyəyə milli valyutanın daxil olmasına imkan verdi. Milli valyutanın nominal dəyəri türk lirəsinə uyğun olaraq formalaşırdı. Belə ki, əvvəlcə 1 türk lirəsi 40 manat həcmində, sonralar isə 20 manat həcmində müəyyənləşdirildi. Bu da milli valyutanın alıcılıq qabiliyyətinin artırılması məqsədi daşıyırdı. Milli valyutanın dövriyyəyə buraxılması maliyyə sisteminin formalaşdırılması üçün bir baza yaratdı. 1919-cu ildə artıq Azərbaycan manatı digər valyutalar, o cümlədən ABŞ dolları, eləcə də Avropada istifadə olunan valyutaların məzənnələri formalaşdı ki, bu da manatın dönərliliyinin təmin edilməsi istiqamətində atılmış addım idi. Təbii ki, Nobel səhmləri də manata satılırdı. Bu da manata olan inamın formalaşdırılması baxımından çox vacib idi. 1919-ci ildə maliyyə sektorunun tənzimlənməsi üçün Azərbaycanda xüsusi dövlət bankı formalaşdırıldı. Bu bankın məqsədi özəl bank sektorunun inkişafını dəstəkləmək, eyni zamanda, maliyyə sektorunun inkişafını tənzimləməkdən ibarət idi. "Doğrudur, həmin dövrdə maliyyə-kredit sisteminin inkişafı kifayət qədər çətin idi. Çünki həmin dövrdə ölkənin gəlirləri aşağı idi. Cümhuriyyət dövrünün çox qısa müddəti - 23 ayı əhatə etməsi də nəticə etibarilə islahatların davam etdirilməsinə imkan yaratmadı. Lakin 1919-cu ilin sonlarından başlayaraq Azərbaycanda maliyyə sisteminin, eləcə də özəl bank sektorunun formalaşması istiqamətində addımlar atılmağa başladı. Belə ki, ilk bank olaraq Bakıda Tacir Bankı, Bakı İran Bankı formalaşdırıldı ki, bu da özəl bankçılığın inkişafı üçün bir baza yaratdı. Bu, ölkədə milli valyutanın dövriyyəsinin genişləndirilməsi və dönərliliyin təmin edilməsi ilə yanaşı, eyni zamanda, bankçılığın inkişafına ünvanlandı. Lakin çox təəssüf ki, Cümhuriyyət dövrünün 23 ayı əhatə etməsi maliyyə sektorunda aparılan islahatların davam etdirilməsinə imkan vermədi", - deyə ekspert qeyd edib.

Cümhuriyyət dövründə uğurlu beynəlxalq iqtisadi əlaqələrin qurulması siyasi və iqtisadi müstəqillik əldə etmiş xalqların qarşısında duran əsas vəzifələrdən idi. Bu məsələnin həlli həm daxili, həm də xarici amillərdən asılı olduğu üçün xeyli çətin və müəyyən vaxt tələb edirdi. Belə çətinliklərlə AXC də üzləşdi. AXC-nin İstiqlal Bəyannaməsində xarici ölkələrlə, xüsusən qonşu dövlətlərlə iqtisadi əlaqələr yaratmaq, bu əlaqələri genişləndirmək zərurəti nəzərdə tutulurdu. Təsadüfi deyil ki, AXC-nin liderləri, ümumiyyətlə, Azərbaycan məsələsinə yalnız bir millət və xalqın məsələsi kimi baxmırdılar. "Müsavat" partiyası öz məramnaməsində Azərbaycanın müstəqilliyi və inkişafında xarici faktorlara çox böyük əhəmiyyət verirdi.

1918-ci ilin sonlarında Azərbaycanda müstəqil dövlətin büdcə quruculuğu təcrübəsinin əsası qoyuldu. Vergi siyasətini həyata keçirmək məqsədilə parlamentin 1919-cu il iyunun 17-də qəbul etdiyi qərarla Maliyyə Nazirliyinin nəzdində Vergi Müfəttişliyi təsis olundu. Yeni quruma vergi müvəkkillərinin və vergi məntəqələrinin fəaliyyətini nəzarətdə saxlamaq və təftiş etmək səlahiyyətləri verildi. Həmin dövrdə vergi polisinin yaradılması nəzərdə tutulsa da, hökumət bu qurumun təsis olunmasını məqsədəuyğun hesab etməmişdi. Vergi Müfəttişliyinin yaradılması və fəaliyyətə başlaması ilə vergi orqanlarının mərkəzi və yerli şəbəkəsi formalaşdırıldı. Cümhuriyyətin vergi siyasəti ilə bağlı mühüm addımlarından biri həmin dövr üçün xüsusi aktuallıq kəsb edən aksiz vergilərinin toplanmasını təmin etmək idi. Bu məqsədlə aksiz idarələri yaradılmışdı. İdarələr Bakı, Gəncə, Zaqatala quberniyaları daxil olmaqla mərkəzləşdirildi, qəza rəislərinin vergi yığmaq funksiyası ləğv olundu. Vergi Müfəttişliyi ilə bərabər, şəhər özünüidarəetmə orqanları da bəzi vergilərin toplanmasına kömək edirdi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrü Azərbaycan tarixinin zirvəsidir. Qarşısına müstəqil, azad və demokratik respublika qurmaq kimi şərəfli vəzifə qoymuş ilk milli hökumət cəmi 23 aylıq fəaliyyəti dövründə xalqımızın milli mənlik şüurunu özünə qaytardı, onun öz müqəddəratını təyin etməyə qadir olduğunu əyani şəkildə bütün dünyaya nümayiş etdirdi.

Təəssüf ki, 1920-ci ilin aprelində yaranmış tarixi şərait xalqımıza istiqlal mücadiləsini sonadək davam etdirməyə imkan vermədi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etsə də, onun şüurlara aşılamış olduğu müstəqillik ideyaları bütün məhrumiyyətlərə baxmayaraq, xalqımızın yaddaşından heç vaxt silinmədi. Azərbaycanın dövlətçilik tarixində bu varislik ənənəsini xalqımız cümhuriyyətin süqutundan sonrakı 70 illik sovet hakimiyyəti dövründə qəlbində və şüurunda yaşatdı.

Hazırda isə Prezident İlham Əliyev Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tarixi əhəmiyyətinə, fəaliyyətinə çox yüksək qiymət verir. Prezident İlham Əliyev tərəfindən 2018-ci il ölkəmizdə "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İli" elan olunması da bu mənada mühüm tarixi missiyanın həyata keçirilməsinə xidmət edir.

Cəmi 23 ay yaşamağına baxmayaraq, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaddaşlarda tariximizin ən şanlı və parlaq səhifələrindən biri olaraq qalacaq.

Qəlbimizdə azadlıq və istiqlaliyyət duyğularını gücləndirən, müstəqilliyimizə zəmin yaradan Cümhuriyyətimizin 100 yaşı mübarək!!!

Yazı "İqtisadiyyat Nazirliyi tərəfindən KİV nümayəndələri arasında elan edilmiş "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrünün iqtisadiyyatı" mövzusunda müsabiqəyə təqdim edilir".